LALMIKOR MAYDONLARDA XASHAKI VA XO‘RAKI KO‘K NO‘XATNING BIOMETRIK TAHLILI ASOSIDA MAHSULDORLIGI YUQORI TIZMALARINI TANLASH

Mazkur maqolada tadqiqot olib borilayotgan nazorat va kolleksiya pitomnigidagihashaki va ho‘raki ko‘k no‘xat nav namunalari biometrik tahlil natijalari asosida mahsuldorligi yuqoritizmalarni tanlash haqida ma‘lumotlar keltirilgan.

U.O‘.T: 635.656: 631.527 LALMIKOR MAYDONLARDA XASHAKI VA XO‘RAKI KO‘K NO‘XATNING BIOMETRIK TAHLILI ASOSIDA MAHSULDORLIGI YUQORI TIZMALARINI TANLASH

Mamatqulova S.U., I bosqich tayanch doktaranti Lalmikor dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti Naxalbayev J.T., q/x.f.f.d.(PhD).,k.i.h,Dukkakli don ekinlari genetikasi, seleksiyasi va urug‘chiligi labaratoriyasi mudiri

Annotatsiya: Mazkur maqolada tadqiqot olib borilayotgan nazorat va kolleksiya pitomnigidagi hashaki va ho‘raki ko‘k no‘xat nav namunalari biometrik tahlil natijalari asosida mahsuldorligi yuqori tizmalarni tanlash haqida ma‘lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: ko‘k no‘xat, nav namuna, liniya, oqsil, aminokislota, unuvchanlik, mahsuldorlik, o‘simlik bo‘yi, dukkak soni

ОТБОР ВЫСОКОПРОДУКТИВНЫХ ЛИНИЙ НА ОСНОВЕ БИОМЕТРИЧЕСКОГО АНАЛИЗА МАКА И КОРМОВОГО ГОРОШКА НА ПОЛЯХ ЛАЛМИКОР

Маматкулова С.У., базовый докторант I ступени Дехканчиликского научно-исследовательского института «Лалмикор» Нахалбаев Ж.Т., к.ф.-м.н., заведующий лабораторией генетики, селекции и семеноводства бобовых культур.

Аннотация: В статье представлены сведения о селекции высокопродуктивных линий на основе результатов биометрического анализа образцов сортов гороха и нута в опытно-контрольноколлекционном питомнике.

Ключевые слова: горох, сортообразец, линия, белок, аминокислоты, всхожесть, продуктивность, высота растений, количество бобов.

SELECTION OF HIGH-YIELDING LINES BASED ON BIOMETRIC ANALYSIS OF GREEN PEAS AND CHICKPEAS IN LALMIKOR FIELDS

Mamatqulova S.U., I-stage basic doctoral student Lalmikor Agricultural Research Institute Nakhalbayev J.T., q/x.f.f.d.(PhD)., k.i.h, Head of the Laboratory of Genetics, Selection and Seed Production of Legumes

Abstract: This article presents information on the selection of high-yielding lines based on the results of biometric analysis of samples of the pea and chickpea varieties in the research control and collection nursery. Keywords: pea, variety sample, line, protein, amino acid, germination, productivity, plant height, number of pods

