ARPANI SIFAT KO‘RSATKICHLARI YUQORI BO‘LGAN NAV VA GENOTIPLARINI TANLASH

Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyati iqlim sharoitida yetishtirilgan arpaning 20 ta nav va genotiplarida don sifati ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Tadqiqot davomida arpaning 1000 dona don vazni, don naturasi va don oqsili kabi muhim sifat belgilari tahlil qilindi. Tadqiqot ob‘ekti sifatida 3 ta andoza “Voxa”, “Qizilqo‘rg‘on” va “Ixtiyor” navlari va 17 ta tizmalar olindi. Tadqiqotda natijalar asosida nav va genotiplarning mahsuldorlik va don sifati bo‘yicha farqlari aniqlanib, hudud sharoitiga mos va istiqbolli namunalar tanlab olindi, yaniy 1000 dona don vazni va oqsil miqdori bo‘yicha KR19_SEL50-26, KR17BRaqYT-P-29 (Osiyo), KR18_IBYT-1, Kr_Arpa_2016-4_(Sulton), KR18_IBYT-3 va KR19_SEL50-23 genotiplari andoza navlarda yuqori ekanligi taxlillar natijasida aniqlandi. Tadqiqot natijalari arpa selektsiyasi va yuqori sifatli don yetishtirishda ilmiy asos sifatida xizmat qiladi.

УЎК: 633.161-633.162;631.527.4 АРПАНИ СИФАТ КЎРСАТКИЧЛАРИ ЮҚОРИ БЎЛГАН НАВ ВА ГЕНОТИПЛАРИНИ ТАНЛАШ Акбаров Акрамжон Қаҳрамонович Қуйлиев Нурислом Даврон ўғли таянч докторант, Жанубий деҳқончилик илмий тадқиқот иститути Қишлоқ хўжалик фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим, Жанубий деҳқончилик илмий тадқиқот иститути Тел: [telefon raqami yashirilgan] e-mail: akramjonakbarov2022@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19233764 Аннотация: Ушбу мақолада Қашқадарё вилояти иқлим шароитида етиштирилган арпанинг 20 та нав ва генотипларида дон сифати кўрсаткичлари ўрганилди. Тадқиқот давомида арпанинг 1000 дона дон вазни, дон натураси ва дон оқсили каби муҳим сифат белгилари таҳлил қилинди. Тадқиқот объекти сифатида 3 та андоза “Воха”, “Қизилқўрғон” ва “Ихтиёр” навлари ва 17 та тизмалар олинди. Тадқиқотда натижалар асосида нав ва генотипларнинг маҳсулдорлик ва дон сифати бўйича фарқлари аниқланиб, ҳудуд шароитига мос ва истиқболли намуналар танлаб олинди, яний 1000 дона дон вазни ва оқсил миқдори бўйича KR19_SEL50-26, KR17BRaqYT-P-29 (Осиё), KR18_IBYT-1, Kr_Арпа_2016-4_(Султон), KR18_IBYT-3 ва KR19_SEL50-23 генотиплари андоза навларда юқори эканлиги тахлиллар натижасида аниқланди. Тадқиқот натижалари арпа селекцияси ва юқори сифатли дон етиштиришда илмий асос сифатида хизмат қилади.

Калит сўзлар: Арпа, нав, тизма, 1000 дона дон, оқсил, натура, танлаш, бошланғич ашё.

Аннотация: В данной статье изучены показатели качества зерна у 20 сортов и генотипов ячменя, выращенных в климатических условиях Кашкадарьинской области. В ходе исследования проанализированы важные качественные характеристики ячменя, такие как масса 1000 зерен, тип зерна и содержание белка в зерне. В качестве объекта исследования были взяты 3 стандартных сорта «Оха», «Кызылкурган» и «Ихтиёр», а также 17 линий. На основе результатов исследования были выявлены различия в продуктивности и качестве зерна сортов и генотипов, а также отобраны перспективные образцы, подходящие для региональных условий, а именно, следующие генотипы оказались превосходящими по массе 1000 зерен и содержанию белка: KR19_SEL50-26, KR17BRaqYT-P-29 (Азия), KR18_IBYT-1, Kr_Arpa_2016-4_(Султан), KR18_IBYT-3 и KR19_SEL50-23. Результаты исследования служат научной основой для селекции ячменя и выращивания высококачественного зерна.

