ZAMONAVIY O‘ZBEK TILIDA YANGI SO‘ZLARNING PAYDO BO‘LISH TEDENSIYASI

ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek tiliga yangi so‘zlarning kirib kelishi , ularningshakllanish omillari va asosiy tendensiyalari ko‘rib chiqiladi. Texnologik taraqqiyot, ommalashuv,internet tili va yosh avlod nutqidagi o‘zgarishlarning o‘zbek tili leksikalogiyasiga ta‘siri ortadi.Shuningdek, yangi so‘z yaratishning asosiy usullari - so‘z yasovchi qo‘shimchalar , qisqartmalar vama‘no kengayishi bilan vujudga keladigan jarayonlari ko‘rsatib berilgan

ZAMONAVIY O’ZBEK TILIDA YANGI SO’ZLARNING PAYDO BO’LISH TEDENSIYASI

Tursunova Odina Abdukodir qizi Davlataliyeva Sevinch Adhamjon qizi Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti talabalari. Ochilova Xursanoy Maxmud qizi Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti Turizm kafedrasi dotsent v.b Email: ochilovaxursanoy26@gmail.com

Annotatsiya : ushbu maqolada zamonaviy o’zbek tiliga yangi so’zlarning kirib kelishi , ularning shakllanish omillari va asosiy tendensiyalari ko’rib chiqiladi. Texnologik taraqqiyot, ommalashuv, internet tili va yosh avlod nutqidagi o’zgarishlarning o’zbek tili leksikalogiyasiga ta’siri ortadi. Shuningdek, yangi so’z yaratishning asosiy usullari - so’z yasovchi qo’shimchalar , qisqartmalar va ma’no kengayishi bilan vujudga keladigan jarayonlari ko’rsatib berilgan. Kalit so’zlar: o’zbek tili, yangi so’zlar, neologizm, tendensiya, ommallashuv, internet tili, so’z yasash, o’zlashma , til taraqqiyoti, leksika.

ТЕНДЕНЦИИ ПОЯВЛЕНИЯ НОВЫХ СЛОВ B СОВРЕМЕННОМ УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ

Турсунова Одина Абдукодир кизи Давлаталиева Севинч Адхамжон кизи Чирчикского государственного педагогического университета, студентки Очилова Хурсаной Махмуд кизи доцент, Чирчикского государственного педагогического университета Email: ochilovaxursanoy26@gmail.com

Аннотация: В данной статье рассматривается появление новых слов в современном узбекском языке, факторы, влияющие на их формирование, и основные тенденции, наблюдаемые в этом процессе. Отмечается возрастающее влияние технологического прогресса, массовой культуры, интернет-языка и изменений в речи молодого поколения на лексикологию узбекского языка. Кроме

того, в статье выделяются основные способы словообразования — использование словообразовательных аффиксов, аббревиатур и процессов, возникающих в результате семантического расширения. Ключевые слова: узбекский язык, новые слова, неологизм, тенденция, популяризация, язык интернета, словообразование, заимствование, развитие языка, лексика.

TENDECIES OF THE EMERGENCE OF THE NEW WORDS IN THE MODERN UZBEK LANGUAGE

Tursunova Odina Abduqodir qizi Davlataliyeva Sevinch Adkhamjon qizi Students, Chirchik State Pedagogical University Ochilova Xursanoy Makxmud qizi Associate Professor, Chirchik State Pedagogical University Email : ochilovaxursanoy26@gmail.com

Kirish. Til — xalqning madaniyati, tafakkuri va ijtimoiy hayotining eng muhim ko‘zgusidir. Jamiyatda ro‘y berayotgan o‘zgarishlar, yangiliklar, texnologik taraqqiyot va madaniy aloqalarning kengayishi natijasida til doimo rivojlanib, yangilanib boradi. Shu jarayonda yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi tabiiy hodisa hisoblanadi. Bugungi kunda o‘zbek tilida ham yangi leksik birliklar, ya’ni neologizmlar faol tarzda shakllanmoqda. Zamonaviy o’zbek tilida neologizmlar tobora ko’payib bormoqda. Ular nafaqat ilmiy-texnik atamalar shaklida, balki siyosat, iqtisodiyot , madaniyat , axborotkommunikatsiya texnologiyalari , sport, moda va boshqa turli sohalarda ham keng qo’llanilmoqda. Zamonaviy o’zbek tilida vujudga kelayotgan yangi so’zlarni aniqlash, ularning hosil bo’lish manbai va shakllanish mexanizimini o’rganish, shuningdek ularning adabiy tilga qanday moslashayotganini tahlil qilish bugungi tilshunoslik fanining dolzarb vazifalaridan biridir. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — zamonaviy o‘zbek tilida yangi so‘zlarning hosil bo‘lish jarayonini, ularning shakllanish manbalari, leksik-semantik xususiyatlari hamda qo‘llanish sohalarini aniqlashdir.Shuningdek, globallashuv, texnologik taraqqiyot va ommaviy axborot vositalarining til leksik tizimiga ta’sirini o‘rganish ham tadqiqotning muhim vazifalaridan biridir. Mazkur ilmiy ishda quyidagi metodlardan foydalanilgan: - Tavsifiy (deskriptiv) metod: yangi so‘zlarning leksik-semantik tahlilini, ularning ma’no o‘zgarishlarini aniqlash uchun. - Qiyosiy-tipologik metod: o‘zbek tilidagi neologizmlarni ingliz, rus yoki turk tillaridagi shunga o‘xshash birliklar bilan solishtirish uchun. - Etymologik metod: yangi so‘zlarning kelib chiqishini, ularning manbalarini aniqlashda. - Statistik metod: matbuot, ijtimoiy tarmoqlar va internet materiallarida uchraydigan yangi so‘zlar soni va tezligini hisoblashda. - Korpus tahlili metodi: “O‘zbek tilining milliy korpusi” hamda internetdagi til resurslarida uchraydigan neologizmlarni o‘rganishda. - Kontent tahlil metodi: ommaviy axborot vositalaridagi matnlarda yangi so‘zlarning qo‘llanish kontekstini aniqlashda. Tahlil va natijalar. Zamonaviy o‘zbek tilida so‘nggi yillarda yuz bergan texnologik, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar natijasida ko‘plab yangi so‘zlar tilga kirib keldi. Ularning manbalari asosan quyidagi guruhlarga bo‘linadi: - Chet tillaridan o‘zlashgan so‘zlar — ayniqsa ingliz tilidan kirgan neologizmlar: blogger, stream, chat, online, trend, repost, content, freelance, startup kabi birliklar keng qo‘llanmoqda.Bular texnologiya, internet va media sohalarida faol ishlatiladi. - So‘z yasash yo‘li bilan hosil bo‘lgan yangi birliklar — o‘zbek tilining ichki imkoniyatlari orqali yaratilgan: dasturchi, kontentchi, tarmoqchi, blog yurituvchi, ilovachi kabi birliklar milliy so‘z yasash modellariga asoslangan. - Qisqartmalar va abbreviaturalar asosida hosil bo‘lgan yangi so‘zlar: DTM, OTM, IT Park, BMT, OAV kabi qisqartmalar o‘zbek tilida alohida leksik birlik sifatida mustahkamlanmoqda. - Ma’no kengayishi orqali vujudga kelgan neologizmlar: layk, storilar, trendga chiqmoq kabi iboralar yangi semantik mazmun kasb etib, maishiy nutqqa kirib kelgan.

