BADIIY TARJIMADA MILLIY KOLORITNI SAQLASH MUAMMOSI

Tarjima san‘ati doimo murakkab va chuqur tafakkur talab qiladigan jarayon sifatidae‘tirof etiladi. Ayniqsa, badiiy asarlarning tarjimasi nafaqat til vositalarining to‘g‘ri va aniq ko‘chirilishini,balki matnda ifodalangan milliy ong, madaniyat, urf-odatlar, psixologiya va xalqona mentalitetni hamyetkazish masalasini dolzarb qilib qo‘yadi. Tarjimona bu ma‘noda oddiy tilshunos emas, u tarjimaqilinayotgan matn asosida bir millat hayotining, tafakkurining, tarixining ham ma‘lum bir qismini boshqatilga o‘tkaza oladigan ijodkor hamdir. Tarjima jarayonida matnga singib ketgan milliy koloritni, ya‘nimilliy ruh va rang-baranglikni but shaklda saqlab qolish esa eng muhim va eng mushkul vazifa bo‘libqolmoqda.

BADIIY TARJIMADA MILLIY KOLORITNI SAQLASH MUAMMOSI

Lespayeva Ayana Janyabay qizi Turmamatova Dilsora Nomozboy qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti Xorijiy til va adabiyoti yo’nalishi 2-bosqich talabalari Email:britancass@gmail.com

Annotatsiya: Tarjima sanʼati doimo murakkab va chuqur tafakkur talab qiladigan jarayon sifatida eʼtirof etiladi. Ayniqsa, badiiy asarlarning tarjimasi nafaqat til vositalarining toʻgʻri va aniq koʻchirilishini, balki matnda ifodalangan milliy ong, madaniyat, urf-odatlar, psixologiya va xalqona mentalitetni ham yetkazish masalasini dolzarb qilib qoʻyadi. Tarjimona bu maʼnoda oddiy tilshunos emas, u tarjima qilinayotgan matn asosida bir millat hayotining, tafakkurining, tarixining ham maʼlum bir qismini boshqa tilga oʻtkaza oladigan ijodkor hamdir. Tarjima jarayonida matnga singib ketgan milliy koloritni, yaʼni milliy ruh va rang-baranglikni but shaklda saqlab qolish esa eng muhim va eng mushkul vazifa boʻlib qolmoqda. Kalit so‘zlar: badiiy tarjima, milliy kolorit, tarjima muammosi, madaniy kontekst, til o‘ziga xosligi, urf-odatlar, milliy ruh, leksik-semantik moslashuv, xalq mentaliteti, badiiy uslub.

THE PROBLEM OF PRESERVING NATIONAL COLOR IN LITERARY TRANSLATION

Lespayeva Ayana Janyabay qizi Turmamatova Dilsora Nomozboy qizi Chirchik State Pedagogical University, Faculty of Tourism, Foreign Language and Literature, second year students Email:britancass@gmail.com

Abstract: The art of translation has always been recognized as a complex and deep process requiring deep thought. In particular, the translation of works of art raises the issue of not only the correct and accurate transfer of language means, but also the transmission of national consciousness, culture, traditions, psychology and folk mentality expressed in the text. In this sense, a translator is not an ordinary linguist, but also a creator who, based on the text being translated, can transfer a certain part of the life, thinking, and history of a nation into another language. In the process of translation, preserving the national color, that is, the national spirit and diversity, which are embedded in the text, in an authentic form remains the most important and most difficult task. Keywords: literary translation, national color, translation problem, cultural context, language specificity, traditions, national spirit, lexical-semantic adaptation, folk mentality, artistic style.

ПРОБЛЕМА СОХРАНЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОГО КОЛОРИТА В ХУДОЖЕСТВЕННОМ ПЕРЕВОДЕ

Леспаева Аяна Джанабай кызы Турмаматова Дилсора Номозбой кызы Чирчикский государственный педагогический университет Факультет туризма, Иностранный язык и литература Студенты 2 курса Email:britancass@gmail.com

Аннотация: Искусство перевода всегда осознавалось как сложный и глубокий процесс, требующий глубокого осмысления. В частности, перевод произведений искусства ставит вопрос не только о правильной и точной передаче языковых средств, но и о передаче национального сознания, культуры, традиций, психологии и народного менталитета, выраженных в тексте. В этом смысле переводчик — не просто лингвист, но и творец, который, опираясь на переводимый текст, способен передать на другом языке определённую часть жизни, мышления и истории народа. В процессе перевода сохранение национального колорита, то есть национального духа и многообразия, заложенных в тексте, в аутентичном виде остаётся важнейшей и наиболее сложной задачей. Ключевые слова: художественный перевод, национальный колорит, проблема перевода, культурный контекст, языковая специфика, традиции, национальный дух, лексико-семантическая адаптация, народный менталитет, художественный стиль.

