RAVISH BIRIKMALARINING STRUKTURAVIY TASVIRI: SINTAKTIK TAHLIL

Ushbu maqola zamonaviy sintaktik nazariya doirasida ravish birikmalariningstrukturaviy ifodalanishini, ularning kategoriyaviy maqomini, ichki tuzilishini va sintaktik joylashuvinio‘rganadi. Generativ grammatika va X-bar nazariyasi tamoyillariga tayanib, tahlilda ravish birikmalariqo‘shimcha (adjunkt) sifatida qanday ishlashi hamda ularning sintaktik xatti-harakatlari argumentlardanqanday farq qilishi yoritiladi. Muhokamada ravishlarning ierarxik tashkiloti, gap tarkibidagi joylashuvdarajalari va bu holatning gap tuzilmasi haqidagi bilimimizga ta‘siri tahlil qilinadi.

RAVISH BIRIKMALARINING STRUKTURAVIY TASVIRI: SINTAKTIK TAHLIL

Eshmamatova Mahliyo Xamzayevna Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, o‘qituvchi tel:[telefon raqami yashirilgan] E-mail: m.eshmamatova@dtpi.uz

Annotatsiya: Ushbu maqola zamonaviy sintaktik nazariya doirasida ravish birikmalarining strukturaviy ifodalanishini, ularning kategoriyaviy maqomini, ichki tuzilishini va sintaktik joylashuvini o‘rganadi. Generativ grammatika va X-bar nazariyasi tamoyillariga tayanib, tahlilda ravish birikmalari qo‘shimcha (adjunkt) sifatida qanday ishlashi hamda ularning sintaktik xatti-harakatlari argumentlardan qanday farq qilishi yoritiladi. Muhokamada ravishlarning ierarxik tashkiloti, gap tarkibidagi joylashuv darajalari va bu holatning gap tuzilmasi haqidagi bilimimizga ta’siri tahlil qilinadi.

Kalit so‘z: ravish birikmasi, sintaksis, X-bar nazariyasi, adjunkt, fraza tuzilishi, modifikatsiya, generativ grammatika

STRUCTURAL DESCRIPTION OF PRONOUNCEMENT COMPOUNDS: SYNTACTIC ANALYSIS

Abstract:: This article studies the structural representation of pronoun combinations, their categorical status, internal structure and syntactic location within the framework of modern syntactic theory. Based on the principles of generative grammar and X-bar theory, the analysis will shed light on how pronoun combinations function as adjuncts and how their syntactic behavior differs from arguments. The discussion will analyze the hierarchical organization of pronouns, their levels of location in the sentence structure, and the impact of this on our knowledge of sentence structure. Keywords: pronoun combination, syntax, X-bar theory, adjunct, phrase structure, modification, generative grammar

СТРУКТУРНОЕ ОПИСАНИЕ СЛОЖНЫХ МЕСТОИМЕНИЙ: СИНТАКСИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ

Аннотация: В данной статье изучается структурное представление местоименных сочетаний, их категориальный статус, внутренняя структура и синтаксическое положение в рамках современной синтаксической теории. Основываясь на принципах генеративной грамматики и теории X-bar, анализ прольет свет на то, как местоименные сочетания функционируют как адъюнкты и чем их синтаксическое поведение отличается от аргументов. В ходе обсуждения будет проанализирована иерархическая организация местоимений, их уровни положения в структуре предложения и их влияние на наши знания о структуре предложения. Ключевые слова: местоименное сочетание, синтаксис, теория X-bar, дополнение, структура фразы, модификация, порождающая грамматика

