RAQAMLI PLATFORMALARDA ADABIY TA‘LIM: IJTIMOIYMADANIY VA KOMMUNIKATIV IMKONIYATLAR

Maqolada globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida adabiy ta‘limning yangi kommunikativ va ijtimoiy-madaniy ko‘lamlari tahlil qilinadi. Raqamli platformalar — xususan, onlayn muhokama muhitlari, multimedia matnlar va interaktiv adabiy ilovalar — o‘quvchining badiiy asar bilan muloqotini qanday o‘zgartirishi nazariy va amaliy jihatdan ko‘rib chiqiladi. Adabiy ta‘limda raqamli kommunikatsiyaning ijtimoiy-madaniy ahamiyati, o‘quvchi identifikatsiyasiga ta‘siri va milliy adabiy merosni zamonaviy avlodga yetkazishdagi roli asoslab beriladi.

Deci E.L., Ryan R.M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. — New York: Springer, 1985. — 371 p. Braun V., Clarke V. Using Thematic Analysis in Psychology // Qualitative Research in Psychology. — 2006. — Vol. 3, No. 2. — P. 77– 101.

RAQAMLI PLATFORMALARDA ADABIY TAʼLIM: IJTIMOIYMADANIY VA KOMMUNIKATIV IMKONIYATLAR

Abdujabborova Nilufar Rustamjon qizi NamDPI O‘zbek tii va adabiyoti yo‘nalishi talabasi Email:abdujabborovanilufar1214@gmail.com Tel:[telefon raqami yashirilgan] Ilmiy rahbar: Tillayeva Rayhona Tuxtasinovna NamDPI pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent

Annotatsiya. Maqolada globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida adabiy taʼlimning yangi kommunikativ va ijtimoiy-madaniy ko‘lamlari tahlil qilinadi. Raqamli platformalar — xususan, onlayn muhokama muhitlari, multimedia matnlar va interaktiv adabiy ilovalar — o‘quvchining badiiy asar bilan muloqotini qanday o‘zgartirishi nazariy va amaliy jihatdan ko‘rib chiqiladi. Adabiy taʼlimda raqamli kommunikatsiyaning ijtimoiy-madaniy ahamiyati, o‘quvchi identifikatsiyasiga taʼsiri va milliy adabiy merosni zamonaviy avlodga yetkazishdagi roli asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: raqamli platforma, adabiy taʼlim, kommunikativ kompetensiya, ijtimoiy-madaniy muloqot, raqamli transformatsiya, badiiy matn, interaktiv taʼlim, multimedia, o‘quvchi identifikatsiyasi, milliy madaniyat. Аннотация. В статье анализируются новые коммуникативные и социокультурные измерения литературного образования в условиях цифровой трансформации и глобализации. Рассматривается, как цифровые платформы — онлайн-дискуссии, мультимедийные тексты и интерактивные приложения — изменяют диалог учащегося с художественным произведением. Обосновываются социокультурное значение цифровой коммуникации в литературном образовании и её роль в передаче национального литературного наследия современному поколению. Ключевые слова: цифровая платформа, литературное образование, коммуникативная компетенция, социокультурный диалог, цифровая трансформация, мультимедиа, национальная литература. Abstract. The article examines new communicative and sociocultural dimensions of literary education in the context of digital

transformation and globalization. It explores how digital platforms — online discussion environments, multimedia texts, and interactive literary applications — transform the reader’s dialogue with literary works. The socio-cultural significance of digital communication in literary education, its impact on learner identity formation, and its role in transmitting national literary heritage to the modern generation are substantiated. Keywords: digital platform, literary education, communicative competence, socio-cultural dialogue, digital transformation, literary text, interactive learning, multimedia, learner identity, national culture.

Badiiy adabiyot har doim ijtimoiy muloqotning eng kuchli vositalaridan biri boʼlib kelgan. Adabiyot o‘qitish — bu shunchaki matn oʼqish emas, balki o‘quvchini o‘z madaniyati, tarixi va insoniy qadriyatlari bilan yuzlashtirish jarayonidir. Husanboyeva va Niyozmetova (2018) taʼkidlaganidek, “adabiy taʼlimda o‘quvchini mute ijrochilikdan erkin ishtirokchi darajasiga ko‘tarish” bugungi taʼlimning ustuvor yoʼnalishi hisoblanadi [1]. Biroq XXI asrning ikkinchi o‘n yilligida taʼlim muhiti tubdan o‘zgardi. Raqamli transformatsiya nafaqat axborot almashish usulini, balki o‘quvchining badiiy matn bilan munosabatini ham yangiladi. Jenkins va boshqalar (2009) “ishtiroqchilik madaniyati” (participatory culture) kontseptsiyasida taʼkidlaganidek, raqamli avlod uchun matn — shunchaki o‘qish obyekti emas, balki faol muloqot maydoniga aylangan. Ushbu maqolada raqamli platformalarning adabiy taʼlimga taʼsiri ikki jihatdan ko‘rib chiqiladi: birinchisi — kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish, ikkinchisi — milliy adabiy merosning ijtimoiy-madaniy uzluksizligini taʼminlashda raqamli muhitning roli. Raqamli platforma deb biz o‘quvchilar badiiy matn ustida o‘zaro va oʼqituvchi bilan hamkorlikda ishlashi mumkin bo‘lgan har qanday raqamli muhitni tushunamiz: onlayn muhokama forumlari, Google Classroom, Padlet, virtual kitobxonlik klublari, podcast va video-sharh loyihalari. Rosenblatt (1995) ning “transaksion o‘qish” nazariyasiga ko‘ra, matn va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot ikki tomonlama: o‘quvchi matndan maʼno oladi, ayni vaqtda o‘z tajribasi, tuyg‘usi va madaniy fonini matngа kiritadi. Raqamli platformalar aynan shu “transaksion” muloqotni ko‘plab o‘quvchilar o‘rtasida bir vaqtda yuzaga keltirishga sharoit yaratadi. Masalan, o‘quvchilar Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani yuzasida onlayn muhokama yuritganda, har bir ishtirokchi o‘z hayotiy tajribasidan kelib chiqqan talqinni baham ko‘radi. Bu esa Vygotskiy (1978) ning “yaqin rivojlanish zonasi” printsipiga ko‘ra, bir o‘quvchining

