QASHQADARYO VILOYATI SHAROYITIDA TRITIKALE NAV VA GENOTIPLARINING BIOMETRIK KO‘RSATGISHLARINI BAHOLASH

Maqolada Qashqadaryo viloyati osh tusli bo‘z tuproqlar sharoyitida yetishtirilayotgan tritikale nav va genotiplarining biometrik ko‘rsatkishlari bo‘yicha tadqiqot natijalari ma‘lumotlari keltirilgan. Izlanishlardan ma‘lum bo‘ldikiy, biometrik ko‘rsatkichlar bo‘yicha tritikalening raqobat ko‘chatzorida o‘rganilgan 20 ta nav va tizmalar orasida o‘simlik bo‘yi uzunligi bo‘yicha 11 ta tizmalarda andoza nav(118 sm)dan uzun bo‘lganligi (3-14 sm gacha) aniqlandi. Oxirgi bo‘g‘in uzunligi bo‘yicha 16 ta tizma (38-49 sm) yuqori ko‘rsatkichga ega ekanligi tadqiqot natijalarida kuzatildi. Boshoq uzunligi bo‘yicha 13 ta tizma (13-16 sm), boshoqchalar soni bo‘yicha 12 ta tizma (30-36 dona) va 16 ta tizmada (9 ball) yotib qolishga chidamliligi bo‘yicha andoza navdan yuqori bo‘lgan ekanligi tadqiqot natijalarida aniqlandi va seleksiyaning keyingi bosqichlariga o‘tkazildi.

UO‘T:633.11/37;631.52 QASHQADARYO VILOYATI SHAROYITIDA TRITIKALE NAV VA GENOTIPLARINING BIOMETRIK KO‘RSATGISHLARINI BAHOLASH 1Jalg‘asbaev Arziwbay Biysenbay o‘g‘li 1Raximov Jamshid Xayitmurodovich 2Oybek Anvarovich Omonov 3Azizov Bekzod G‘ayrat o‘g‘li Tayanch doktorant, Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot istituti Qishloq xo‘jalik fanlari doktori, professor, Qishloq xo‘jaligida bilim va innovatsiyalar Milliy markazi direktori o‘rinbosari Qishloq xo‘jalik fanlari bo‘yicha falsafa doktori, laboratoriya mudiri, Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot istituti Tel: [telefon raqami yashirilgan] e-mail: arziwbayjalgasbaev@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19233861 Annotatsiya: Maqolada Qashqadaryo viloyati osh tusli bo‘z tuproqlar sharoyitida yetishtirilayotgan tritikale nav va genotiplarining biometrik ko‘rsatkishlari bo‘yicha tadqiqot natijalari ma’lumotlari keltirilgan. Izlanishlardan ma’lum bo‘ldikiy, biometrik ko‘rsatkichlar bo‘yicha tritikalening raqobat ko‘chatzorida o‘rganilgan 20 ta nav va tizmalar orasida o‘simlik bo‘yi uzunligi bo‘yicha 11 ta tizmalarda andoza nav(118 sm)dan uzun bo‘lganligi (3-14 sm gacha) aniqlandi. Oxirgi bo‘g‘in uzunligi bo‘yicha 16 ta tizma (38-49 sm) yuqori ko‘rsatkichga ega ekanligi tadqiqot natijalarida kuzatildi. Boshoq uzunligi bo‘yicha 13 ta tizma (13-16 sm), boshoqchalar soni bo‘yicha 12 ta tizma (30-36 dona) va 16 ta tizmada (9 ball) yotib qolishga chidamliligi bo‘yicha andoza navdan yuqori bo‘lgan ekanligi tadqiqot natijalarida aniqlandi va seleksiyaning keyingi bosqichlariga o‘tkazildi. Kalit so‘zlar: tritikale nav va tizmalar, o‘simlik bo‘yi, oxirgi bug‘in uzunligi, boshoq uzunligi, boshoqshalar soni, yotib qolishga chidamlilik, raqobat ko‘chatzori. Abstract: The article presents the results of a study on the biometric indicators of triticale varieties and genotypes grown in the conditions of loamy gray soils of the Kashkadarya region. The research showed that among the 20 varieties and ridges of triticale studied in a competitive nursery, 11 ridges were longer (by 3-14 cm) than the standard variety (118 cm). The results of the study showed that 16 ridges (38-49 cm) had a higher indicator in terms of the length