O‘ZBEKISTONDA YOSHLARNI RAQAMLI SAVODXONLIK DARAJASINI YUKSALTIRISH OMILLARI

O‘zbekistonning bugungi kundagi asosiy maqsadlari – iqtisodiyotni raqamlashtirish,raqamli iqtisodiyotni barpo etish, texnologik mustaqillik va infratuzilma xavfsizligini ta‘minlash orqalimamlakat raqobatbardoshligini oshirishdir. Raqamli iqtisodiyotni shakllantirish jarayoni, elektron savdoaylanmasi, onlayn-do‘konlar va savdo maydonchalari soni, kompyuterlardan foydalanuvchi va internettarmog‘iga kirish imkoniga ega foydalanuvchilar soni, aholining kompyuter savodxonligi darajasi vahokazolarni monitoring qilish maqsadida bunday ko‘rsatkichlar qo‘llaniladi.

О‘ZBEKISTONDA YOSHLARNI RAQAMLI SAVODXONLIK DARAJASINI YUKSALTIRISH OMILLARI

Soliev Ikromjon Komiljonovich Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

Annotatsiya: О‘zbekistonning bugungi kundagi asosiy maqsadlari – iqtisodiyotni raqamlashtirish, raqamli iqtisodiyotni barpo etish, texnologik mustaqillik va infratuzilma xavfsizligini ta’minlash orqali mamlakat raqobatbardoshligini oshirishdir. Raqamli iqtisodiyotni shakllantirish jarayoni, elektron savdo aylanmasi, onlayn-dо‘konlar va savdo maydonchalari soni, kompyuterlardan foydalanuvchi va internet tarmog‘iga kirish imkoniga ega foydalanuvchilar soni, aholining kompyuter savodxonligi darajasi va hokazolarni monitoring qilish maqsadida bunday kо‘rsatkichlar qо‘llaniladi. Kalit so’zlar: yoshlar, raqam, raqamli jamiyat, inson qadri, insoniy qadriyat, raqamli savodxonlik, media, taʼlim sifati, sunʼiy intellekt.

ФАКТОРЫ ПОВЫШЕНИЯ УРОВНЯ ЦИФРОВОЙ ГРАМОТНОСТИ МОЛОДЁЖИ В УЗБЕКИСТАНЕ

Солиев Икромжон Комилжонович Доктор философии (PhD)

Аннотация: Главными целями Узбекистана сегодня являются цифровизация экономики, построение цифровой экономики, повышение конкурентоспособности страны за счёт обеспечения технологической независимости и инфраструктурной безопасности. Такие показатели используются для мониторинга процесса формирования цифровой экономики, оборота электронной торговли, количества интернет-магазинов и торговых площадок, количества пользователей компьютеров и пользователей, имеющих доступ к Интернету, уровня компьютерной грамотности населения и т. д. Ключевые слова: молодёжь, численность, цифровое общество, человеческая ценность, цифровая грамотность, СМИ, качество образования, искусственный интеллект.

FACTORS OF INCREASING THE LEVEL OF DIGITAL LITERACY OF YOUTH IN UZBEKISTAN

Soliev Ikromjon Komiljonovich Doctor of Philosophy (PhD) in Philosophy

Annotation: The main goals of Uzbekistan today are to digitize the economy, build a digital economy, increase the country's competitiveness by ensuring technological independence and infrastructure security. Such indicators are used to monitor the process of forming a digital economy, e-commerce turnover, the number of online stores and trading platforms, the number of users of computers and users with access to the Internet, the level of computer literacy of the population, etc. Keywords: youth, number, digital society, human value, human value, digital literacy, media, quality of education, artificial intelligence.

