AXBOROT-TA‘LIM MUHITIDA MUSTAQIL TA‘LIM VA KREATIVLIK

Ushbu maqola axborot-ta‘lim muhitida mustaqilta‘lim (self-directed learning – SDL) va kreativlik o‘rtasidagi o‘zarobog‘liqlikni nazariy va amaliy jihatdan tahlil qiladi. Zamonaviy raqamlitexnologiyalar (AI, virtual laboratoriyalar, interaktiv platformalar)mustaqil ta‘limni kuchaytirib, talabalarning kreativ qobiliyatlarini(yangilik, moslashuvchanlik, muammoni hal qilish) rivojlantirishimkonini berishi ko‘rsatilgan. Adabiyotlar tahlili, xalqaro va o‘zbek ilmiytadqiqotlariga asoslanib, “Kreativ-mustaqil axborot ta‘lim modeli” taklifetiladi. Model mustaqil ta‘lim sikllari, kreativlik komponentlari varaqamli vositalarni integratsiya qiladi. O‘zbekiston oliy ta‘limi uchunamaliy tavsiyalar berilgan. Natijalar talabalar mustaqilligini oshirish,kreativlikni rag‘batlantirish va raqamli muhitda ta‘lim sifatiniyuksaltirishda yangi yondashuvni taqdim etadi.

AXBOROT-TA’LIM MUHITIDA MUSTAQIL TA’LIM VA KREATIVLIK

Ismoilov Islomjon Ilhomjon o’g’li, Namangan davlat texnika universiteti o‘qituvchisi Komiljonov Ravshanbek Muhtorali o’g’li Namangan davlat texnika universiteti talabasi Tel: [telefon raqami yashirilgan] E-mail: komiljonovravshanbek9@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqola axborot-ta’lim muhitida mustaqil ta’lim (self-directed learning – SDL) va kreativlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni nazariy va amaliy jihatdan tahlil qiladi. Zamonaviy raqamli texnologiyalar (AI, virtual laboratoriyalar, interaktiv platformalar) mustaqil ta’limni kuchaytirib, talabalarning kreativ qobiliyatlarini (yangilik, moslashuvchanlik, muammoni hal qilish) rivojlantirish imkonini berishi ko‘rsatilgan. Adabiyotlar tahlili, xalqaro va o‘zbek ilmiy tadqiqotlariga asoslanib, “Kreativ-mustaqil axborot ta’lim modeli” taklif etiladi. Model mustaqil ta’lim sikllari, kreativlik komponentlari va raqamli vositalarni integratsiya qiladi. O‘zbekiston oliy ta’limi uchun amaliy tavsiyalar berilgan. Natijalar talabalar mustaqilligini oshirish, kreativlikni rag‘batlantirish va raqamli muhitda ta’lim sifatini yuksaltirishda yangi yondashuvni taqdim etadi. Kalit so‘zlar: mustaqil ta’lim, kreativlik, axborot-ta’lim muhiti, raqamli texnologiyalar, integrativ model. Аннотация: В данной статье теоретически и практически анализируется взаимосвязь между самостоятельным обучением (selfdirected learning – SDL) и креативностью в информационнообразовательной среде. Показано, что современные цифровые технологии (искусственный интеллект, виртуальные лаборатории, интерактивные платформы) способствуют развитию самостоятельного обучения и расширяют возможности формирования креативных способностей студентов (новизна, гибкость, решение проблем). На основе анализа литературы, а также международных и узбекских научных исследований предлагается «Креативносамостоятельная информационно-образовательная модель» . Модель интегрирует циклы SDL, компоненты креативности и цифровые инструменты. Представлены практические рекомендации для системы высшего образования Узбекистана. Полученные результаты демонстрируют новый подход к повышению самостоятельности студентов, стимулированию креативности и улучшению качества образования в цифровой среде. Ключевые слова: самостоятельное обучение, креативность, информационно-образовательная среда, цифровые технологии, интегративная модель. Abstract: This article provides a theoretical and practical analysis of the relationship between self-directed learning (SDL) and creativity within the information-educational environment. It is demonstrated that modern digital technologies (artificial intelligence, virtual laboratories, interactive platforms) enhance self-directed learning and expand opportunities for developing students’ creative abilities (novelty, flexibility, problem-solving). Based on a review of literature, as well as international and Uzbek scientific studies, a “Creative Self-Directed