Ravish birikmalari tabiiy tillar sintaksisida murakkab va turli ko‘rinishdagi kategoriyani tashkil etadi. Ot yoki fe’l birikmalaridan farqli ravishda, ular odatda majburiy argument sifatida emas, balki ixtiyoriy to‘ldiruvchi yoki modifikator sifatida xizmat qiladi – ya’ni harakatning tarzini, vaqtini, joyini, chastotasini yoki darajasini bildiradi [1]. Ravish birikmalarining strukturaviy ifodalanishi, ayniqsa, ularning joylashuv joylari, ichki tarkibi va tarqalishini belgilovchi prinsiplarga doir bahs-munozaralarga sabab bo‘lib kelmoqda. Mazkur maqolada ravish birikmalarining ichki tuzilishi (ya’ni o‘z ichidagi elementlar tizimi) hamda tashqi sintaksisi (ularning katta sintaktik birliklarga qo‘shilishi) tahlil qilinadi. Ravish birikmalarining arxitekturasi gap tuzilmasini tushunishda va tillararo joylashuv farqlarini izohlashda muhim ahamiyatga ega. Kategoriyaviy maqomi va bosh komponentni aniqlash X-bar nazariyasi doirasida barcha frazalar leksik boshdan (ya’ni asosiy so‘zdan) hosil bo‘ladi [2]. Ravish birikmasining boshi odatda ravish bo‘lib, undan katta tuzilmalar hosil qilinadi. Umumiy sxema: Masalan, juda tezda birikmasida “tezda”– bosh, “juda” esa daraja bildiruvchi modifikator bo‘lib, specifikator o‘rnini egallaydi. Bu tuzilma boshqa frazalar (masalan, ot birikmasi yoki fe’l birikmasi) bilan parallel tarzda tashkil topadi, bu esa fraza tuzilishining bir xilligi gipotezasini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq barcha ravish birikmalari so‘zma-so‘z ravish bilan boshlanmaydi. Masalan, “in the morning” (ertalabda) yoki “with great care” (katta e’tibor bilan) kabi predlogli birikmalar ham ravishlik vazifasini bajaradi. Shuningdek, ot birikmalari ham ayrim hollarda ravishlik ma’noda ishlatiladi: “o‘tgan seshanba ” yoki “har kuni ertalab”. Bu holat kategoriya va sintaktik funksiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni murakkablashtiradi. Ravish birikmalari o‘z ichida ham modifikatsiya va rekursivlik (takroriy qo‘shilish) xususiyatiga ega. Masalan: “juda tezda” , “ancha ehtiyotkorlik bilan ”, “bizning maqsadimiz uchun yetarlicha tezda”. Bunday holatlarda bir ravish boshqasini modifikatsiya qiladi yoki unga qo‘shimcha ma’no yuklaydi. Bu jarayon nazariy jihatdan cheksiz takrorlanuvchi bo‘lishi mumkin, biroq nutq amaliyotida pragmatik cheklovlar mavjud. Ravish birikmalari argument emas, balki qo‘shimcha sifatida

tavsiflanadi [3]. Argumentlar fe’lning semantik to‘liqligini ta’minlaydi, qo‘shimchalar esa ixtiyoriy ma’lumot beradi. X-bar nazariyasida adjunktlar odatda adjunksion (birikish) orqali ifodalanadi. Masalan, ravish fe’l birikmasini modifikatsiya qilganda: VP → AdvP + VP Bu model bir nechta ravishlarning bir xil frazani modifikatsiya qila olishini izohlaydi. Masalan: “John walked slowly to the store yesterday.” – Jon kecha do‘konga sekin yurdi. Bu gapda “slowly” (sekin) – tarz, “to the store” (do‘konga) – yo‘nalish, “yesterday” (kecha) – vaqt bildiruvchi ravishlardir. Ravishlar argumentlardan farqli o‘laroq, gap ichida turli joylarda kelishi mumkin. Masalan: 1. Yesterday, Mary carefully read the document. Kecha Meri hujjatni ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. 2. Mary yesterday carefully read the document. Meri kecha hujjatni ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. 3. Mary carefully read the document yesterday. Meri hujjatni kecha ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. 4. Mary read the document carefully yesterday. Meri hujjatni kecha ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. Bu misollar ravishlarning joylashuv erkinligini ko‘rsatadi, biroq bu erkinlik semantik va sintaktik cheklovlar bilan boshqariladi. Cinque (1999) [4] ravish turlariga ko‘ra universal ierarxiya mavjudligini ilgari suradi, ya’ni ravishlar ma’lum tartibda joylashadi. Turli turdagi ravishlar gapda turlicha joylashishga moyil: Speaker-oriented (gap egasiga nisbatan): “frankly”, “honestly” - “ochig‘i”, “rostini aytganda” Subject-oriented (harakat subyektiga nisbatan): “carefully”, “reluctantly” -“ehtiyotkorlik bilan”, “istamay” Manner adverbs (tarz bildiruvchi): “quickly”, “slowly” - “tezda”, “sekin” Yuqoridagi joylashuv semantik qamrov (scope) bilan bog‘liq: yuqoriroq joylashgan ravishlar butun gapga taalluqli, pastroq joylashganlar esa faqat fe’l yoki harakatga taalluqli bo‘ladi. Minimalist dastur (Chomsky, 1995) [5] X-bar darajalarini kamaytirib, sintaksisni faqat Merge (birlashtirish) amaliyoti orqali izohlaydi. Ravishlar bu modelda to‘g‘ridan-to‘g‘ri modifikatsiya qilinayotgan frazaga qo‘shiladi, lekin ular fe’l tomonidan tanlanmaganligi sababli adjunkt hisoblanadi. Bu yondashuv sintaktik tuzilmani soddalashtirib, tushuntirish qobiliyatini saqlab qoladi. Tillararo farqlar Ravish joylashuvi tillarga qarab sezilarli farq qiladi: Ingliz tili: joylashuvda nisbatan erkinlik mavjud. Yapon va koreys tillari: fe’l gap oxirida kelgani uchun ravishlar odatda undan oldin joylashadi. Irland yoki gavayi tillari: fe’l gap boshida kelgani sababli ravishlar undan keyin keladi. O‘zbek tili (SOV — Ega–To‘ldiruvchi–Kesim) O‘zbek tili ham fe’l oxirida keluvchi SOV tipidagi til hisoblanadi. Shuning uchun ravishlar ko‘pincha fe’l oldidan joylashadi: Meri kitobni ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. Meri kitobni kecha ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. Kecha Meri kitobni ehtiyotkorlik bilan o‘qidi. O‘zbek tilida ravishlarning joylashuvi nisbatan erkin, ammo gap urg‘usi va ma’lumot markaziga (tema– rema) bog‘liq. Masalan, “kecha” ravishi oldinga chiqsa, u vaqtga urg‘u beradi; agar “ehtiyotkorlik bilan” oldinga chiqsa, tarzga urg‘u beriladi: Ehtiyotkorlik bilan Meri kitobni o‘qidi. (harakatning tarziga urg‘u) Kecha Meri kitobni o‘qidi. (vaqtga urg‘u) Bu farqlar tilning bosh-komplement parametri bilan, shuningdek, axborot struktura (mavzu-yangi ma’lumot) omillari bilan bog‘liq. Xulosa Ravish birikmalarining strukturaviy ifodasi yuzaki sodda ko‘rinsa-da, murakkab sintaktik tizimni yashiradi. Ularning ichki tuzilmasi va tashqi taqsimotini tahlil qilish orqali biz sintaktik tuzilmaning