Ключевые слова: Ячмень, сорт, гребень, 1000 зерен, белок, вид, отбор, исходный материал.

Annotation: In this article, grain quality indicators were studied in 20 barley varieties and genotypes grown in the climatic conditions of the Kashkadarya region. During the study, important quality characteristics of barley, such as 1000-grain weight, grain type and grain protein, were analyzed. 3 standard varieties “Okha”, “Kyzylkurgan” and “Ikhtiyor” and 17 lines were taken as the object of the study. Based on the results of the study, differences in productivity and grain quality of varieties and genotypes were identified, and promising samples suitable for regional conditions were selected, namely, the following genotypes were found to be superior in terms of 1000-grain weight and protein content: KR19_SEL50-26, KR17BRaqYT-P-29 (Asia), KR18_IBYT-1, Kr_Arpa_2016-4_(Sultan), KR18_IBYT-3 and KR19_SEL50-23. The research results serve as a scientific basis for barley selection and high-quality grain cultivation.

Key words: Barley, variety, ridge, 1000 grains, protein, kind, selection, starting material.

Кириш. Республикамизда бошоқли дон екинлари қарийиб суғориладиган майдонларни 70 % ни ташкил қилади, лалмикор майдонларни 90 % га буғдой, арпа екилиб ҳосил олиниб келинмоқда лекин олинган ҳосилни сифат дарижаси қониқарли эмас, шу босидан экиладиган бошоқли дон екинларини сифати юқори бўлган навларини яратиш мақсадида кузги арпанинг 20 та нав ва тизмалари экиб ўрганилди.

Арпа муҳим озиқ–овқат, ем–ҳашак ва техникавий экин. Унинг донидан арпа ёрмаси, переловка, ун тайёрланади. Арпа уни буғдой ёки жавдар унига қўшилиб нон ёпишда ишлатилади. Арпа солодидан ажратиб олинган экстракт моддалари медицина, кондитерлик, тўқимачилик ва тери пишириш саноатида фойдаланилади [1].

Тадқиқот услублари: Фенологик кузатув, дала ва лаборатория таҳлиллари «Бутунроссия Ўсимликшунослик илмий-тадқиқот институти услуби» (1984 й), маълумотларнинг статистик таҳлили Б.А.Доспеховнинг «Методика полевого опыта» (1985 й) усулидан фойдаланилди.

Тадқиқот натижалари: Ўрганилган 20 та нав ва генотипларимизни 1000 дона дона вазни лаборатория шароитида тахлил қилинганда ўртача 33,3 гр дан 47,6 гр гача эканлиги аниқланди, бунда андоза “Воха”, “Қизилқўрғон” ва “Ихтиёр” навларини 1000 дона дон вазни 37,1 ва 43 гр гача эканлиги лаборатория тахлиллари натижасида аниқланди. Андоза навларидан 1000 дона дон вазни юқори бўлган генотиплар қуйдагил KR19_SEL50-26 генотипи 46,6 гр, KR17BRaqYT-P-29 (Осиё) генотипи 46,8 гр, KR18_IBYT-1 генотипи 46,6 гр, Kr_Арпа_2016-4_(Султон) генотипида 47,4 гр, KR18_IBYT-3 генотипи 45,9 гр ва KR19_SEL50-23 генотипи 47,6 гр ташкил қилиб, андоза навларга нисбатан 2,9 гр дан 4,6 гр гача юқори эканлиги натижада аниқланди (1-расм).

50.0 48.0 46.6 47.4 45.9 46.8 46.6 47.6 46.0 44.0 43.0 42.0 40.0 38.0 37.2 36.9 38.0 38.1 38.7 37.8 38.4 37.8 37.5 36.0 36.2 35.2 34.5 34.0 33.3 32.0 30.0

