GLOBALLASHUV VA RAQAMLI KOMMUNIKATSIYA SHAROITIDA RUS TILIDAGI VARIATIV BIRLIKLARNING O‘RGANILISHI
Mushtari AlikulovaIqtisodiyot va Pedagogika universiteti NTM Xorijiy tillar fakulteti Rus tili va adabiyoti kafedrasi assistent o‘qituvchisi2026
Konferensiyalar“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA XORIJIY TILLARNI O‘QITISHDA INNOVATSION YONDASHUVLAR” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumanJild 1Son 3Sahifa 220–222
Annotatsiya
Mazkur maqolada rus tilshunosligida variativbirliklarning o‘rganilishi, ularning nazariy asoslari va tiltizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda variativlikfenomenining fonetik, morfologik va leksik sathlarda namoyonbo‘lishi hamda adabiy til me‘yorlarining shakllanishi bilanbog‘liq jihatlari yoritilgan. Shuningdek, globallashuv va raqamlikommunikatsiya muhitida til variantlarining qo‘llanishi,ularning ijtimoiy-madaniy va kommunikativ ahamiyati ilmiyjihatdan tahlil qilingan.
Boshqa tillarda
ruschaИзучение вариативных единиц русского языка в условиях глобализации и цифровой коммуникации
В данной статье анализируется изучение вариационных единиц в русской лингвистике, их теоретические основы и место в языковой системе. Исследование охватывает проявление феномена вариативности на фонетическом, морфологическом и лексическом уровнях, а также аспекты, связанные с формированием литературных языковых норм. Кроме того, научно анализируется использование языковых вариантов в условиях глобализации и цифровой коммуникации, их социокультурное и коммуникативное значение.
inglizchaTHE STUDY OF VARIATIVE UNITS IN THE RUSSIAN LANGUAGE IN THE CONDITIONS OF GLOBALIZATION AND DIGITAL COMMUNICATION
This article analyzes the study of variational units in Russian linguistics, their theoretical foundations and their place in the language system. The study covers the manifestation of the phenomenon of variation at the phonetic, morphological and lexical levels, as well as aspects related to the formation of literary language norms. Also, the use of language variants in the environment of globalization and digital communication, their socio-cultural and communicative significance are scientifically analyzed.
Kalit so‘zlar
- variativlik
- variant
- rus tilshunosligi
- fonetik variativlik
- morfologik variativlik
- leksik variantlar
- til me‘yori
- globallashuv
- raqamli kommunikatsiya
To‘liq matn
Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni
Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.
7. Godwin-Jones R. Emerging Technologies: Mobile-Assisted Language Learning // Language Learning & Technology. – 2022. – Vol. 26, №1. – P. 1–17.
ГЛОБАЛЛАШУВ ВА РАҚАМЛИ КОММУНИКАЦИЯ ШАРОИТИДА РУС ТИЛИДАГИ ВАРИАТИВ БИРЛИКЛАРНИНГ ЎРГАНИЛИШИ
Муштарий Аликулова Иқтисодиёт ва Педагогика университети НТМ Хорижий тиллар факультети Рус тили ва адабиёти кафедраси ассистентўқитувчиси sadiyaxon2709@gmail.com
Аннотация. Мазкур мақолада рус тилшунослигида вариатив бирликларнинг ўрганилиши, уларнинг назарий асослари ва тил тизимидаги ўрни таҳлил қилинади. Тадқиқотда вариативлик феноменининг фонетик, морфологик ва лексик сатҳларда намоён бўлиши ҳамда адабий тил меъёрларининг шаклланиши билан боғлиқ жиҳатлари ёритилган. Шунингдек, глобаллашув ва рақамли коммуникация муҳитида тил вариантларининг қўлланиши, уларнинг ижтимоий-маданий ва коммуникатив аҳамияти илмий жиҳатдан таҳлил қилинган. Калит сўзлар: вариативлик, вариант, рус тилшунослиги, фонетик вариативлик, морфологик вариативлик, лексик вариантлар, тил меъёри, глобаллашув, рақамли коммуникация.
Бугунги глобаллашув шароитида ахборот-коммуникация технологиялари ва рақамли муҳит тил тараққиётига сезиларли таъсир кўрсатмоқда. Интернет тармоқлари, ижтимоий медиа платформалари ва рақамли коммуникация воситалари тил бирликларининг қўлланиш доирасини кенгайтириб, уларнинг турли вариантларда намоён бўлишига олиб келмоқда. Шу жиҳатдан вариативлик феномени нафақат тилнинг ички тизими билан, балки замонавий коммуникация жараёнлари ва лингвомаданий муҳит билан ҳам узвий боғлиқдир. Рус тилшунослигида вариатив бирликлар назарияси ХХ аср бошларидан мустақил илмий йўналиш сифатида шакллана бошлади. Тил тизимида кузатиладиган вариантлар — фонетик, грамматик, лексик ёки услубий фарқлардан қатъи назар — адабий тил меъёрларининг шаклланиши ва барқарорлашуви билан чамбарчас боғлиқ ҳисобланади. Вариативлик ҳақидаги илк илмий қарашлар М. В. Ломоносов, А. А. Шахматов ва И. А. Бодуэн де Куртенэ ишларида акс этган. М. В.