of the last joint. The research results revealed that the variety was superior to the standard variety in terms of spike length by 13 ridges (13-16 cm), in terms of spike number by 12 ridges (30-36 units), and in terms of lodging resistance by 16 ridges (9 points), and was transferred to the next stages of selection. Keywords: tritikale varieties and lines, plant height, last tiller length, spike length, number of spikelets, lodging resistance, control seedling. competitive nursery Аннотация: В статье представлены результаты исследования биометрических показателей сортов и генотипов тритикале, выращенных в условиях серосуглинистых почв Кашкадарьинской области. Исследование показало, что среди 20 сортов и гребней тритикале, изученных в конкурентном питомнике, 11 гребней были длиннее (на 3-14 см), чем стандартный сорт (118 см). Результаты исследования показали, что 16 гребней (38-49 см) имели более высокий показатель по длине последнего сочленения. Результаты

исследования выявили, что сорт превосходит стандартный сорт по длине колоса на 13 гребней (13-16 см), по количеству колосов на 12 гребней (30-36 единиц) и по устойчивости к полеганию на 16 гребней (9 баллов) и был переведен на следующие этапы селекции. Ключевые слова: сорта и гребни тритикале, высота растений, длина последнего побега, длина колоса, количество колосков, устойчивость к полеганию, конкурентный питомник. Kirish. O‘zbekistonda tritikale keng tarqalgan yangi oziq–ovqat, yem–xashak ekini va boshqa noqulay sharoitlarga moslashuvchan yani yotib qolishga, kaslliklarga chidamli o‘simlik, tritikale donini saqlash usullarini samarador usullari tadbiq etish dolzarb masala hisoblanadi [3,5]. Tritikale ko‘p hollarda hosildorligi bo‘yicha bug‘doydan ustun turadi. Ammo, javdar boshog‘ining ko‘p boshoqchaliligi bilan bug‘doyga xos ko‘p donli boshoqchalilikni birlashtirishni amalga oshirish qiyin. Tritikalening boshog‘i uzun, lekin boshoqchalardagi donning soni bug‘doyga nisbatdan kam bo‘ladi [1]. Tadqiqot natijalarga ko‘ra, Samarqand viloyatining Payariq tumani sharoitida yetishtirilgan tritikalening Do‘stlik GulDU, Sardor va Prag navlari orasida bitta boshoq uzunligi bo‘yicha GulDU 15,3 smni tashkil etib, boshqa navlardan uzunligi bilan ajralib turgan. Boshoqdagi donlar soni bo‘yicha Sardor navida 89 donaligi aniqlangan. Boshoqdagi don massasi bo‘yich GulDU va Sardor navida 1,7 g ni tashkil qilib, bu ko‘rsatkich Do‘stlik va Prag navlaridan yuqori ekanligini kuzatilgan [2]. Materiallar va uslublar. Tadqiqotda tajribalarni biometrik tahlillari “Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari” (2014) [5] bo‘yicha olib borildi. Natijalar va munozara. Erta muddatlarda ekib o‘rganilayotgan tritikale nav va tizmalarining biometrik o‘lchov ishlari olib borildi. Tritikale hosil qilish borasida ko‘p mamlakatlar seleksion muassasalarida katta ilmiy izlanishlar o‘tkazilmoqda. Bu ishlar Meksika, Vengriya, Bolgariya, Shvetsiya, Yaponiya, Kanada, AQSh, Rossiya va boshqa mamlakatlarda keng miqyosda olib borilmoqda, shu bilan birgalikda O‘zbekistonda ham bir necha olimlar tomonidan ish olib borilmoqda. 1-jadval Tritikale nav va tizmalarining biometrik ko‘rsatkichlari Oxirgi Yotib O‘simlik Boshoq Nav va tizmalar bo‘g‘in Boshoqchalar qolishga № bo‘yi, uzunligi, nomi uzunligi, soni, dona chidamliligi, sm sm sm ball 1 Sardor (andoza) 118 32 10 22 9 2 KR23-TCYT-1 121 33 10 26 9 3 KR23-TCYT-2 101 33 12 28 9 4 KR23-TCYT-3 106 41 10 22 9 5 KR23-TCYT-4 118 37 14 36 7 6 KR23-TCYT-5 124 39 14 30 9 7 KR23-TCYT-6 118 39 12 30 7 8 KR23-TCYT-7 127 44 13 36 5 9 KR23-TCYT-8 131 40 16 36 9