- Internet tarmog‘i va ijtimoiy media tili orqali kirgan birliklar: yoshlar orasida dmga yozmoq, post tashlamoq, follow qilmoq kabi hibrid (aralash tilli) ifodalar ko‘paygan. Xulosa va takliflar. Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelindi: zamonaviy o’zbek tilida yangi so’zlar paydo bo’lishi tabiiy va doimiy jarayondir, bu tilning yashovchanligi , moslashuvchanligi va rivojlanayotgan kommunikativ ehtijoylarga javob bera olish salohiyatidan dalolat beradi. Yangi so’zlarning aksariyati xorijiy tillardan, ayniqsa ingliz tilidan o’zlashtirilmoqda, bu esa global madaniyatning ta’siri kuchli ekanligini ko’rsatadi. Neologizmlar ko’pincha ijtimoiy tarmoqlar va internet tili orqali keng tarqalmoqda, bu esa ularning ommalashuv tezligini oshiradi, lekin adabiy til me’yorlariga zid holatlar ham uchramoqda. Tilshunoslikda yangi so’zlarni tizimlashtirish, ularning ma’no va shakllarini tahlil qilish lug’aviy jihatdan normallashtirish bo’yicha izchil ish olib borilishi zarur. Mavzuga oid adabiyotlar: 1. Ergashev T. T. — Localization of Neologisms in the Uzbek Language (Adoption and National Characteristics of Neologisms in the Technological Field). Neologizmlarning inglizcha manbalardan kirishi va texnologik sohadagi moslashuvi, leksik integratsiya tahlili. 2. Jo‘raev N. — Zamonaviy o‘zbek tili va yangi leksik birliklar (maqola/kitob, 2024–2025 atrofida nashrlar mavjud). Internet va ijtimoiy tarmoqlar tilga taʼsirini, yangi leksikaning funksional jihatlarini tahlil qiladi. 3. New words and neologisms in the Uzbek language — (inlibrary / 2025). Yangi so‘zlar paydo bo‘lishi sabablari: globallashuv, texnologiya, ijtimoiy-media; semantik va funksional tahlil. 4. Qilichev, E. — O‘zbek tilining praktik stilistikasi (kitob). Neologizmlarning stilistik jihatlari, qisqartmalar va abbreviation-neologizmlar haqida tarixiy va amaliy misollar. 5. The Concept of Neologism and its Linguistic Significance — maqola (American Journal / universitet nashri; 2024–2025). Neologizm tushunchasi, paydo bo‘lish mexanizmlari, namunalarda “blogger”, “vlog”, “freelancer” kabi kirib kelgan so‘zlar tahlili. 6. English neologisms in the Uzbek language: linguistic ... — (BestPublication, 2024). Inglizcha neologizmlarning oʻzbek tiliga moslashuvi: fonetik, morfologik va semantik adaptatsiya misollari. 7. Methods of Formation of Neologisms in the Uzbek Language — (RMASAV OJS, 2023). So‘z yasash usullari: affiksatsiya, birikmalar, qisqartmalar, semantik kengayish va boshqa mexanizmlar. Amaliy misollar. 8. Nurmatov, H. (2020). “ Yangi so’zlar : muammo va yechimlar ” Maqolada yangi so’zlarning paydo bo’lishida yuzaga kelayotgan muammolar, ular til me’yorlariga qanday ta’sir qilishi, tilni muhofaza qilish va rivojlantirish yo’llari muhokama qilinadi.