O‘ZBEK TILIDA NEOLOGIZMLARNING TUTGAN O‘RNI

Til – xalqning milliy ongini, madaniyatini, tarixini va dunyoqarashini ifodalovchieng asosiy ijtimoiy hodisadir. Har bir davr til taraqqiyotida muayyan iz qoldiradi, chunki ijtimoiy-siyosiyhayotdagi yangilanishlar, ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi, madaniyat va san‘at taraqqiyotinatijasida til tizimida ham yangidan-yangi birliklar yuzaga keladi. Bunday yangi so‘z va iboralarneologizmlar deb ataladi. O‘zbek tilida neologizmlar ko‘lami so‘nggi o‘n yilliklarda tobora kengayib bormoqda. Globallashuv jarayonlari, raqamli texnologiyalar, iqtisodiy islohotlar hamda xalqarohamkorlikning kuchayishi yangi atamalar va tushunchalarni tilimizga olib kirayotir. Shu bois neologizmlarnafaqat lingvistik hodisa, balki jamiyat taraqqiyotini ifodalovchi muhim omil sifatida ham baholanadi

O‘ZBEK TILIDA NEOLOGIZMLARNING TUTGAN O‘RNI

Qodirov Sobirjon Solijon o‘g‘li Andijon davlat universiteti v.b.dotsenti Email:qodirov20022@mail.ru

Annotatsiya. Til – xalqning milliy ongini, madaniyatini, tarixini va dunyoqarashini ifodalovchi eng asosiy ijtimoiy hodisadir. Har bir davr til taraqqiyotida muayyan iz qoldiradi, chunki ijtimoiy-siyosiy hayotdagi yangilanishlar, ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi, madaniyat va san’at taraqqiyoti natijasida til tizimida ham yangidan-yangi birliklar yuzaga keladi. Bunday yangi so‘z va iboralar neologizmlar deb ataladi. O‘zbek tilida neologizmlar ko‘lami so‘nggi o‘n yilliklarda tobora kengayib

bormoqda. Globallashuv jarayonlari, raqamli texnologiyalar, iqtisodiy islohotlar hamda xalqaro hamkorlikning kuchayishi yangi atamalar va tushunchalarni tilimizga olib kirayotir. Shu bois neologizmlar nafaqat lingvistik hodisa, balki jamiyat taraqqiyotini ifodalovchi muhim omil sifatida ham baholanadi. Kalit so‘zlar. Neologizm, milliy til me’yorlari, til taraqqiyoti, lingvistik yangiliklar, me’yorlashtirish, ekspressivlik.

THE ROLE OF NEOLOGISMS IN THE UZBEK LANGUAGE

Kodirov Sobirjon Solijon ugli Associate Professor, Andijan State University Email: qodirov20022@mail.ru

Annotation. Language is the most essential social phenomenon that reflects the national consciousness, culture, history, and worldview of a people. Every historical period leaves a certain mark on the development of language, as innovations in socio-political life, advances in science and technology, as well as the progress of culture and art, lead to the emergence of new linguistic units. Such new words and expressions are referred to as neologisms. In recent decades, the scope of neologisms in the Uzbek language has been steadily expanding. Processes of globalization, digital technologies, economic reforms, and the strengthening of international cooperation have introduced new terms and concepts into the language. Therefore, neologisms are regarded not only as a linguistic phenomenon but also as an important factor reflecting social development. Keywords. Neologism, national language norms, language development, linguistic innovations, standardization, expressiveness.

Кодиров Собиржон Солижон угли доцента Андижанского государственного университета Email: qodirov20022@mail.ru

Аннотация. Язык является важнейшим социальным явлением, отражающим национальное сознание, культуру, историю и мировоззрение народа. Каждый исторический период оставляет определённый след в развитии языка, поскольку инновации в социально-политической жизни, достижения науки и техники, а также прогресс культуры и искусства способствуют появлению новых языковых единиц. Такие новые слова и выражения называются неологизмами. В последние десятилетия сфера употребления неологизмов в узбекском языке неуклонно расширяется. Процессы глобализации, развитие цифровых технологий, экономические реформы и укрепление международного сотрудничества вводят в язык новые термины и понятия. Поэтому неологизмы рассматриваются не только как языковое явление, но и как важный фактор, отражающий социальное развитие. Ключевые слова: неологизм, нормы национального языка, развитие языка, лингвистические инновации, стандартизация, выразительность.

