QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA KUNGABOQARNING G‘4 DURAGAY OILALARIDA TEZPISHARLIK BELGISINING VARIATSION TAHLILI

Ushbu maqolada kungaboqarning G‘4 duragay oilalarida tezpisharlik belgisining variatsion tahlili keltirilgan. Bunda tadqiqotlar natijasida turli xil selektsion tanlashlar asosida kungaboqarni G‘4 oddiy va murakkab duragay oilalarini tezpisharlik belgisi ijobiy bo‘lgan oilalar boshlang‘ich ashyolar sifatida keyingi ko‘chatzorga o‘tkazish maqsadida tanlab olingan.

УЎТ: 633.511:575.222:631.527 ҚОРАҚАЛПОИСТОН ШАРОИТИДА КУНГАБОҚАРНИНГ Ғ4 ДУРАГАЙ ОИЛАЛАРДА ТЕЗПИШАРЛИК БЕЛГИСИНИНГ ВАРИАЦИОН ТАҲЛИЛИ Айтжанов Бахытжан Узақбаевич Дон ва шоли илмий ишлаб чиқариш бирлашмаси “Мойли экинлар селекцияси ва уручилиги” лабораторияси мудири қ.х.ф.д., к.и.х Сейтбаев Раўаж Сарсенбаевич Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий тадқиқот институти “Қишлоқ хўжалиги экинлари агротехнологияси ва тупроқ унумдорлиги” лабораторияси мудири қ.x.ф.ф.д., к.и.х Айтжанов Узақбай Ещанович Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий тадқиқот институти “Ғўза селекцияси ва уруғчииги” лабораторияси мудири қ.х.ф.д., к.и.х https://doi.org/10.5281/zenodo.19229866 Аннотация. Ушбу мақолада кунгабоқарнинг Ғ4 дурагай оилаларида тезпишарлик белгисининг вариацион таҳлили келтирилган. Бунда тадқиқотлар натижасида турли хил селекцион танлашлар асосида кунгабоқарни Ғ4 оддий ва мураккаб дурагай оилаларини тезпишарлик белгиси ижобий бўлган оилалар бошланғич ашёлар сифатида кейинги кўчатзорга ўтказиш мақсадида танлаб олинган. Калит сўзлар: кунгабоқар, оддий ва мураккаб дурагайлаш, дурагай авлод, оилалар, тезпишарлик, вегетация даври, варияцион таҳлил ўзгарувчанлик, чиқитга чиқазиш, мослашувчанлик, якка танлов. Аннотация. В данной статье представлен вариационный анализ признака скороспелости у гибридных семей F4 подсолнечника. В результате исследований на основе различных селекционных отборов были отобраны простые и сложные гибридные семьи подсолнечника F4 с положительными признаками скороспелости в качестве исходного материала для переноса в следующий питомник. Ключевые слова: подсолнечник, простая и сложная гибридизация, гибридное поколение, семьи, скороспелость, вегетационный период, вариационный анализ, изменчивость, браковка, адаптивность, индивидуальный отбор. Abstract. This article presents a variational analysis of the early maturity trait in sunflower F4 hybrid families. As a result of research, based on various selections, simple and complex F4 sunflower hybrid families with positive early maturity characteristics were selected as initial material for transfer to the next nursery. Keywords: sunflower, simple and complex hybridization, hybrid generation, families, early maturity, growing season, variational analysis, variability, rejection, adaptability, individual