SAID AHMADNING “QISHDAN QOLGAN QARG‘ALAR” HIKOYASINING PSIXOLINGVISTIK TAHLILI

Mazkur maqolada Said Ahmadning “Qishdan qolgan qarg‘alar” hikoyasipsixolingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Asardagi qahramonlar nutqi, muallifning emotsionalpozitsiyasi, til vositalari va yashirin ma‘nolar o‘rganiladi. Tadqiqot davomida asarda til orqali ifodalangan ruhiy holatlar, ijtimoiy muhit ta‘siri hamda nutq va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikochib berilgan.

SAID AHMADNING “QISHDAN QOLGAN QARG‘ALAR” HIKOYASINING PSIXOLINGVISTIK TAHLILI

Yo‘ldashev G‘ayratjon Azamat o‘g‘li University of Business and Science oliy ta’lim muassasi 2-kurs magistranti Email: gyoldashev2@gmail.com

Annotatsiya. Mazkur maqolada Said Ahmadning “Qishdan qolgan qarg‘alar” hikoyasi psixolingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Asardagi qahramonlar nutqi, muallifning emotsional pozitsiyasi, til vositalari va yashirin ma’nolar o‘rganiladi. Tadqiqot davomida asarda til orqali ifodalangan ruhiy holatlar, ijtimoiy muhit ta’siri hamda nutq va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ochib berilgan. Kalit so‘zlar: psixolingvistika, nutq, ruhiyat, emotsional holat, semantika, metafora, kommunikativ maqsad, tahlil.

ПСИХОЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ РАССКАЗА САИДА АХМАДА “ QISHDAN QOLGAN QARG‘ALAR ”

Аннотация. В данной статье анализируется с психолингвистической точки зрения рассказ Саида Ахмада “вороны, оставшиеся от зимы”. Исследуется речь героев произведения, эмоциональная позиция автора, языковые средства и скрытые смыслы. В ходе исследования в работе раскрываются психические состояния, выраженные через язык, влияние социальной среды, а также взаимосвязь между речью и мышлением. Ключевые слова: психолингвистика, речь, психика, эмоциональное состояние, семантика, метафора, коммуникативная цель, анализ.

PSYCHOLINGUISTIC ANALYSIS OF THE STORY “QISHDAN QOLGAN QARG‘ALAR " BY SAID AHMAD

Annotation. In this article, Said Ahmad's story “Ravens from winter” is analyzed from a psycholinguistic point of view. The work explores the speech of the heroes, the emotional position of the author, the tools of language and hidden meanings. In the course of the study, the work reveals the relationship between mental states expressed through language, the influence of the social environment and speech and thinking. Keywords: Psycholinguistics, speech, psyche, emotional state, semantics, metaphor, communicative purpose, analysis.

