O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA KO‘PLIK KATEGORIYASI

Maqolada o‘zbek va ingliz tillarida ko‘plikkategoriyasining grammatik xususiyatlari tahlil qilinadi. O‘zbek tilidako‘plik asosan “-lar / -ler”, ingliz tilida esa “-s / -es” va notekis shakllarorqali ifodalanadi. Shuningdek, sonlar va miqdor bildiruvchi so‘zlaryordamida ko‘plik ma‘nosi mustahkamlanishi ko‘rib chiqiladi. Maqolako‘plik kategoriyasining o‘xshash va farqli jihatlarini ochib beradi hamdatilshunoslik va chet tilini o‘rganishda foydali bo‘ladi.

O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA KO‘PLIK KATEGORIYASI

Yusupova Nargiza Abduvohidovna Namangan Davlat pedagogika instituti Ijtimoiy fanlar fakulteti Xorijiy til va adabiyoti yonalishi (ingliz tili) Ilmiy rahbar: Odilboyeva Umida

Annotatsiya. Maqolada o‘zbek va ingliz tillarida ko‘plik kategoriyasining grammatik xususiyatlari tahlil qilinadi. O‘zbek tilida ko‘plik asosan “-lar / -ler”, ingliz tilida esa “-s / -es” va notekis shakllar orqali ifodalanadi. Shuningdek, sonlar va miqdor bildiruvchi so‘zlar yordamida ko‘plik ma’nosi mustahkamlanishi ko‘rib chiqiladi. Maqola ko‘plik kategoriyasining o‘xshash va farqli jihatlarini ochib beradi hamda tilshunoslik va chet tilini o‘rganishda foydali bo‘ladi. Kalit so‘zlar: ko‘plik kategoriyasi, o‘zbek tili, ingliz tili, grammatik qo‘shimcha, plural shakl, qiyosiy tahlil. Аннотация. В статье анализируются грамматические особенности множественного числа в узбекском и английском языках. В узбекском языке множественное число в основном выражается с помощью «-lar / -ler», а в английском — с помощью «-s / -es» и неправильных форм. Также рассматривается усиление значения множественного числа с помощью чисел и слов, обозначающих количество. Статья выявляет сходства и различия множественного числа и полезна в лингвистике и изучении иностранных языков. Ключевые слова: множественное число, узбекский язык, английский язык, грамматический суффикс, форма множественного числа, сравнительный анализ. Abstract. This article analyzes the grammatical features of the plural in Uzbek and English. In Uzbek, the plural is primarily expressed with "-lar / -ler," while in English, it is expressed with "-s / -es" and irregular forms. The strengthening of the plural with numbers and words denoting quantity is also considered. The article identifies similarities and differences in the plural and is useful in linguistics and foreign language study. Keywords: plural, Uzbek, English, grammatical suffix, plural form, comparative analysis.

Kirish. Tilshunoslikda son kategoriyasi muhim grammatik vositalardan biri bo‘lib, predmet va shaxslarning birlik yoki ko‘plikda ekanligini ifodalashga xizmat qiladi. Tilning son kategoriyasi nafaqat nutqdagi aniq miqdorni belgilashga yordam beradi, balki so‘zlarning sintaktik va semantik munosabatlarini ham tartibga soladi. Ko‘plik kategoriyasi esa bir nechta predmet yoki shaxslar mavjudligini bildiradi va har bir tilda o‘ziga xos shakllar va qoidalar bilan ifodalanadi. O‘zbek tili agglutinativ til bo‘lib, grammatik ma’nolarni ko‘pincha qo‘shimchalar orqali ifodalaydi. Shu sababli, ko‘plik kategoriyasi o‘zbek tilida asosan “- lar / -ler” qo‘shimchasi yordamida hosil qilinadi. Bu qo‘shimcha otlarning oxiriga qo‘shilib, predmet yoki shaxslarning ko‘pligini bildiradi. Shuningdek, ko‘plik ma’nosi ba’zan sonlar, miqdor bildiruvchi so‘zlar yoki takrorlash orqali ham ifodalanadi. Ingliz tili esa fleksiv til bo‘lib, ko‘plikni asosan otlarning shakllarini o‘zgartirish orqali bildiradi. Ko‘plikning eng ko‘p ishlatiladigan shakllari “-s” va “-es” qo‘shimchalari bo‘lsa, ayrim otlar notekis (irregular) shaklga ega bo‘lib, ular butunlay o‘zgaradi. Ingliz tilida ko‘plik ma’nosi ba’zan sonlar va miqdor bildiruvchi so‘zlar orqali mustahkamlanadi. Bundan tashqari, ba’zi otlar faqat birlik yoki faqat ko‘plik shaklida ishlatiladi, bu esa tilning o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi. Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida ko‘plik kategoriyasining shakllanishi, grammatik xususiyatlari va semantik vazifalari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida har ikki tilda ko‘plikni ifodalashning o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanib, ularning tilshunoslik va chet tili o‘rganish jarayonidagi ahamiyati yoritiladi. Shu bilan birga, maqola o‘quvchilar va ilmiy tadqiqotchilar uchun til qiyosiy tahlilini amalga oshirishga qulay nazariy asos yaratadi.