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

1-расм. Кузги арпа нав ва генотипларининг 1000 дона донвазни гр (Қарши 2023-2025 йй) Арпа навларини танлашда ҳосил элементларининг юқори бўлиши 1000 дона дон вазнига боғлиқ бўлади, бунда 1000 дона дон вазнининг юқори бўлиши донларнинг йириклиги билан ифодаланади. 1000 дона дон вазни доннинг йириклиги ва тўлалигини билдирадиган кўрсаткичдир. Бу навдорлик белгиси бўлиб, шунинг билан биргаликда кучли даражада тўлишиш давридаги иқлим шароитга боғлиқдир [2]. Натижаларига кўра, кузги арпанинг дон натураси ва сифат кўрсаткичлари тахлил қилинганда дон натураси кўрсаткичи ўртача йиллар ва қайтариқлар бўйича ўртача 631,1 гр/л дан 720,2 гр/л бўлганлиги лабаратория тахлиллари натижасига кўра аниқланди. Андоза навларига нисбатан дон натураси юқори бўлган генотиплар сони 6 тани ташкил қилди (1- жадвал). 1-жадвал Кузги арпа нав ва генотипларининг дон натураси, гр/л ва оқсил миқдори, % кўрсаткичлари Номи ва келиб № Дон натураси, гр/л Оқсил миқдори, % чиқиши 1 Воҳа (андоза) 691,55 12,5 2 KR18_BYT_Naz-17 674,20 13,6 3 KR18_IBYT-2 674,03 12,0 4 KR19_SEL50-26 720,19 14,5 Kr_Арпа_2016- 5 4_(Султон) 710,16 14,0 6 KR18_BYT_Naz-19 668,36 13,3 7 KR18_IBYT-3 712,04 15,5 8 KR19_SEL50-27 638,49 12,2 9 Қизилқўрғон (андоза) 674,99 12,0 10 KR18_BYT_Naz-7 659,40 12,3 11 KR19_SEL50-13 651,07 12,7 12 KR19_SEL50-40 659,03 11,6 13 Ихтиёр (андоза) 680,22 11,9 14 KR18_BYT_-14 672,84 11,7 15 KR19_SEL50-22 667,40 11,4 16 KR19_SEL50-41 651,23 13,0 KR17BRaqYT-P-29 17 (Осиё) 711,95 17,4 18 KR18_IBYT-1 705,19 15,6 19 KR19_SEL50-23 706,36 14,8 20 KR19_SEL50-42 631,11 13,8 Ўртача кўрсаткич 678,0 13,3 Энг юқори кўрсаткич 720,2 17,4 Энг паст кўрсаткич 631,1 11,4

Дон натураси 1 литр ҳажмдаги дон оғирлигига айтилади. Бунда дон натурасининг юқори бўлиши, ҳосилдорлик билан коррелятив боғлиқ бўлади. Дон натураси ва 1000 дона дон вазни ҳамда арпа донининг таркибидаги оқсил миқдори ўстириш шароитига, қўлланилган агротехника усулларига, навга, ва бошқа омилларга боғлиқ бўлади [3]. Кузги арпа нав ва генотипларининг сифат кўрсаткичларидан дондаги оқсил миқдорини ўрганганимизда ўртача 11,4 - 17,4 % гача бўлганлиги аниқланди, андоза навларининг оқсил миқдори 11,9 - 12,5 % гача бўлган бўлса, ундан юқори бўлган генотиплари KR19_SEL50-26 генотипи 14,5 %, KR17BRaqYT-P-29 (Осиё) генотипи 17,4 %, KR18_IBYT-1 генотипи 15,5 %, Kr_Арпа_2016-4_(Султон) генотипида 14 %, KR18_IBYT- 3 тизмаси 15,5 % ва KR19_SEL50-23 тизмаси 14,8 % ташкил қилганлиги аниқланди. Хулоса қилиб айтганда, тадқиқот натижаларига кўра, Қашқадарё вилояти шароитида ўрганилган арпанинг 20 та нав ва генотиплари орасида 1000 дона дон вазни, дон натураси ва дондаги оқсил миқдори каби муҳим сифат кўрсаткичлари бўйича андоза навлардан юқори натижа кўрсатган тизмалар аниқланди. Ушбу тизмалар юқори сифатли дон ҳосилини шакллантириш қобилиятига эга эканлиги билан ажралиб турди. Шунингдек, улар селекция ишларида истиқболли манба сифатида баҳоланиб, келгусида янги ва серҳосил арпа навларини яратиш учун бошланғич ашё сифатида танлаб олинди.