Bugungi adabiy jarayonda psixolingvistik yondashuvlar badiiy matnni chuqurroq tahlil etish imkonini bermoqda. Psixolingvistika – bu inson nutq faoliyati va ruhiy jarayonlarining o‘zaro aloqasini o‘rganuvchi fan bo‘lib, u asar qahramonlarining tilida yashiringan psixologik holatlarni ochib beradi. Said Ahmad ijodi o‘zbek adabiyotida inson ruhiyatini nozik ifodalash, jamiyatdagi ma’naviy muammolarni real hayotiy obrazlar orqali ko‘rsatish bilan ajralib turadi. Adibning “Qishdan qolgan qarg‘alar” hikoyasi ham ana shu jihatdan psixolingvistik tahlil uchun qulay materialdir. Bu maqolada asardagi til birliklari va qahramonlar nutqi orqali muallif hamda obrazlarning ruhiy holatini aniqlash maqsad qilingan. 1.Umumiy mazmun va kontekst. “Qishdan qolgan qarg‘alar” — insoniy munosabatlarning yemirilishi, qarindoshlik rishtalarining moddiyat va manfaat yo‘lida so‘nib borishi haqida yozilgan hikoya. Asarda Nasibjon obrazi markazda turadi — u oddiy, halol mehnati bilan yuksalgan, ammo o‘zining “urug‘lari” (yaqin qarindoshlari)dan yillar davomida befarqlik, sovuqqonlik, hatto pastkashlik ko‘rgan. Ammo u lavozimga chiqqach, o‘sha befarq qarindoshlar birin-ketin “mehribon” niqobi bilan qayta paydo bo‘ladi. Hikoya inson psixologiyasidagi ikkiyuzlamachilik, foydaparastlik, axloqiy inqiroz, va haqiqiy mehrning qadrsizlanishini ochib beradi. Sarlavhadagi “Qishdan qolgan qarg‘alar” ramziy: qarg‘alar — sovuqdan qolgan, iliqlik yo‘qotgan, faqat tirikchilik va manfaat uchun yashaydigan odamlarning timsoli. 2.Til va nutq xususiyatlari. Leksik-semantik daraja. Muallif xalqona, jonli, o‘zbekona tilda yozadi. So‘z boyligi boy, lekin sun’iy emas. Tildagi metaforalar juda kuchli: 1.“Qishdan qolgan qarg‘alar” — ruhiy sovuq, insoniy iliqlikni yo‘qotganlar; 2.“Go‘sht isini sezgan aridek” — manfaatni sezib, darhol yugurib kelgan odamlar; 3.“Devoriy gazeta” — mast holda haqiqatni aytadigan, ammo kamsitilgan inson. Hikoyadagi tilla, oltin, somsa, qora tufli kabi predmet belgilar — moddiy dunyo va ma’naviyat o‘rtasidagi kontrastni bildiradi. Sintaktik daraja. Gaplar ko‘p hollarda og‘zaki nutqqa yaqin, dialogik uslubda qurilgan. Bu psixologik ishonchlilikni kuchaytiradi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri dialoglar orqali har bir obrazning ichki holati ochiladi — muallif izoh bermaydi, til o‘zi xarakter yaratadi. Stilistik vositalar. Ironiya va sarkazm juda kuchli: Nasibjon “ministr” bo‘lganda birdan “mehribon” bo‘lib qolgan qarindoshlar ustidan muallif kinoyali ohangda yozadi. Kontrast usuli — Turg‘unboy va Nurmat obrazlari orqali “axloq” va “manfaat” o‘rtasidagi keskin farq beriladi.