Milliy kolorit — bu asarda muayyan xalqning oʻziga xos ruhiyati, madaniy qadriyatlari, urf-odat va anʼanalari, ichki dunyosi, dunyoqarashi, ijtimoiy hamda tarixiy muhitga mos kayfiyat va hodisalarning oʻziga xos aks etishidir. Badiiy asarlar orqali har bir xalq oʻzining tarixini, ichki kechinmalarini,

qadriyatlarini namoyon etadi, oʻqichi va auditoriyasiga ana shunday milliy jihatlarni yetkazishga harakat qiladi. Bunday asarni tarjima qilishda matnga singdirilgan milliy xususiyatlarni aslidagidek saqlash nafaqat til vositalarini, balki til ostidagi ruhiy va madaniy qatlamlarni ham nozik his etishni taqozo qiladi. Tarjimon buning uchun adabiy, tilshunoslik, madaniyatshunoslik va baʼzan psixologik bilimlarga ham ega boʻlishi kerak. Badiiy tarjimadagi asosiy muammolardan biri — matn muallifining milliy mentalitetining boshqa til vakiliga qanday yetkazilish masalasi hisoblanadi. Har bir xalq dunyoni oʻzicha idrok qiladi, maʼlum voqealarga oʻziga xos munosabatda boʻladi, soʻz va iboralar bilan oʻsha munosabat yoki ruhiyatni taʼriflaydi. Matndan taralgan ushbu ruh, mazmun va kolorit boshqa tilga ham shunday aniqlik va nafislik bilan yetib borishi kerak. Aks holda, tarjima natijasida asar asosiy mohiyatini, psixologik rangini, oʻziga xos milliy xususiyatlarini yoʻqotib qoʻyadi. Tarjimonda yuqori darajadagi hissiyot, til sezgirligi, matn ichra yashirinib yotuvchi maʼnolarni teran anglash, ularni boshqa til imkoniyatiga moslashtirish mahorati boʻlishi lozim.[1] Milliy koloritni tarjimada asosan uchta asosiy omil yordamida saqlash mumkin: leksik-semantik moslashuv, sintaktik moslashuv va madaniy kontekstni toʻliq tushunish. Leksik-semantik moslashuvda tarjimon ona tilining soʻz boyligi va semantik imkoniyatlarini chuqur bilishi, asl matndagi soʻz va iboralarning koʻp maʼnoli, obrazli sifatlarini toʻgʻri qamrab olishi zarur. Sintaktik moslashuv esa har ikkala tilning grammatik tuzilmasiga, gap qurilishidagi milliy xususiyatlarga ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. Madaniy kontekst haqida soʻz borganda, tarjimon xalq ongidagi maxsus ramzlar, simvollar, urf-odatlar, tarixiy va soʻz sanʼatiga doir dallalarni toʻgʻri anglab, ularni boshqa tilga ohangdorlik bilan bera olish uchun harakat qilishi muhim. Aks halda, tarjima yuzaki va tasodifiy soʻzlar jamlanmasiga aylanib qolishi mumkin. Koloritda muhim ahamiyatga ega boʻlgan yana bir jihat bu – xalqona frazeologiyalar, ustozona iboralar, makkorona hazillar, shevaga oid soʻz va ifodalarni aslidagidek saqlashdir. Tarjimon bunday ifoda va soʻzlarni aynan koʻchirsa, ularning maʼnosi ikkinchi tilda tushunarsiz yoki gʻalati koʻrinib qolishi mumkin. Shu sababli ham, tarjimon har bir iborani chuqur tahlil qilib, har ikki til madaniyati kontekstidan o‘ziga mos eng yaqin ifodani tanlashga majbur bo‘ladi. Bunda u har ikki tilning milliy zamini, tarixiy kelib chiqishi, zamonaviy o‘rinlarda qay tarzda va qanday intonatsiyada qo‘llanayotganini ham hisobga oladi. Bu ehtiyotkorlik milliy koloritni yo‘qotmaslik, balki boshqa til va madaniyat vakilini ham o‘sha ruhiyatga, o‘sha muhitga yaqinlashtirish uchun muhim. Badiiy tarjimada milliy koloritni yo‘qotib