O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi. O‘zbek tilida ko‘plik kategoriyasi grammatik jihatdan otlarning bir nechta predmet yoki shaxslarni ifodalashini bildiradi. Til agglutinativ bo‘lgani sababli, ko‘plik ma’nosi asosan qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi. Asosiy ko‘plik qo‘shimchalari: -lar va -ler bo‘lib, ularning ishlatilishi so‘zning unli tovushlariga bog‘liq: unli tovushga moslashuv asosida: uy → uylar kitob → kitoblar daryo → daryolar qo‘shimcha hurmat yoki umumlashtirish ma’nosini berishi mumkin: ota → otalar (bu yerda “otalar” bir nechta ota emas, balki ota avlodini bildiradi) ustoz → ustozlar (hurmat ma’nosi bilan ishlatiladi) Ko‘plikni ifodalashning qo‘shimcha usullari O‘zbek tilida ko‘plik faqat “-lar / -ler” qo‘shimchasi orqali emas, balki sonlar, miqdor bildiruvchi so‘zlar va takrorlash orqali ham ifodalanadi: ikki kitob, uch bola, besh mushuk ko‘p odam, bir nechta daraxt turli xil gullar, turli rangdagi kiyimlar Ba’zan ko‘plik qo‘shimchasi ishlatilmasa ham, gap mazmunidan ko‘plik anglashiladi: Odam ko‘p yig‘ildi. Mevalar juda shirin ekan. Ko‘plik va sintaktik bog‘lanish O‘zbek tilida ko‘plik qo‘shimchasi faqat otlarga emas, ba’zan sifat va olmoshlarga ham ta’sir qiladi: katta uylar → “katta” sifati ham ko‘plikka moslashadi mening kitoblarim → egalik olmoshi ko‘plikka moslashadi Shu bilan birga, o‘zbek tilida ko‘plik qo‘shimchasi ishlatilganda, fe’l va predikat bilan son kelishigi ham muhimdir. Masalan: Bolalar o‘ynashmoqda. (fe’l “o‘ynashmoqda” ko‘plikka moslashgan) Kitoblar stol ustida turibdi. (fe’l birikmasi ko‘plikka mos keladi) Ko‘plikning semantik xususiyati O‘zbek tilida ko‘plik qo‘shimchasi ba’zan umumlashtirish, hurmat yoki abstrakt ma’noni ham bildiradi: Otalar so‘zi → ota avlodi yoki ajdodlar Kitoblar → adabiy asarlar umumi Ustozlar → hurmat ma’nosida bir guruh o‘qituvchilar Shuningdek, ko‘plik qo‘shimchasi ishlatilmagan holatda ham kontekst orqali ko‘plik ma’nosi anglanadi, bu o‘zbek tilining fleksibil va kontekstga bog‘liq xususiyatidir. Ingliz tilida ko‘plik kategoriyasi

Ingliz tilida ko‘plik kategoriyasi asosan otlarning shaklini o‘zgartirish orqali ifodalanadi. Bu yerda asosiy vositalar: Oddiy qo‘shimchalar: -s, -es Notekis (irregular) shakllar: man → men, woman → women, child → children Faqat birlik yoki faqat ko‘plik shaklida ishlatiladigan otlar: news (faqat birlik), scissors (faqat ko‘plik) Sonlar va miqdor bildiruvchi so‘zlar bilan ko‘plik mustahkamlanadi: many books, several students Ingliz tilida ko‘plik shakllarining jadvali Kategoriya Misollar Izoh Ko‘p predmetni Oddiy book → ifodalash uchun -s qo‘shimchalar books qo‘shimchasi ishlatiladi Ot -s bilan box → tugamasa, -es boxes qo‘shimchasi qo‘shiladi Ot shakli Notekis man → men o‘zgaradi, qo‘shimcha (irregular) shakllar bilan hosil qilinmaydi woman → Ot shakli women o‘zgaradi child → Maxsus ko‘plik children shakli mavjud Fonetika va imlo foot → feet o‘zgaradi Faqat birlik Faqat birlik news sifatida ishlatiladi, shaklda ishlovchi otlar ko‘plik ma’nosi yo‘q Har doim ko‘plik Faqat ko‘plik scissors, shaklida qo‘llanadi, shaklda ishlovchi otlar trousers birlik shakli ishlatilmaydi Son va miqdor Ko‘plikni many bilan aniqlash uchun son va books, several mustahkamlangan miqdor bildiruvchi students ko‘plik so‘zlar ishlatiladi O‘zbek va ingliz tillarida ko‘plik kategoriyasining o‘xshash va farqli jihatlari