3. Qahramonlar psixologiyasi. Nasibjon – Halol, sokin, mehnatsevar, ammo ich-ichidan ezilgan inson. Bolalikdagi og‘riqlar — befarqlik, qashshoqlik, mehrsizlik — unda chuqur iz qoldirgan. Uning ichki dunyosida ikki tuyg‘u to‘qnashadi: mehr-u sadoqat (u hali ham insoniy munosabatga umid qiladi); nafrat va sovuqlik (qarindoshlikdan ko‘ngli sovugan). U qarindoshlarini ko‘rganda, ichida “jazava” bilan “achinish” aralash holat yuz beradi. Lekin u tashqaridan jim, ichidan portlayotgan obraz — bu ichki nutqning tahliliy kuchi. Turg‘unboy (Devoriy gazeta). Eng murakkab psixologik obraz. Ichkilikboz, ammo aslida eng halol va haqgo‘y. Ichkilik — uning og‘riqdan qochish vositasi, o‘g‘li va xotinining fojiali o‘limi uning ruhini sindirgan. Shuning uchun u endi yolg‘iz haqiqat bilan yashaydi — kim bo‘lishidan qat’i nazar, yolg‘onchi, haromxo‘r qarindoshlarni so‘kadi. Uning “mast” holati aslida ruhiy hushyorlikni bildiradi. Psixolingvistik jihatdan, bu obraz og‘riq bilan so‘zlashadigan inson timsolidir. Nurmat tog‘a. Pragmatik, haromxo‘r, “muomala”ni biladigan, lekin ich-ichidan axloqsiz. Uning nutqida sun’iy sadoqat, “katta gaplar”, o‘zini oqlash mexanizmi mavjud. Masalan, “Hasharga haq so‘rasa, ayb bo‘ladi” — bu psixologik manipulyatsiya, odamni o‘z huquqidan voz kechishga majbur qiladigan “urf” niqobi. Robiya xola. Tashqi ko‘rinishda “mehribon”, ammo aslida ayyor, ikkiyuzlamachi. Uning nutqida tashqi yumshoqlik, ammo ichki sovuq manipulyatsiya mavjud. O‘z manfaatini “quda bo‘lish”, “urug‘chilik” kabi iliq so‘zlar bilan o‘raydi. Salima (bechora singil). U haqiqiy oddiy xalq timsoli — soddaligi, halolligi, qashshoqligi bilan ruhiy tozalikni saqlab qolgan yagona ayol. U jamiyatdagi “past tabaqa”, ammo axloqiy baland qatlamni ifodalaydi. 4. Muallifning psixologik pozitsiyasi. Muallifning ichki pozitsiyasi achchiq og‘riq bilan qorishgan kinoyadir. U insoniy mehrni sog‘inadi. Asarda moddiy dunyo — “tilla tish”, “somsa”, “baza”, “ministrlik” — va ma’naviy qadriyatlar o‘rtasidagi keskin tafovut muallifning dardini bildiradi. U “qishdan qolgan qarg‘alar” deganda jamiyatda ruhiy issiqlikni yo‘qotgan, faqat foyda uchun yashaydigan avlodni nazarda tutadi. Muallifning nutqi ich-ichidan psixologik xafagarchilik, ruhiy charchoq bilan to‘la. U “axloqiy sovuqlik”ni tanqid qiladi, lekin “yomonlikni nafrat bilan emas, achinish bilan” ko‘rsatadi. 5. Kommunikativ maqsad va yashirin ma’nolar. Asosiy kommunikativ maqsad — jamiyatdagi insoniy sovuqlikka ogohlantirish. Hikoya “ministr” bilan emas, “insonga aylangan qarg‘alar” bilan tugaydi — bu jamiyat o‘zini tanisin degan yashirin chaqiriq. Yashirin ma’nolar: “Lavozim insonni emas, inson lavozimni bezaydi.” “Manfaat vaqtincha, mehr abadiy.” “Qarg‘alar qishda qolgan — chunki bahorni kutish uchun yuraklari yo‘q. 6. Psixolingvistik xulosalar. Psixolingvistika nuqtayi nazaridan asarda nutq va ruhiy holat o‘rtasidagi bog‘liqlik quyidagicha ifodalanadi: Qahramon Nutq xususiyati Ichki ruhiy holat Nasibjon Kamso‘z, sokin, izchil gaplar Ichki og‘riq, o‘zini tuta bilish Turg‘unboy Parokanda, ammo haqqoniy, kinoyali Ruhiy portlash, dard, halollik Nurmat Repetitiv, silliq, rasmiy ohangda Manipulyatsiya, yolg‘on, foydaparastlik Robiya Yumshoqlik bilan o‘ralgan sarkazm Ayyorlik, niqobli agressiya Salima Soddaligi, samimiy tilda Ruhiy poklik, hayotga sabr Nutq shakli orqali muallif har bir obrazning ruhiy energiyasini beradi. Tilla so‘zlari, somsa, lavozim, qarg‘a, qor, qish kabi so‘zlar takroriy ramz bo‘lib, ular tildan psixologik ma’no chiqishini ta’minlaydi. Umumiy xulosa. “Qishdan qolgan qarg‘alar” — bu nafaqat jamiyatning, balki inson ruhining sovuqlashuvi haqidagi hikoya. Nasibjonning ichki sokinligi, Turg‘unboyning mastligidagi haqiqat, Salimaning bechoraligidagi poklik — bular bir butun ruhiy kompozitsiya. Psixolingvistik nuqtayi nazardan, bu asar so‘z orqali inson ruhining iqlimini ochadi: Ba’zilar issiqlikni so‘z bilan yashiradi, ba’zilar sovuqligini jimlik bilan bildiradi.