ARAB TILINI CHET TILI SIFATIDA O‘QITISHDA O‘QISH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH: MATN TANLASH, STRATEGIYALAR VA BAHOLASH

Mazkur tezisda arab tilini chet til sifatidao‘rgatishda o‘qish ko‘nikmasining lingvokognitiv mohiyati chuqur tahlilqilinadi. O‘qish jarayoni dekodlashdan ko‘ra murakkabroq bo‘lib, uma‘no qurish, interpretatsiya va tahlil bosqichlarini o‘z ichiga oladi.Matn tanlash mezonlari, darajaviy differensiallash, o‘qish strategiyalarihamda baholash tizimlari zamonaviy metodik yondashuvlar asosidaqayta ko‘rib chiqiladi. Statistik ma‘lumotlar orqali turli metodlarningsamaradorligi solishtiriladi. Arab tilidagi autentik misollar saqlanganholda, yaxlit ilmiy xulosalar chiqariladi.

ARAB TILINI CHET TILI SIFATIDA OʻQITISHDA OʻQISH KOʻNIKMASINI SHAKLLANTIRISH: MATN TANLASH, STRATEGIYALAR VA BAHOLASH

Sirojiddin Sotvoldiyev Maxammaddin oʻgʻli Oriental universiteti Tillar-1 kafedrasi dotsenti v.b. [telefon raqami yashirilgan] sirojiddinsotvoldiyev454@gmail.com

Annotatsiya. Mazkur tezisda arab tilini chet til sifatida oʻrgatishda oʻqish koʻnikmasining lingvokognitiv mohiyati chuqur tahlil qilinadi. Oʻqish jarayoni dekodlashdan koʻra murakkabroq boʻlib, u maʼno qurish, interpretatsiya va tahlil bosqichlarini oʻz ichiga oladi. Matn tanlash mezonlari, darajaviy differensiallash, oʻqish strategiyalari hamda baholash tizimlari zamonaviy metodik yondashuvlar asosida qayta koʻrib chiqiladi. Statistik maʼlumotlar orqali turli metodlarning samaradorligi solishtiriladi. Arab tilidagi autentik misollar saqlangan holda, yaxlit ilmiy xulosalar chiqariladi. Kalit soʻzlar: oʻqish koʻnikmasi, arab tili, lingvodidaktika, matn darajasi, kognitiv jarayon, strategiya, baholash, interpretatsiya. Аннотация. В данном тезисе проводится углублённый анализ лингвокогнитивной сущности навыка чтения при обучении арабскому языку как иностранному. Процесс чтения рассматривается как более сложный, чем простое декодирование, и включает этапы построения смысла, интерпретации и анализа. Критерии отбора текстов, уровневой дифференциации учебных материалов, стратегии чтения и системы оценивания пересматриваются на основе современных методических подходов. Эффективность различных методов сопоставляется на основе статистических данных. Сохраняются аутентичные примеры на арабском языке и формулируются целостные научные выводы.

Ключевые слова: навык чтения, арабский язык, лингводидактика, уровень текста, когнитивный процесс, стратегия, оценивание, интерпретация Abstract. This thesis provides an in-depth analysis of the linguocognitive nature of reading skills in teaching Arabic as a foreign language. The reading process is viewed as more complex than mere decoding; it involves stages of meaning construction, interpretation, and analysis. Criteria for text selection, level-based differentiation of learning materials, reading strategies, and assessment systems are reconsidered within the framework of modern methodological approaches. The effectiveness of various methods is compared based on statistical data. Authentic Arabic examples are preserved, and integrated scientific conclusions are drawn. Keywords: reading skills, Arabic language, linguodidactics, text level, cognitive process, strategy, assessment, interpretation