20-asr kompyuterlarning paydo bо‘lishi va tarqalishi asridir. Kompyuterni matematik mashina deb ham atash mumkin (Ba’zan bizning mamlakatimizda kompyuterni matematik mashina deb atashgan va u "hisoblash mashinasi" deb atalganidan kо‘ra tо‘g‘riroq eshitilgan). Kompyuterning о‘zi matematik usullar yordamida yaratilgan. Avvalo, EHM matematik usullar bilan tavsiflangan va axborotni tahlil qilish yо‘nalishida faoliyat yurituvchi matematik qurilma sifatida yaratilgan. Aytish mumkinki, mashinalar "matematiklashtirilgan" ishni bajaradi. Kо‘rinib turibdiki, bunday mashinalarni yaratish va ishlatishda matematik usullardan foydalanadigan fizika, kimyo kabi fanlar ham qо‘llaniladi, ammo odamlar uchun bu mashinalar bajaradigan ish matematik ma’noga ega[1]. Umuman olganda, Internetni odamlar tomonidan qо‘llaniladigan barcha texnologiyalarning eng noyobi deb hisoblash mumkin. Qisqa vaqt ichida internet shaxsiy kompyuter tarmog‘idan ijtimoiy tizimga aylandi va bugungi kunda uni jahon globallashuv jarayonining asosiy vositalaridan biri deb hisoblash mumkin. Biznesni yuritish, axborot olish, odamlar о‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, davlat organlari bilan о‘zaro munosabatlar uchun keng qо‘llash imkoniyatlarining paydo bо‘lishi bilan Internet yanada realroq umumiy kо‘rinish va maqsadga muvofiqlik kasb etdi. Iqtisodiyotning yangi yо‘nalishi - Internet - sanoat, Internet - iqtisodiyot shakllandi. Sо‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlar, qisqacha yangiliklar tizimlari va bloglar ham keng ommalashdi. Metaforik tarzda aytganda, har bir inson tarmoqlar bilan о‘ralgan va bu tarmoqning bir qismidir. “Bugungi dunyoda mislsiz ilmiy kashfiyotlar, ulkan texnik imkoniyatlar, universal texnologiyalar, axborot tarqatishning globallashuvi, ya’ni ularning butun kurrai zaminni qamrab olish jarayoni shiddat bilan kechmoqda. Masalan, Internet tizimi orqali axborot almashuv, binobarin, g‘oyaviy ta’sir о‘tkazish imkoniyatlari ham tobora kengaymoqda. Aslida axborot sohasidagi globallashuv insoniyat uchun, dunyoning barcha hududlaridagi odamlarning о‘zaro muloqoti uchun, ilm-fan va madaniy boyliklarni о‘zlashtirish uchun ulkan imkoniyatlar yaratadigan jarayondir”.[2] Internet-texnologiyalarning asosiy hodisasi shundaki, har bir shaxs uning rivojlanish jarayonining faol ishtirokchisidir. Ularning ishtiroki bilan odamlar о‘z doirasini kengaytiradilar, ma’lumotlar mazmunini boyitadilar, saytlar va boshqa turli xil dastur manbalarini yaratadilar, о‘zaro yangiliklar almashadilar, ba’zi tarmoqlarda о‘z qarashlarini tarqatadilar, bepul reklama tarqatadilar va hokazo. Shunday qilib, inson yangi boylik - axborot va yangi bilimlarni ishlab chiqaruvchiga aylanadi. Buning sharofati bilan bugungi kunda rivojlanishning yangi bosqichi, yangi shakllanish, axborot jamiyati yoki bilimga asoslangan iqtisodiyot haqida gapirish mumkin.