Neologizmlar nafaqat yangi hodisalarni ifodalovchi vosita, balki jamiyat taraqqiyotining o‘ziga xos ko‘rsatkichi hamdir. Ular orqali xalq tafakkurining o‘sish darajasi, zamon talablari va ijtimoiy ehtiyojlar namoyon bo‘ladi. Masalan, “raqamlashtirish”, “onlayn ta’lim”, “startap”, “brending”, “marketing”, “innovatsiya” kabi so‘zlar jamiyat hayotida ro‘y berayotgan o‘zgarishlarning lingvistik ifodasidir. Bu kabi neologizmlar o‘zbek tili tizimiga kirar ekan, ularning ma’nosi, tuzilishi, ishlatilish sohalari va madaniy kontekstdagi o‘rni ham o‘rganishni talab etadi. “Neologizm” termini yunoncha neos – “yangi”, logos – “so‘z” so‘zlaridan tarkib topib, “yangi so‘z” ma’nosini anglatadi. Tilshunoslikda neologizm – tilda yangi paydo bo‘lgan yoki mavjud so‘zning yangi ma’noda qo‘llanilishi sifatida izohlanadi. Ular odatda ijtimoiysiyosiy jarayonlar, ilm-fan va texnika rivoji, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, shuningdek, madaniyat va hayot tarzidagi yangilanishlar natijasida yuzaga keladi.Neologizmlar ko‘pincha dastlab tor sohada qo‘llanilib, keyinchalik umumxalq tiliga kirib boradi. Masalan, dastlab mutaxassislar tilida

uchraydigan “innovatsiya”, “startap”, “sun’iy intellekt” kabi so‘zlar bugungi kunda keng omma nutqida ham faol qo‘llanmoqda. “O‘zbek tilida yangi so‘zlar bir nechta omillar ta’sirida shakllanadi”[3]: a) Texnologik taraqqiyot. Zamonaviy ilm-fan va axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida yuzlab yangi atamalar tilimizga kirib kelmoqda: kompyuter, internet, smartfon, planshet, onlayn, oflayn, sun’iy intellekt, skaner, printer va boshqalar. b) Ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar. Mustaqillikdan keyingi davrda yangi davlat va jamiyat boshqaruvi tizimlari paydo bo‘ldi. Natijada “xalqaro hamkorlik”, “globallashuv”, “investitsiya”, “raqamli iqtisodiyot”, “elektron hukumat” kabi atamalar keng qo‘llanila boshladi. c) Madaniy jarayonlar. “Bozor iqtisodiyoti, madaniyat va san’atning rivojlanishi ham yangi tushunchalarni keltirib chiqardi”:[7] shou-biznes, brend, reklama, imidj, bloger, sotsial tarmoq, kontent, trend. d) Lingvistik jarayonlar. Tilning ichki imkoniyatlari asosida ham yangi so‘zlar yaratilmoqda. Masalan: bekorchi, kitobxonlik, yoshlarparvar, ilmparvar. Bu jarayon tilning o‘ziga xos ijodkorligini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida neologizmlar bir nechta muhim funksiyalarni bajaradi: Nomlash funksiyasi. Yangi tushuncha va hodisalar uchun atama yaratadi (sun’iy intellekt, elektron hukumat). Kommunikativ funksiyasi. “Zamonaviy muloqotni ta’minlaydi, yangi bilimlarni tezkor ifodalashga yordam beradi”.[8] Ekspressivlik va obrazlilik. Ayrim neologizmlar nutqqa yangilik va obrazlilik bag‘ishlaydi (like bosmoq, trendga chiqmoq). Integrativ vazifa. Chet tillardan kirib kelgan so‘zlar xalqaro muloqotda umumiy tushuncha sifatida xizmat qiladi (internet, marketing, bloger). Neologizmlar faollashishi til taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatsa-da, ayrim muammolar ham mavjud: Chet so‘zlarning ortiqcha oqimi. “Lug‘at boyligining haddan ziyod xorijiy atamalar hisobiga kengayishi milliy tilning sof qiyofasiga ta’sir qilishi mumkin”.[2] Sinonimik ko‘plik. Bir tushuncha turlicha shaklda ifodalanishi mumkin (bloger – blogchi, onlayn – tarmoqli), bu esa me’yoriylik masalasini keltirib chiqaradi. Imlo va fonetika muammolari. Yangi so‘zlarning o‘zbek tiliga moslashtirilishi doim ham izchil kechmaydi. Masalan, “like” so‘zi turlicha yoziladi: layk, like. Terminologik nomuvofiqlik. Yangi so‘zlar ko‘pincha turli soha lug‘atlarida bir xil emas, ba’zida chalkash shaklda beriladi. Neologizmlarni ilmiy asosda me’yorlashtirish bugungi til siyosatining eng dolzarb vazifalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yilda qabul qilingan “Davlat tilini rivojlantirish konsepsiyasi”[1] va 2021-yilgi yangi imlo qoidalari til taraqqiyotida muhim bosqich bo‘ldi.Shuningdek, O‘zbek tilining izohli lug‘ati, yangi atamalar lug‘atlari, soha terminologik komissiyalari faoliyati neologizmlarning me’yorlashtirilishi va xalqaro standartlarga moslashtirilishida katta ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, neologizmlar o‘zbek tilining zamonaviy taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Ular jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarning til vositasida ifodalanishini ta’minlaydi. Neologizmlar tufayli til zamon bilan hamnafas bo‘lib, xalqaro muloqotga ochiq bo‘lib boradi. Shu bilan birga, chet so‘zlar oqimini me’yorlashtirish, milliy til imkoniyatlarini kengroq ishga solish ham muhim masaladir. Tilshunoslarning oldida neologizmlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish, izchil lug‘at tizimini yaratish va ularni davlat til siyosati bilan uyg‘un holda rivojlantirish vazifasi turibdi.