10 KR23-TCYT-9 132 48 11 24 9 11 KR23-TCYT-10 106 44 13 30 9 12 KR23-TCYT-11 114 38 16 32 7 13 KR23-TCYT-12 113 49 11 20 9 14 KR23-TCYT-13 132 48 15 36 9 15 KR23-TCYT-14 90 28 13 32 9 16 KR23-TCYT-15 125 38 15 32 9 17 KR23-TCYT-16 129 38 10 26 9 18 KR23-TCYT-17 109 29 14 32 9 19 KR23-TCYT-18 126 31 11 24 9 20 KR23-TCYT-19 126 38 11 30 9 eng yuqori 132 49 16 36 9 o‘rtacha 119 38 13 30 9 eng pasti 90 28 10 20 5 Tritikalening o‘rganilgan nav va tizmalari biometrik taxlillar, ya’ni o‘simlik bo‘yi, oxirgi bo‘g‘in uzunligi, boshoq uzunligi, boshoqdagi boshoqchalar soni va yotib qolishga bardoshli ko‘rsatgichlari dala sharoitida o‘rganilganda o‘simlik bo‘yi uzunligi andoza Sardor navida o‘rtacha 118 sm bo‘lgan bo‘lsa, 6 ta tizmada andoza navdan past bo‘lganligi, 2 ta tizma andoza navga teng bo‘lganligi va qolgan 11 ta tizmalarda andoza navdan uzun bo‘lganligi (3-14 sm gacha) aniqlandi. Shu bilan birga natijalarga ko‘ra, o‘simlikning oxirgi bo‘g‘in uzunligi bo‘yicha tritikalening andoza Sardor navida 32 sm uzunlikka ega bo‘ldi, tizmalarni andozaga taqqoslaganda 3 ta tizma past, 16 ta tizma yuqori ko‘rsatkichga ega ekanligi tadqiqotda kuzatildi. Boshoqchalar soni bo‘yicha nav va tizmalar 20 donadan 36 donagacha bo‘lganligi aniqlandi. Bunda andoza Sardor navi 22 dona boshoqchga egaligi kuzatildi va bunga nisbatan KR23-TCYT-7, KR23-TCYT-8 va KR23-TCYT-11 tizmalari 36 dona boshoqcha bo‘lganligi aniqlandi va shu bilan birga yotib qolishga bardoshliligi o‘rganilganida andoza navi va 16 ta tizma 9 ball ya’ni yotib qolishga o‘ta chidamli hisoblangan bo‘lsa, 3 ta tizmalarda 7 ball bilan baholandi, ya’ni qisman yotib qolishga moyil ekanligi aniqlandi (1-jadval). Xulosa. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, tritikale nav va genotiplarining biometrik ko‘rsatkichlar bo‘yicha tadqiqot natijalariga ko‘ra biotik faktorlarga chidamlilik va hosildorlik ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lganlarini ajratib olishga yordam berdi. Bunda oxirgi bug‘in uzinligi qurg‘oqchilikka chidamlilikni belgilab beradi. Hosildorlikni belgilashda boshqdagi donlar soni juda katta ahmiyatga ega. Biometrik ko‘rsatkichlarda yuqori natija ko‘rsatgan tizmalar tanlab olinib, seleksiyaning keyingi bosqishlariga sinovga o‘tkazildi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Abdukarimov D.T. “Tritikale seleksiyasi” // Donli ekinlar seleksiyasi va urug‘chiligi. Toshkent -2010. B. 84-101. 2. Raimqulova M.M., Sanakulov A.L. “Tritikale navlarining biometrik ko‘rsatkichlari” // Oziq-ovqat xavfsizligi: milliy va global muammolar ilmiy jurnali. №4. 2024 yil. B. 49-52. 3. Agro olam. Uz. // Tritikale o’simligining yetishtirish sirlari va uning serhosilligi. 4. Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari // O‘zPITI. Toshkent-2014. B. 159-165. 5. https://uz. Upwiki.one Agronomiya – Vikepidiya yangilanish.