Biroq, rivojlanish chiziqli jarayon emas va hayotimizga yangi shartlar va muammolarni keltirib chiqaradi. Eng oddiy misol sifatida leksikamizga ilgari mavjud bо‘lmagan yangi sо‘zlarning yoki butunlay boshqacha ma’no kasb etgan eski sо‘zlarning kirib kelishini kо‘rsatishimiz mumkin. "Retvit", "fan", "virmaker" va shunga о‘xshash sо‘zlar bizga begonadek tuyulsa-da, kо‘p qо‘llaniladi. Virtual haqiqat yanada jozibali va tabiiyroq kо‘rinadi. Bular psixologik muammolarni keltirib chiqaradi, odamlarda kо‘proq xudbinlik, ikki tomonlama shaxsiyat, xudbinlik, ochkо‘zlik, sovuqqonlik, qochish. Identifikatsiya inqirozi zamonaviy postindustrial dunyo tomonidan yaratilgan eng murakkab muammolardan biridir. Shu о‘rinda Mamlakatimiz Prezidenti SH.Mirziyoyevning bu boradagi fikrlariga e’tibor qaratsak: “...yoshlar hayoti, о‘y-kechinmalari, orzu-niyatlari, eng muhimi, ularni qiynayotgan masalalar, afsuski, radio va televideniye, gazeta va jurnallarda о‘z ifodasini tо‘liq topmayapti. Gо‘yoki hamma narsa joyida, olam guliston. Agar hammasi joyida bо‘lsa, tо‘g‘ri yо‘ldan adashgan yoshlar, jinoyatchilik, ishsizlik qayerdan paydo bо‘lyapti? Nega yoshlarga oid davlat siyosatiga loqayd munosabatda bо‘layotgan amaldorlar haqida ommaviy axborot vositalari, avvalo, yoshlar matbuoti churq etmaydi?”[3] Sо‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlar ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari sonining dinamik о‘sishini kо‘rsatmoqda. Faol foydalanuvchilarning о‘rtacha yoshi 18-25 yoshni tashkil etishini hisobga olsak, bu yoshlarning eng himoyasiz guruh ekanligini anglatadi. Shu boisdan ham Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Yoshlarni о‘qitish, ularni ma’naviy va axloqiy tarbiyalash, ularning bilim olishi va о‘zini-о‘zi kamolga yetkazishga intilishini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish lozim”[4].

Mustaqil О‘zbekiston keyingi yillarda uzluksiz taraqqiyot va yuksalish davrini boshidan kechirdi, ilmiy asoslarga asoslangan iqtisodiy siyosat natijasida о‘tish davrini muvaffaqiyatli yakunladi. О‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov milliy taraqqiyot va taraqqiyotning ustuvor yо‘nalishlarini tо‘g‘ri belgilab berdi bugungi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev esa izchil va mutanosib taraqqiyotni ta’minlashda ilm-fan va ta’limning rolini yuksak baholadi va bu sohaga alohida e’tibor qaratilayotgani samarasida erishildi.

О‘zbekistonda ta’lim, pedagogik fikr, ma’rifiy markazlar tarixi qadim zamonlarga bog‘liq bо‘lsada, zamonaviy, yangi tipdagi maktablar, zamonaviy milliy ta’limimizning poydevori 19-asr oxirida qо‘yilib, boshlarida kengaydi. Milliy qadriyatlarga yetarlicha e’tibor bermaslik bilan bog‘liq ma’lum kamchiliklar mavjudligiga qaramay, kuchli ta’lim tizimi shakllantirildi, respublikada, ayniqsa, 70-yillarda, chin ma’noda, boy intellektual salohiyat yaratildi. Yoshlarga ona о‘zbek tilida a’lo darajadagi bilim beradigan о‘rta va oliy maktablarning tashkil etilishi, kuchli intellektual salohiyatning shakllanishi milliy istiqlol yо‘lida erishgan eng katta tarixiy yutuqlarimizdan biridir. “Bugungi kunda mamlakatimizni yangilash va modernizatsiya qilish, uni innovatsion asosda rivojlantirish, о‘z oldimizga qо‘ygan kо‘p qirrali va murakkab vazifalarni amalga oshirish maqsadida zamonaviy va kreativ fikrlaydigan, har qanday vaziyatda ham mas’uliyatni о‘z zimmasiga olishga qodir, g‘ayrat-shijoatli, intellektual salohiyati yuksak, vatanparvar yosh kadrlarga davlat va jamiyat boshqaruvida muhim vazifalarni ishonib topshirmoqdamiz”[5].