Oʻqish hodisasiga yuzaki qarash uni oddiy belgilarni tanish jarayoni sifatida koʻrsatadi, biroq ilmiy yondashuv bu tasavvurni inkor etadi. Oʻqish – bu ong va til oʻrtasidagi murakkab dialektik munosabatdir, u yerda belgilar maʼnoga, maʼno esa tajribaga ulanadi. Shu bois tadqiqotchilar uni yuqori darajadagi aqliy faoliyat sifatida belgilaydilar: «‫تتكون من عمليات عقلية عليا‬ ّ ،‫[ »القراءة على أنها عملية ذهنية‬1, 53-54]. Bu taʼrifda oʻqishning uch asosiy qatlami mujassam: persepsiya, interpretatsiya va integratsiya. Demak, oʻqish – bu koʻrish emas, tushunish, qayta qurishdir. Lingvodidaktik nuqtayi nazardan qaralganda, oʻqish tilni egallashning passiv emas, balki faol mexanizmi hisoblanadi. U lugʻatni toʻplash vositasi emas, balki uni tizimlashtirish vositasidir. Tajribalar shuni koʻrsatadiki, oʻqish faoliyati muntazam yoʻlga qoʻyilgan guruhlarda leksik birliklarning oʻzlashtirilish tezligi 30–40% yuqori boʻladi, bu esa til oʻrganishning intensivligini oshiradi. Shu bilan birga, oʻqish orqali sintaktik konstruksiyalar ong ostida shakllanadi, bu esa nutqning tabiiy rivojlanishiga olib keladi. Demak, oʻqish – bu tilni “yigʻish” emas, balki uni ichki tizimga aylantirish jarayonidir. Biroq bu jarayonning samaradorligi koʻp jihatdan matn tanlashga bogʻliq. Amaliy kuzatuvlar shuni koʻrsatadiki, oʻqituvchilar koʻpincha murakkab matnni “rivojlantiruvchi vosita” deb notoʻgʻri baholaydilar. Aslida esa darajadan yuqori matn kognitiv toʻsiq hosil qiladi. ACTFL tasnifiga koʻra, har bir daraja uchun mos diskurs shakllari mavjud boʻlib, ular til egallashning tabiiy bosqichlariga mos keladi [2]. Masalan: «‫»ففي المستوى المبتدىء النص يكون على مستوى الكلمة أو العبارة‬. Bu fikr yuzaki koʻrinsada, uning ortida muhim qonuniyat yotadi: til kichik birliklardan katta birliklarga qarab emas, balki tushunish imkoniyatidan kelib chiqib

kengayadi. Statistik tahlil shuni koʻrsatadiki, darajaga mos matn berilganda tushunish darajasi 80% ga yetadi, aks holda esa bu koʻrsatkich 45–50% gacha tushib ketadi [3, 101-105]. Bu esa shuni anglatadi: notoʻgʻri tanlangan matn oʻqitish emas, toʻsiq yaratadi. Oʻqishning oʻzi ham bir xil emas. U maqsadga qarab shakl oʻzgartiradi. Masalan, «‫ والتي تستهدف األفكار الرئيسية‬:‫ »السريعة أو المسحيّة‬iborasi tez oʻqishning mohiyatini ochib beradi. Bu turdagi oʻqishda asosiy maqsad tafsilot emas, balki umumiy gʻoyani ushlashdir. Boshqa tomondan, tahliliy oʻqish esa matnni parchalash, sabab-oqibatni aniqlash va muallif pozitsiyasini baholashga qaratilgan. Demak, oʻqish strategiyasi matn emas, maqsad bilan belgilanadi. Shu jihatdan qaraganda, oʻqishning universalligi – uning turli shakllarga kirish qobiliyatidadir. Oʻqitish metodikasi esa bu jarayonni tizimlashtirishga xizmat qiladi. Uch bosqichli model – oʻqishdan oldin, oʻqish jarayonida va oʻqishdan keyin – nazariy jihatdan sodda koʻrinsa-da, amaliyotda eng samarali yondashuvlardan biri hisoblanadi. Masalan, « ‫هل ذهبتَ إلى المسرح‬ ‫ »من قبل؟‬kabi savollar oʻqishdan oldingi bosqichda talabani faollashtiradi, uning mavjud bilimlarini ishga soladi. Bu esa matnni tushunishni tezlashtiradi. Statistik kuzatuvlarga koʻra, ushbu model qoʻllanilgan guruhlarda umumiy oʻzlashtirish darajasi 35% ga oshadi [4, 45]. Bu raqam tasodif emas, balki metodikaning toʻgʻri qurilganidan dalolatdir. Baholash masalasi esa koʻpincha eʼtibordan chetda qoladi. Aslida baholash – bu faqat natijani oʻlchash emas, balki oʻqish jarayonining oʻzini diagnostika qilishdir. «‫ »ما أفضل عنوان لهذا النص؟‬kabi savollar oddiy koʻrinsa-da, ular matnni chuqur tushunishni talab qiladi. Baholash darajalari – harfiy, tafsiriy va analitik – aslida oʻqishning uch bosqichiga mos keladi: matnni koʻrish, tushunish va tahlil qilish. Statistik maʼlumotlarga koʻra, yuqori darajadagi talabalar uchun berilgan savollarning 60% analitik boʻlishi kerak, aks holda ularning tafakkur salohiyati toʻliq namoyon boʻlmaydi [5, 68; 6, 69-72; 7, 501-504]. Muxtasar aytganda, oʻqish – bu til oʻrganishning markaziy mexanizmi boʻlib, uning samaradorligi uch omilga bogʻliq: matnning mosligi, strategiyaning toʻgʻriligi va baholashning adekvatligi. Agar bu uch omil uygʻunlashsa, oʻqish bilimga aylanadi. Agar ular ajralsa, oʻqish oddiy mashqqa aylanib qoladi. Haqiqat esa shunday: til oʻrganish – bu maʼno qurish jarayoni, va bu jarayon oʻqish orqali boshlanadi va shakllanadi.