qo‘yish faqatgina tarjimonning bilimsizligidan emas, balki ayrim til va madaniyatlarning bir-biridan juda uzoq, hayot falsafasi, dunyoqarashi, qadriyatlari jihatidan keskin farqlanishidan ham kelib chiqadi. Har bir tilda faqat o‘sha xalq hayotiga, tarixi yoki urfodatlari bilan bog‘liq bo‘lgan so‘z, ibora yoki frazeologik birikmalar mavjud bo‘ladi. Ularni boshqa xalqlar vakillariga anglatish, tarjimada asliga yaqin aks ettirish doim ham oson emas. Tarjimon bu qiyinchiliklarni yengish uchun ijodkorlik va tadqiqot ishlariga murojaat qiladi, ba’zan turli izohli so‘zlashuv, darslik va manbalarga tayanadi, so‘zga izoh yoki ochiqlash bergan holda muallifga xos koloritni saqlashga intiladi.[2] Yana bir muammo – badiiy tarjimada har ikki tilda mavjud bo‘lgan hissiy va elegik ohanglarni saqlashdir. Badiiy asar ruhiy kuchi, poetikati, ohang va hissiy asab uzatmalari orqali o‘quvchi qalbiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tarjimon matnda ifodalangan his-tuyg‘ular, intonatsiyalar, ijodiy musiqiylik, ritm va melodiya ohanglarini ham ilg‘ab olishga harakat qilishi kerak. Buisiz, asar jonli, hayotiy, ruhiy ta’sir kuchi bor badiiy matnga aylanmay qoladi. Bu masala ayniqsa she’r, nasr, folklor, ikki so‘zli hikoya, hikmat va boshqa qiziqarli janrlarni tarjima qilishda dolzarb muammodir, chunki bu janrlar matnida so‘z va ibora ortidagi his-tuyg‘u, tashbeh, mushtarak ong, umumxalq his-tuyg‘usi chuqur yotadi.[3] Milliy koloritni saqlash borasida til va madaniyatning o‘zaro uzviy bog‘liqligi ularni bir-biridan ajratib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Tarjimon tarjimasi uchun har ikki til madaniyatini chuqur o‘rganishi va his qilishi, til birliklari zamirida yashirinib yotgan tarixiy va ramziy ma’nolarni to‘g‘ri his qilishi zarur. Aks holda, tarjima silliq va to‘g‘ri bo‘lsa-da, asarning milliy ruhi, ona tilining ohanglari va hissiyoti yo‘qolib ketadi. Badiiy tarjimaning eng katta vazifalaridan biri esa asardy aslidagi ohang, ruh, rangni saqlab qolishdir.[4] Xulosa: Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, badiiy tarjimada milliy koloritni saqlash – bu adabiy tarjimonning eng oliy mahorati va mas’uliyatidir. Bu yo‘lda u ijodiy izlanish, zamonaviy adabiyot va madaniyatlararo til strategiyalaridan keng foydalanishi, har ikki tilda mavjud badiiy va madaniy boyliklarni to‘liq his etishi zarur. Dunyoda madaniyat va tillar xilma-xil, ammo ular o‘rtasidagi umumiylik – insoniyat ruhiyati, qadriyat va tafakkurlari uyg‘unligi va o‘zaro boyitilishida ko‘zga tashlanadi. Badiiy tarjima bu jarayonda eng muhim ko‘priklardan biri bo‘lib, milliy kolorit muammosi esa mazkur sohaning dolzarb va abadiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu bois, har bir tarjimon tarjima jarayonida milliy ruh va madaniyatga sodiq

qolmog‘i, asar ohangini, rangini, o‘ziga xos uslubini asliga mos va to‘liq saqlab qolishi har doimgidan ham ko‘proq ahamiyat kasb etadi. Ana shundan keyingina, asliyat bilan tarjima orasida doimiy badiiy va madaniy bog‘liqlik vujudga keladi, xalq va xalqlar o‘zaro yanada yaqinlashadi, jahon adabiyoti esa yangiyangi xalqona ruh, yangicha uslub va ohang bilan boyiydi.