Zamonaviy dunyoda har bir davlatning muvaffaqiyatli kelajagi fan va ta’lim darajasi bilan belgilanadi. Tajriba shuni kо‘rsatadiki, tabiiy resurslarning kо‘pligi davlat rivojlanishining asosiy kо‘rsatkichi emas. Ushbu aktivlar jamiyatning harakatlantiruvchi kuchi bо‘lgan inson kapitaliga о‘tishni ta’minlashi kerak. Bir qator yetakchi davlatlar о‘zlarida mavjud bо‘lgan moddiy resurslardan kо‘ra ta’lim tizimi tomonidan yaratilgan inson kapitalidan kо‘proq daromad oladilar.

Raqamli savodxonlik - bu raqamli texnologiyalar va Internet resurslaridan xavfsiz va samarali foydalanish uchun zarur bо‘lgan bilim va kо‘nikmalar tо‘plami. Raqamli texnologiyalar jamiyat hayotiga katta ta’sir kо‘rsatadi. Natijada sog‘liqni saqlash va ta’lim, shahar hayoti, umuman, insonning kundalik hayoti sezilarli darajada о‘zgarib, yangi tus kasb etmoqda. Ular allaqachon biz hayratga soladigan axborot texnologiyalarini ortda qoldirishmoqda. Darhaqiqat, yillar bо‘yicha emas, balki oylar, hatto haftalar va kunlar bо‘yicha inson jamoasi raqamlashtirishning sehrli olamiga kirib bormoqda.

“Raqamli О‘zbekiston” davlat dasturini amalga oshirish doirasida aholining raqamli savodxonligini oshirish davri boshlanib, mamlakatimizning barcha sohalarida mehnat qilayotgan insonlar axborot texnologiyalarini tо‘liq о‘zlashtirmoqda. Shu boisdan ham “2030 yilgacha axborot-kommunikatsiya va internet texnologiyalariga asoslangan raqamli iqtisodiyot ulushini mamlakat yalpi ichki mahsulot tarkibida 10% ga (hozirda 2%) kо‘tarish kelajakdagi strategik vazifalarimizdan biridir. Buning asosida ishlab chiqilayotgan “Raqamli О‘zbekiston – 2030” dasturida qо‘zda tutilgan muammolarni tezlik bilan amaliyotga tatbiq qilish yechimi yotadi. Fikrimizcha yaqin kelajakda “Raqamli О‘zbekiston” tо‘g‘risidagi Konunning qabul kilinishi, raqamli iqtisodiyotga faol о‘tishning kelgusi 5 yildagi eng ustuvor vazifalarimizni samarali bajarilishiga tо‘laqonli xizmat qilib, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bо‘yicha tub burilishga qonuniy asos bо‘ladi”[6].

“Raqamli О‘zbekiston” dasturining asosiy maqsadi aholining hayot sifatini yaxshilash va milliy iqtisodiyotni raqamlashtirishdan iborat. Kо‘pgina rivojlanayotgan mamlakatlar bu yо‘nalishda na pul, na resurslarni ayamaydi. О‘zbekiston jahon tizimidagi faol rivojlanayotgan davlatlar qatoriga kiradi. Agar oddiy fuqarolar raqamli texnologiyalarni yaxshi bilsa, kerakli ma’lumotlarni olish va hukumat bilan yaqin munosabatlarni о‘rnatish osonlashadi. Qolaversa, axborot almashish va saqlash borasida ham biz oldinda ekanligimiz shubhasiz. Oddiy misol, simsiz telefonlar, tarmoq kanallari ana shunday faoliyat natijasidir. Ayni shu ma’noda ““Raqamli О‘zbekiston” strategiyasining asosiy maqsadi – respublikada raqamli sanoatni jadal rivojlantirish, milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, shuningdek, telekommunikatsiya texnologiyalari, tarmoqlari va aloqa infratuzilmasini rivojlantirish, statsionar va mobil aloqalarni kengaytirish bо‘yicha vazifalar ijrosini ta’minlash, keng polosali ulanish, magistral telekommunikatsiya tarmoqlarini modernizatsiya qilish va kengaytirish, multimedia xizmatlarini rivojlantirish uchun zarur infratuzilmani yaratish, «Elektron hukumat»ning axborot tizimlari va ma’lumotlar bazalarini takomillashtirish, davlat xizmatlari kо‘rsatish sifati va samaradorligini oshirish, jamoatchilik nazorati mexanizmlarini amalda tatbiq etish, fuqarolik jamiyati institutlari va ommaviy axborot vositalarining rolini kuchaytirishdan iborat”[7].