selection. Киииш. Дунёнинг кўпгина мамлакатларида қимматли хўжалик белгилари мавжуд манбаларини аниқлаш мақсадида қишлоқ хўжалик екинларини комплекс ўрганиш ишлари олиб борилмоқда. Республикамизда қишлоқ хўжалиги соҳасини ривожлантириш ва бу борада чуқур илмий-амалий изланишлар олиб бориш бугунги куннинг асосий вазифаларидан ҳисобланади. Аҳолимизнинг кўпайиши туфайли озиқ-овқат маҳсулотига бўлган еҳтиёж ортмоқда, айниқса ёғ-мой маҳсулотлари - турли ҳил ўсимлик мойларига бўлган еҳтиёж кун сайин ортиб бормоқда. Шунинг учун турли тупроқ-иқлим, гидроmavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya мелиоратив минтақалари учун кунгабоқарнинг турли ноқулай шароитларига, қурғоқчиликка чидамли, қимматли хўжалик белгиларини намоён етадиган, кунгабоқарнинг тезпишар, юқори мойдор ва маҳсулдор навларини яратиш зарур ҳисобланади. Х. Н. Атабаева [1] нинг маълумотларида кунгабоқарнинг ўта тезпишар навлар – 60 – 69 кун, тезпишар навлар – 70 – 79 кун, эртапишар навлар – 80 – 89 кун, ўртапишар навлар 90 – 99 кун, кечпишар навлар – 100 – 109 кун ва ўта кечпишар навлар 110 ва ундан кўп кун талаб қиладиган навлар. А.А Волотович, О.В Прохоренко [2] ларнинг маълумотларича юқори ҳосилли тезпишар нав ва дурагайлар яратиш ҳам Кунгабоқар селекциясида энг долзарб муаммолардан ҳисобланади. Н.У.Ока, Р.Шабана, В.Н.Суровикин ва бошқаларнинг фикрича ўсув даврининг узун-қисқалиги, тезпишарлик кўп ҳолларда ташқи муҳитга ҳарорат ва ёруғлик даврилигига ўстириш шароити (ўғитлаш, суғориш ва бошқа технологик омиллар)га боғлиқ бўлсада бу кўрсаткич ҳам юқори (ирсийланиш коеффициенти N 2=0,52) даражада ирсийланувчи белгилардан ҳисобланади. Ўсув даврининг узайиши билан ўсимлик бўйига ўсиб (h2 =0,83) барг сони ортади (N2=0,944, h2 =0,61). Д.С. Василев [3] нинг айтишларича одатда кунгабоқарнинг тезпишар ва эрта пишар навлар уруғининг ҳосилдорлиги бўйича ўртапишар ва кечпишар навларга нисбатан пастроқ бўлади. Аммо бу биологик қонуниятни ўзгартириш селекционерларнинг вазифасидир. Тезпишар навларни яратишга қаратилган селекциянинг Ўзбекистон шароити учун, айниқса ангизда ку��габоқарни экиб юқори ҳосил олиш муҳим аҳамиятга эгадир. Эртапишар навларни яратиш селекциясида асосий чиқитга чиқариш ишлари гуллаш даврида ўтказилиб ҳамма кеч гуллайдиган ўсимликларни териб олиб ташқарига чиқариб ташлаш билан бажарилади. Материаллар ва услуби. Бизнинг тадқиқотларимиз Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий-тадқиқот институтининг “Қорақалпоғистон тупроқ-иқлим шароитига мос кунгабоқарнинг оддий ва мураккаб дурагайлашдан тезпишар, серҳосил, юқори мойдор янги истиқболли навларини яратиш” номли амалий лойиҳа бўйича дала ва лаборатория шароитида олиб борилди. Барча дала кузатувлари “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” [2] бўйича олиб борилди. Натижалар ва