O‘zbek va ingliz tillari turli til oilalariga mansub bo‘lishiga qaramay, ko‘plik kategoriyasini ifodalashda ham ba’zi umumiy jihatlar va muayyan farqlar mavjud. Ularni quyidagicha tahlil qilish mumkin. Ko‘plik ma’nosi otlarga taalluqli: Har ikkala tilda ko‘plik kategoriyasi asosan otlar orqali ifodalanadi. Masalan: O‘zbek: kitob → kitoblar Ingliz: book → books Son va miqdor bildiruvchi so‘zlar yordamida mustahkamlash: Ko‘plik ma’nosi son yoki miqdor ko‘rsatgichlari orqali aniqroq ifodalanadi. O‘zbek: ikki bola, ko‘p daraxt Ingliz: two children, many trees Ba’zi hollarda kontekst orqali ko‘plik ma’nosi anglashiladi: Har ikkala tilda ham ko‘plik qo‘shimchasi ishlatilmagan holatlarda gap mazmunidan ko‘plik tushuniladi. O‘zbek: Odam ko‘p yig‘ildi. Ingliz: People gathered. Farqli jihatlari Jihat O‘zbek tili Ingliz tili Oddiy Ko‘plik hosil Asosan qo‘shimchalar: -s / -es, qilish usuli qo‘shimcha: -lar / -ler notekis shakllar Ko‘plik Ko‘plik shakllari Shaklning qo‘shimchasi nisbatan murakkab, ko‘plab murakkabligi sodda, barqaror istisnolar mavjud Ko‘plik Hurmat va qo‘shimchasi ba’zan Bunday semantik umumlashtirish hurmat yoki vazifa kamroq uchraydi ma’nosi umumlashtirish ma’nosini bildiradi Fe’l ko‘pincha Ko‘plik faqat 3-shaxs birlikda “- Fleksiyaga qo‘shimchasi fe’l va s” qo‘shimchasi bilan ta’siri predikat bilan o‘zgaradi, ko‘plikka kelishadi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilmaydi Notekis otlar Ko‘plik hosil Maxsus (man → men, child → qilish qoida bo‘yicha shakllar children) ko‘plik hosil barqaror qiladi

O‘zbek va ingliz tillarida ko‘plik kategoriyasi grammatik jihatdan predmet yoki shaxslarning ko‘pligini ifodalashga xizmat qiladi. Har ikkala tilda ko‘plik asosan otlar orqali hosil qilinadi va sonlar yoki miqdor so‘zlari yordamida mustahkamlanadi. Shu bilan birga, ular orasida farqlar ham mavjud: o‘zbek tilida ko‘plik hosil qilish qoidasi sodda va barqaror bo‘lsa, ingliz tilida ko‘plik shakllari murakkab va istisnolarga boy. Bundan tashqari, o‘zbek tilida ko‘plik qo‘shimchasi ba’zan semantik ma’noni kengaytiradi, ingliz tilida esa bu xususiyat kamroq uchraydi. Ushbu qiyosiy tahlil tilshunoslik tadqiqotlari va chet tilini o‘rganish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Xulosa. O‘zbek va ingliz tillarida ko‘plik kategoriyasi tilning muhim grammatik vositasi bo‘lib, predmet yoki shaxslarning ko‘pligini ifodalashga xizmat qiladi. O‘zbek tilida ko‘plik asosan “-lar / -ler” qo‘shimchasi orqali hosil qilinadi va ba’zan hurmat yoki umumlashtirish ma’nosini ham bildiradi. Ingliz tilida esa ko‘plik shakllari “-s / -es” qo‘shimchalari, shuningdek notekis (irregular) shakllar orqali hosil qilinadi. Har ikkala tilda ko‘plik ma’nosi sonlar va miqdor bildiruvchi so‘zlar yordamida mustahkamlanadi, va ba’zan kontekst orqali ham anglashiladi. Shu bilan birga, ingliz tilida ko‘plik shakllari ko‘proq istisnolarga ega bo‘lsa, o‘zbek tilida ko‘plik hosil qilish qoidasi nisbatan sodda va barqarordir. Shu qiyosiy tahlil ko‘plik kategoriyasining grammatik va semantik xususiyatlarini yanada yaxshiroq tushunishga, hamda tilshunoslik va chet tillarini o‘rganish jarayonida samarali qo‘llashga imkon yaratadi.