Keng polosali internet tarmog‘iga kirish jamiyatning raqamli savodxonligi va elektron tizimning chо‘qqisi ekanligi hammaga ayon. Shuningdek, istalgan davlat idorasiga onlayn tarzda sо‘rov yuborishingiz mumkin bо‘ladi. Bu raqamli texnologiyaning eng katta yutug‘idir. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar iqtisodiyot va turmush sharoitlarida raqobatbardoshlikni oshirishda yetakchi rol о‘ynaydi. Ilg‘or mamlakatlar tajribasi kо‘rsatganidek, raqamlashtirish bо‘yicha samarali chora-tadbirlar iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va odamlarning hayot sifatini oshirishning asosiy omiliga aylandi. Raqamli texnologiyalar mamlakatimizning sivilizatsiyalashgan davlatlar qatoriga kirishi uchun yagona ajralmas imkoniyatdir.

Raqamli jamiyat va ta’limni raqamlashtirish dunyosida о‘quvchilarning raqamli kompetensiyalarini shakllantirish va rivojlantirish vazifasi asosiy hisoblanadi. О‘zbekiston Respublikasi xalq ta’limi vazirligining asosiy talablaridan biri - boshlang‘ich maktabda axborot bilan ishlash qobiliyatini shakllantirish, о‘quvchilarning raqamli savodxonlik kо‘nikmalarini, shuningdek, jamiyatda xavfsiz xatti-harakatlar kо‘nikmalarini egallashdir. Boshlang‘ich maktab bitiruvchisining kо‘plab fazilatlari orasida eng muhimlarini ajratib kо‘rsatish mumkin: yangi vaziyatda harakat qilish qobiliyati, raqamli savodxonlikni, shu jumladan kommunikativ savodxonlikni о‘zlashtirishdir.

Shu boisdan ham О‘zbekistonda yoshlarni raqamli savodxonlik darajasini yuksaltirishda quyidagilarga alohida e’tibor qaratish zarur: - texnologiya, innovatsiyalarni о‘rta maktab darajasiga olib chiqish va uni о‘quv dasturiga kiritish; “Elektron hukumat” dasturlarini barcha yо‘nalishlarda kengaytirish; Hududlarda texnoparklar va innovatsion markazlarni tashkil etish; Ta’lim va о‘qitish dasturlarining bir qismini raqamli platformalarga integratsiya qilish; Jamiyatda uzluksiz ta’lim va barqaror rivojlanish madaniyatini doimiy ravishda rivojlantirish; Trenerlar, maslahatchilar va murabbiylar tarmog‘ini yaratish orqali dunyoning istalgan nuqtasidan tizimga kirishni ta’minlash; Yosh kadrlarda tadbirkorlik ruhini shakllantirish, jamiyatga о‘rnak bо‘lishni shakllantirish”.

Ayni shu ma’noda mazkur sohadagi tadqiqotlarning umumiy xulosasiga kо‘ra, yirik sivilizatsiyalar va mintaqalarda raqamli savodxonlikni oshirish ta’lim sifatini oshirish bilan parallel ravishda amalga oshirilishi kerak. Shuni unutmasligimiz kerakki, har qanday jamiyat taraqqiyoti sifatli ta’lim bilan birga, tо‘g‘ri va о‘z vaqtida ta’lim-tarbiya olishdan iboratdir.