Information Learning Model” is proposed. The model integrates SDL cycles, creativity components, and digital tools. Practical recommendations for higher education in Uzbekistan are presented. The findings introduce a new approach to increasing student autonomy, fostering creativity, and improving the quality of education in a digital environment. Keywords: self-directed learning, creativity, informationeducational environment, digital technologies, integrative model. Bugungi axborot jamiyatida ta’lim tizimi an’anaviy “o‘qituvchimarkazli” modeldan “talaba-markazli”, mustaqil va kreativ yondashuvga o‘tmoqda. Axborot-ta’lim muhiti (ATM) – bu raqamli resurslar, onlayn platformalar, virtual simulyatsiyalar va AI asosidagi vositalar orqali shakllangan o‘quv makoni bo‘lib, talabalarga mustaqil bilim olish va ijodiy fikrlash imkonini beradi. Mustaqil ta’lim talabani o‘z maqsadini belgilash, resurslarni izlash, jarayonni boshqarish va natijani baholashga undaydi. Kreativlik esa muammolarni yangicha hal qilish, original g‘oyalarni yaratish qobiliyati sifatida ta’riflanadi. Xalqaro tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar mustaqil ta’limni kuchaytirib, kreativlikni rag‘batlantiradi. Masalan, Yevropa universitetlarida o‘tkazilgan tadqiqotda talabalar raqamli vositalar orqali o‘zini-o‘zi boshqarish (self-regulation) va muammoni hal qilish ko‘nikmalarini yuqori baholagan, ammo o‘qituvchilar bu foydani pastroq ko‘rgan (Cohen’s d = 0.23–0.31). Self-regulation mustaqil ta’limning asosiy bashoratchisi bo‘lib chiqqan (β = 0.35, p < 0.001). O‘zbekiston kontekstida esa oliy ta’limda axborot texnologiyalari yordamida mustaqil ta’limni rivojlantirish innovatsion yondashuvlar talab etilmoqda. Ushbu maqola mavzuning dolzarbligini ta’kidlab, quyidagi savollarga javob izlaydi: • ATMda mustaqil ta’lim va kreativlik qanday o‘zaro ta’sir qiladi? • Qanday integrativ model taklif qilish mumkin? • O‘zbekiston ta’lim tizimida qanday amaliy qo‘llash mumkin? Maqola adabiyot tahlili, nazariy asos va yangi model taklifi orqali chuqur izlanishlarga asoslanadi. Mustaqil ta’lim Zimmermanning self-regulated learning nazariyasiga asoslanadi: planning (rejalashtirish), monitoring (kuzatish) va evaluation (baholash) sikllari. Mustaqil ta’lim talabani passiv o‘quvchidan faol yaratuvchiga aylantiradi. Kreativlik esa Guilfordning divergent thinking (divergent fikrlash) modeli va Amabile’ning componential theory (komponentli nazariya) bo‘yicha fluency, flexibility, originality va elaboration komponentlaridan iborat. Axborot-ta’lim muhiti bu jarayonlarni raqamli vositalar (LMS, MOOC, AI-tutorlar, VR-laboratoriyalar) orqali kuchaytiradi. Morris