umumiy qonuniyatlari, argument va adjunkt farqlari hamda sintaksis-semantika o‘zaro aloqasi haqida chuqurroq tushuncha hosil qilamiz. Hozirgi zamon sintaktik nazariyalari – X-bar modeli va Minimalizm – ravishlarni tahlil qilish uchun mukammal vositalar beradi. Kelgusida ravish sintaksisini intonatsion (fonologik) tuzilma, axborot strukturasi va til o‘rganish jarayoni bilan bog‘liq holda o‘rganish istiqbollidir. Adabiyotlar ro‘yhati: 1. Alexiadou, A. (1997). Adverb Placement: A Case Study in Antisymmetric Syntax. Amsterdam: John Benjamins. 2. Chomsky, N. (1995). The Minimalist Program. Cambridge, MA: MIT Press. 3. Ernst, T. (2002). The Syntax of Adjuncts. Cambridge: Cambridge University Press. 4. Cinque, G. (1999). Adverbs and Functional Heads: A Cross-Linguistic Perspective. Oxford: Oxford University Press. 5. Radford, A. (2004). Minimalist Syntax: Exploring the Structure of English. Cambridge: Cambridge University Press. 6. Haumann, D. (2007). Adverb Licensing and Clause Structure in English. Amsterdam: John Benjamins. 7. Jackendoff, R. (1972). Semantic Interpretation in Generative Grammar. Cambridge, MA: MIT Press. 8. Laenzlinger, C. (1998). Comparative Studies in Word Order Variation: Adverbs, Pronouns, and Clause Structure in Romance and Germanic. Amsterdam: John Benjamins. 9.O‘rmonjonov Azizbek Muhammadjon o‘g‘li. (2025). INKLYUZIV TA’LIMNING MOHIYATI, MAQSADI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI. (2025). Kelajak o’qituvchisi - Kelajak Bunyodkori, 1(2), 701-710. 10.Tursunov Ramziddin Abdixalil-o’g’li. (2025). JAMIYAT HAYOTIDA IJTIMOIY ONG VA MA’NAVIYAT UYG‘UNLIGI. TA’LIM VA TARAQQIYOT, 4(4), 324-330. 11. McConnell-Ginet, S. (1982). “Adverbs and Logical Form: A Linguistically Realistic Theory.” Language, 58(1), 144–184. 12. Travis, L. (1988). “The Syntax of Adverbs.” McGill Working Papers in Linguistics, 20, 280–310.