мунозара. Маълумки, Республикамизда кунгабоқар навларининг асосий кўрсаткичларидан бири тезпишарлик бўлиб, асосий қимматли хўжалик белгиларини ижобий бўлишида катта аҳамият касб етади. Чунки вақтли йиғиб олинган ҳосил сифатли ва ўта пишган ҳолатда бўлади. Бундан ташқари тезпишар навлар бир мавсумда икки маротаба ҳосил олишга асос бўлади ва буғдойдан сўнг экиладиган асосий экин сифатида имконият яратади. Тадқиқотларимизда кунгабоқарни Ғ4 оддий ва мураккаб дурагай оилаларини тезпишарлик белгисининг вариацион қаторлар тузилиб, ўзгарувчанлиги таҳлил қилинди. Бунда вегетация даври белгиси бўйича кўрсаткичлар 2 кундан 8 та синфда оилаларда ўсимликлар тақсимланди. Оддий ва мураккаб дурагайларда асосан оилалар 3 ва 5 синфларда жойлашиб, 75,2 кундан 76,5 кунгача оралиқдаги оилаларни ташкил этди. Ўрганилган Ғ4 оддий дурагайлардан энг тезпишар, яъни ўртача 75,2 кунгача бўлган оилалар Ғ4 (С-Алъстор х КК-1) ва Ғ4 (Сор Голлипс х КК-1) 76,1 кун бўлиб, бошқа дурагай оилалардаги ўсимликларга вегетация даври қисқа бўлганлиги оддий дурагай оилаларда ўзгарувчанлик коеффициенти 3,8-3,5 фоизни ташкил этди. Олиб борилган тадқиқотларда

вариацион қаторнинг ўнг томонида жойлашган, яъни вегетация даври белгиси бўйича кечпишар бўлган ўсимликлар чиқитга 1-жадвал Тезпишарлик белгиси бўйича кунгабоқарни Ғ4 дурагай оилаларининг вариацион таҳлили. № Оддий ва мураккаб К=2 н М±м δ В% дурагайлар 68 70 72 74 76 78 80 82 1. Ғ4 (Телъс х КК-1) 1 1 3 6 10 10 2 2 35 76,1±0,5 3,0 4,0 2. Ғ4 (С-Алъстор х КК-1) - 2 6 10 8 6 3 2 37 75,2±0,4 2,8 3,8 3. Ғ4 (С-НС-Н-2011 х 1 1 2 4 13 8 4 3 36 76,5±0,5 3,1 4,0 КК-1) 4. Ғ4 (Жант лоwер х КК- - 1 2 4 15 8 2 1 33 76,2±0,4 2,3 3,1 1) 5. Ғ4 (Сор Голлипс х КК- 1 1 2 12 10 4 1 1 32 76,1±0,4 2,6 3,5 1) 6. Ғ4 (Ак-12/95 х КК-1) - 1 3 7 12 10 2 1 36 76,0±0,4 2,5 3,2 7. Ғ4 [Ғ1(Жант лоwер х 1 1 4 6 8 12 1 1 34 76,2±0,5 3,2 4,2 КК-1) х (Ғ1(Ак-12/95 х КК-1)] 8. Ғ4 [Ғ1(С-НС-Н-2011 х - 1 3 8 10 9 2 - 33 75,7±0,4 2,3 3,1 КК-1) х Ғ1(С-Алъстор х КК-1)] 9. Ғ4 [Ғ1(Сор Голлипс х - - 2 4 15 10 2 1 34 76,5±0,3 2,1 2,7 КК-1) х (Ғ1 (Телъс х КК-1)] чиқазилди ҳамда тезпишарлик белгиси бўйича вариацион қаторнинг чап томонида жойлашган оилалар сақлаб қолинди (1-жадвал). Хулоса. Иккинчи йиллик тадқиқотларда турли хил селекцион танлашлар асосида кунгабоқарни Ғ4 оддий ва мураккаб дурагай оилаларини тезпишарлик ва асосий қимматли хўжалик белгиларини ижобийлиги билан мужассамлашган ҳолда бошланғич ашёлар сифатида кейинги кўчатзорга ўтказиш мақсадида танлаб олинди. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Атабаева Х. Н. «Ўсимликшунослик». Тошкент. «Мехнат». 2000 б.480 2. Волотович А.А, Прохоренко О.В. Эффект комбинационной способности и гетерозиса у подсолнечника Сб. докладов 3 й межд-й конф. Молодх учёнх и спесиалистов ., Краснодар 2005 С. 3-5. 3. Василев Д.С. “Подсолнечник” М. Агропромиздат. 1990 с. 345