(2020) Mustaqil ta’lim orqali kreativlikni qo‘llab-quvvatlashning uchta o‘lchovini aniqlagan: -Ma’lumot manbalarini topishda yordam (information input). -O‘quv jarayonini boshqarishda ulush (scaffolding). -Ma’noni birgalikda qurish (co-constructing meaning). Raqamli muhitda bu o‘lchovlar e-portfolio, gamification va AI orqali amalga oshiriladi. O‘zbek tadqiqotlarida ham integrativ yondashuv talabalar mustaqil ishlarini tashkil etishda kreativlikni oshirishga xizmat qilishi ta’kidlangan. Xalqaro adabiyotlarda mustaqil ta’lim va kreativlik o‘rtasida kuchli bog‘liqlik bor: Mustaqil ta’lim real muammolarni hal qilish orqali kreativ natijalarni beradi (experiential learning, problem-based learning). Raqamli texnologiyalar bu jarayonni tezlashtiradi, ammo o‘qituvchi yordami zarur (distraction va procrastination xavfi). O‘zbekistonda Shomuratova (2025) oliy ta’limda axborot texnologiyalari yordamida mustaqil ta’limni rivojlantirishni taklif qiladi: blended learning, AI-platformalar, virtual laboratoriyalar. Kreativ sifatlar mustaqil ta’limda o‘z-o‘zini baholash orqali shakllanadi. Boshqa tadqiqotlarda talabalarning axborot-ta’lim muhitida mustaqil ishlarini integrativ tashkil etish kreativ fikrlashni oshirishi ko‘rsatilgan. Kamchiligi: ko‘p tadqiqotlar nazariy yoki alohida jihatlarga qaratilgan; integrativ model va O‘zbekiston konteksti yetarli emas. Ushbu maqolaning kreativ hissasi – yangi integrativ model taklifi. Kreativ-mustaqil axborot ta’lim modeli quyidagi bloklardan iborat: 1. Kirish blok (Input): Talaba maqsadini belgilaydi (AIrekomendatsiya tizimi yordamida). 2. Jarayon blok (Process): Mustaqil ta’lim sikllari + kreativlik komponentlari. Raqamli vositalar: VR-simulyatsiyalar (originality), gamification (flexibility), kollaborativ platformalar (co-construction). O‘qituvchi scaffolding beradi (Morris modeliga asosan). 3. Chiqish blok (Output): E-portfolio, kreativ loyiha (real muammo hal qilish). AI orqali avtomatik baholash + o‘zini-o‘zi baholash. 4. Feedback loop: Natijalarni tahlil qilib, siklni takrorlash. Modelning o‘ziga xosligi: O‘zbekiston oliy ta’limida (masalan, TATU yoki BuxDU) qo‘llash mumkin – masofaviy platformalar + mahalliy resurslar integratsiyasi. STEM yo‘nalishlarida yuqori samara beradi (tadqiqotlarda STEM talabalari mustaqillikni yuqori baholagan). Modelni vizual tasvirlash (nazariy): Mustaqil ta’lim sikli ichida kreativlik “yadro” sifatida, ATM esa “muhit” sifatida. O‘zbekiston kontekstida amaliy qo‘llash va tavsiyalar : - Oliy o‘quv yurtlarida Kreativ-mustaqil axborot ta’lim modeli ni pilot loyiha sifatida joriy etish (masalan, pedagogika yo‘nalishlarida).

- O‘qituvchilarni raqamli savodxonlik va scaffolding bo‘yicha o‘qitish. - Talabalar uchun axborot savodxonligi kurslarini majburiy qilish. - Raqamli resurslar bazasini yaratish (e-kutubxonalar, virtual laboratoriyalar). - Baholashda e-portfolio va kreativ loyihalarni hisobga olish. Natijada talabalar mustaqil fikrlash, muammoni hal qilish va ijodiy qobiliyatlarini oshiradi – bu mehnat bozorida raqobatbardoshlikni ta’minlaydi. Axborot-ta’lim muhiti mustaqil ta’lim va kreativlikni sinergik ravishda rivojlantirish uchun ideal makon. Taklif etilgan Kreativmustaqil axborot ta’lim modeli nazariy asoslarni amaliyot bilan bog‘lab, innovatsion yondashuvni taqdim etadi. Kelajak tadqiqotlar modelni empirik sinovdan o‘tkazishi mumkin. Ta’lim tizimini raqamlashtirish orqali O‘zbekiston “kreativ avlod”ni tarbiyalashi mumkin – bu mamlakatning barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shadi.