mulohazasi boshqa o‘quvchi uchun kognitiv turtki bo‘lib xizmat qiladi. Shu tariqa raqamli platforma adabiy taʼlimni kollaborativ va kommunikativ jarayonga aylantiradi. Raqamli platformalar adabiy taʼlimning ijtimoiy-madaniy vazifasini kuchaytirish uchun yangi imkoniyat yaratadi. Globallashuv sharoitida o‘quvchi nafaqat mahalliy, balki jahon madaniyatlari bilan muloqotga kirishadi. Bu ikki tomonlama taʼsir ko‘rsatadi: bir tomondan, milliy adabiy merosni qadrlash ongi shakllanadi; ikkinchi tomondan, madaniyatlararo muloqot kompetensiyasi rivojlanadi. Byram (1997) madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyani “bilim, ko‘nikma va munosabatlar” triadasi sifatida taʼriflaydi. Adabiy taʼlimda raqamli platformalar aynan shu triadaning shakllanishiga xizmat qiladi: o‘quvchi badiiy matn orqali boshqa madaniyatni biladi (bilim), uni o‘z madaniyati bilan taqqoslaydi (koʼnikma) va munosabat bildiradi (munosabat). O‘zbek adabiyotini o‘qitishda bu imkoniyat, ayniqsa, qimmatlidir. Navoiy, Qodiriy, Cho‘lpon asarlari raqamli muhokama maydoniga chiqarilganda, ular yashagan davr va bugungi kun o‘rtasida ko‘prik hosil bo‘ladi. O‘quvchi asarni shunchaki o‘qimaydi — u o‘z identifikatsiyasini, o‘zbek bo‘lib yashashning maʼnosini qidiradi. Bu jarayon Husanboyeva, “o‘quvchining shaxs sifatida erkin rivojlanishi”ga to‘g‘ri xizmat qiladi. Raqamli platformalar adabiy taʼlimda 4K modeli — Critical thinking, Collaboration, Communication, Creativity — bilan organik birlashadi. Partnership for 21st Century Learning (P21, 2019) ning taʼkidlashicha, raqamli muhit 4K kompetensiyalarini rivojlantirishning eng qulay maydonlaridan biridir. Tanqidiy fikrlash jihatidan: raqamli platforma o‘quvchiga turli talqinlar, bahsli fikrlar va muqobil maʼnolar bilan yuzlashish imkonini beradi. Onlayn muhokamada “bir to‘g‘ri javob” yo‘q — o‘quvchi o‘z pozitsiyasini asoslashga majbur. Hamkorlik jihatidan: Padlet yoki Google Docs da birgalikda badiiy tahlil yaratish jamoaviy fikrlashni shakllantiradi. Kommunikatsiya jihatidan: oʼquvchi yozma sharh, audiopodkast yoki video-taqdimot orqali fikrini turli formatlarda ifodalaydi. Ijodkorlik jihatidan: multimedia loyihalar — asar qahramonidan videoxat, interaktiv xarita, raqamli kollaj — o‘quvchining ijodiy ifodasini kengaytiradi. Xulosa: Raqamli platformalar adabiy taʼlimning kommunikativ va ijtimoiy-madaniy salohiyatini keskin kengaytiradi. Ular o‘quvchini passiv o‘quvchidan faol muloqot ishtirokchisiga aylantiradi, milliy adabiy merosni zamonaviy avlod uchun jonli va dolzarb qiladi, hamda madaniyatlararo muloqot kompetensiyasini shakllantiradi. Biroq raqamli muhitning samaradorligi o‘qituvchining pedagogik yoʼnaltiruvchanligiga bogʼliq. Platforma o‘qituvchini almashtirmaydi —

u oʼqituvchining qoʼlida kuchli didaktik vositaga aylanadi. Shu maʼnoda adabiyot oʼqituvchilarining raqamli kompetensiyasini oshirish va ularni yangi pedagogik yondashuvlar bilan qurollantirish bugungi taʼlim tizimining ustuvor vazifasidir. Kelgusida raqamli platformalar yordamida o‘zbek adabiyotini oqitishning amaliy metodikasini ishlab chiqish, turli platformalarning adabiy taʼlimga taʼsirini qiyosiy o‘rganish ilmiy izlanishlarning muhim yonalishi bo‘lib qoladi.