Ломоносов ўз асарларида тилнинг услубий қатламлари ва уларда учрайдиган вариант шакллар ҳақида дастлабки илмий фикрларни илгари сурган. Бу ғоялар кейинчалик вариативлик назариясининг шаклланишига асос бўлди. А. А. Шахматов рус адабий тили меъёрларини таҳлил қилар экан, шевалар, тарихий шакллар ва адабий норма ўртасида бир неча параллел вариантларнинг мавжудлигини қайд этган. И. А. Бодуэн де Куртенэ эса тилдаги фонетик ва грамматик ўзгарувчанликни “алтернация”, “вариант” ва “фонетик модификация” тушунчалари орқали илмий изоҳлаб берган.
Фонетик вариативлик рус тилшунослигида энг кенг ўрганилган соҳалардан бири ҳисобланади. ХХ асрда Р. И. Аванесов, А. А. Реформатский ва Л. В. Щерба каби олимлар рус адабий тилининг фонетик меъёрларини тадқиқ қилиб, талаффуз ва урғуда учрайдиган вариантларни илмий жиҳатдан таснифладилар.
Хусусан, Р. И. Аванесов рус адабий талаффуз меъёрларини белгилашда фонетик вариантларнинг аҳамиятини илмий асослаб берган. А. А. Реформатский эса фонетик вариацияни бир фонеманинг бир нечта параллел талаффуз шакллари орқали намоён бўлиши сифатида изоҳлайди.
Л. В. Щерба фонема тушунчасини илмий жиҳатдан асослаб, уни бир қатор талаффуз вариантларини бирлаштирувчи абстракт бирлик сифатида таърифлайди.
Рус тилшунослигида морфологик вариативлик грамматик шаклларнинг параллел қўлланишини ўрганувчи муҳим йўналиш ҳисобланади. Бу соҳада А. А. Зализняк, Л. Л. Булаховский ва В. В. Виноградов ишлари алоҳида аҳамиятга эга.
А. А. Зализняк рус тилидаги морфологик ва акцентуал вариантларни тизимли равишда таҳлил қилиб, уларни норма ва узус билан боғлиқ ҳолда ўрганган. Унинг “Грамматический словарь русского языка” асари морфологик вариантларни тадқиқ қилишда муҳим манба ҳисобланади.
Лексик вариативлик масаласи О. С. Ахманова, Л. П. Кресин ва Д. Н. Шмелёв ишларида кенг ёритилган. Лексик вариантлар бир маънони ифодаловчи, аммо шакл ёки услубий жиҳатдан фарқ қилувчи бирликлардир.
Замонавий рақамли коммуникация муҳити вариатив бирликларнинг қўлланиш доирасини янада кенгайтирмоқда. Интернет матнлари, блоглар, ижтимоий тармоқлар ва оммавий ахборот воситалари тилида турли фонетик, лексик ва услубий вариантлар фаол қўлланилмоқда. Бу ҳолат тилнинг динамик табиатини янада яққол намоён қилиб, унинг коммуникатив вазифаларини амалга оширишда вариантлилик муҳим омил эканлигини кўрсатади. Рақамли муҳитда тил бирликларининг тез тарқалиши ва оммалашиши эса вариативлик жараёнларини янада фаоллаштиради.
Хулоса қилиб айтганда, вариатив бирликлар тил тизимининг табиий ва динамик хусусиятларидан бири ҳисобланади. Фонетик, морфологик ва лексик вариантлар тилнинг ривожланиши, ижтимоий муҳит билан ўзаро таъсири ва коммуникатив эҳтиёжлар таъсирида шаклланади.
Глобаллашув ва рақамли коммуникация шароитида тил вариантларининг пайдо бўлиши ва тарқалиш жараёнлари янада фаоллашмоқда. Шу боис вариативликни ўрганиш тилнинг нафақат ички тизимини, балки унинг ижтимоий-маданий ва коммуникатив функцияларини ҳам чуқур англаш имконини беради. Бу эса вариатив бирликлар тадқиқотини замонавий тилшуносликнинг долзарб илмий йўналишларидан бири сифатида белгилайди.
Iqtiboslar dinamikasi
ReLibraryTekshirilgan Metodologiya
Adabiyotlar18 ta adabiyot
- Фойдаланилган адабиётлар
- Аванесов Р. И. Русское литературное произношение. – Москва:
- Просвещение, 1984.
- Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. – Москва:
- Советская энциклопедия, 1966.
- Бодуэн де Куртенэ И. А. Избранные труды по общему языкознанию. – Москва: Издательство АН СССР, 1963.
- Булаховский Л. Л. Курс русского литературного языка. – Киев:
- Высшая школа, 1952.
- Виноградов В. В. Русский язык. Грамматическое учение о слове. – Москва: Наука, 1972.
- Зализняк А. А. Грамматический словарь русского языка. –
- Москва: Русский язык, 1977.
- Ломоносов М. В. Российская грамматика. – Санкт-Петербург,
- Реформатский А. А. Введение в языковедение. – Москва: Аспект
- Шахматов А. А. Очерк современного русского литературного языка. – Москва: Учпедгиз, 1941.
- Щерба Л. В. Языковая система и речевая деятельность. –
- Ленинград: Наука, 1974.
- Шмелёв Д. Н. Современный русский язык. Лексика. – Москва:
- Просвещение, 1977.
Metama’lumot
- Identifikator
- REL-C-011721
- Nashr sanasi
- 2026-04-23
- Til
- o‘zbek
- Konferensiyalar
- “RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA XORIJIY TILLARNI O‘QITISHDA INNOVATSION YONDASHUVLAR” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjuman
- Jild
- 1
- Son
- 3
- DOI
- 10.66073/refocus-conf/818
- Nashriyot
- LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
- Sahifa
- 220–222
- Litsenziya
- Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
- Ko‘rishlar
- 22026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
- Metadata manbasi
- Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
- Oxirgi yangilanish
- 2026-08-25