Gregor Mendel ko‘k no‘xatdagi 7 xil belgini o‘rgangan bo‘lib, ular jumlasiga o‘simlikning bo‘yi, gul rangi, urug‘rangi, va urug‘formasi kabi belgilar kiradi. Tadqiqotlari davomida u ikki xil belgiga ega bo‘lgan. Jumladan, u baland va past bo‘yli formalarni ajratib oldi va bu liniyalarni toki bir xil avlod olinmaguncha har yili ekishda davom etdi, keyinchalik ularni o‘zaro chatishtirib, belgilarning qay tarzda avloddan avlodga o‘tishini kuzatdi.[7] Biologik tasnifiga ko‘ra ko‘k no‘xat dukkakli don ekinlari tarkibiga kiradi va dukkakli don ekinlarning qishloq xo‘jalik maydoni 1940-yilda 6.8,1 950-yilda 19.6, 1960 yilda 3.6, 1970-yilda 2.6,1980- yilda 8.1, 1990-yilda 14. mln gektarga teng.[5] Dukkakli ekinlarini yetishtirish qishloq xo‘jaligidagi uchta asosiy muammoni hal qilishga yordam beradi 1) Don yetishtirishni ko‘paytirish, 2) O‘simlik oqsil muammosini hal etish 3) Tuproq unumdorligini oshirish.[2] Xashaki ko‘k no‘xat navlarining 1000 ta don vazni xo‘raki navlarining 1000 ta don vazniga nisbatan nisbatan og‘irroq sanaladi. Uning hosildorlik ko‘rsatkichlari ham yuqori bo‘lib, 1990-yilda Tulsk nav sinash markazida Orpel navining hosildorligi gektariga 70 sentnerni tashkil qilgan.[3] Ko‘k no‘xat doni tarkibidagi oqsil miqdori 18-35% va yashil maysasida 13-24 % ni tashkil qiladi, 34% gacha almashmaydigan aminokislotalar va yuqori miqdorda lizin aminokislotasiga ega.[1] Dukkakli don ekinlarining urug‘ida oqsil ko‘p, arpa va sulida hazmlanadigan oqsil 70 va 63gr, ko‘k no‘xat, vika, soyada 160, 186, 300 g. ga yetadi.Shuning uchun dukkakli don ekinlari ajoyib ozuqa va oziqovqat ekinlari bo‘lishi bilan bir qatorda boshqa oziqalarning ham qimmatini oshiradi.[2] Urug‘i-ko‘pincha yirik, yumaloq, bo‘ladi. Urug‘kattaligiga qarab 3 ta guruhga bo‘linadi. 1) Mayda urug‘lar-diametri 3.5-5 mm, 1000 ta urug‘vazni150 gr gacha 2) O‘rta urug‘lar-diametri5-7 mm, 1000 ta urug‘vazni 150-200g 3) Yirik urug‘lar-diametri 7-10.5 mm Urug‘ning yuzi silliq yoki burishgan bo‘ladi. Rangi oq, sariq, yashil, to‘q yashil, sarg‘ish jigarrang, ayrim hollarda naqshli rangli dog‘lar bo‘ladi.[4] Ko‘k no‘xatning dukkaklari 3-10 ta urug‘tugadi, to‘g‘ri yoki egilgan, xanjarsimon yoki tasbehsimon, ko‘pincha sariq rangda bo‘ladi. Dukkaklari yetilganda chatnab ketadi.1000 donasining vazni 40 gr dan 400 gr.gacha, o‘rtacha 150-250 gr.gacha yetadi. Poyasi o‘sishiga qarab: past bo‘yli (50sm) yarim past bo‘yli (51-80sm), o‘rtacha bo‘yli (87-150sm) va baland bo‘yli (151-300 sm) xillariga bo‘linadi.[6] Materiallar va metodlar.Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institute dukkakli don ekinlari seleksiyasi va urug‘chiligi labaratoriyasining nazorat, kolleksiya va F1 duragaylar pitomnigida o‘rgnilayotgan jami 88 ta tizmalar va nav namunalari tajriba materiallari bo‘lib hisoblanadi. Tajriba kuzatuvlari, tahlillar DDEITI G’allaorol ITS[1], Butunittifoq o‘simlikshunoslik instituti[3] uslubiy qo‘llnmalari ma’lumotlari bo’yicha tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari. Tadqiqot ishlari lalmikor dehqonchilik ilmiy tekshirish instituti, Dukkakli don ekinlari genetikasi, seleksiyasi va urug‘chiligi labaratoriyasida 2025-yilda amalga oshirildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, dala sharoitidagi unuvchanlik andoza navda (Vostok-84) 75 foizga teng bo‘lgani holda, eng yuqori ko‘rsatkichi 19-delyankaga tegishli bo‘lib, 82 foizni tashkil qilayotgan vaqtda, eng past

ko‘rsatkich 38 foiz bilan 3-delyankaga to‘g‘ri keladi. O‘suv davri bo‘yicha tahlillar shunday xulosani beradiki, andoza navida vegetatsiya davri 39 kunni tashkil qiladi. Qolgan delyankalarda 37 dan 40 kungacha oraliqda o‘suv davri ko‘rsatkichlari o‘zgarib turishi, standart navdan sezilarli darajada katta farq yo‘qligini ko‘rsatadi. Delyankalardan tanlab olingan o‘simliklarning o‘rtacha bo‘yi tahlil qilinganda, 3- delyankada eng uzun 64 sm ekanligi aniqlandi, aksincha 20-delyankada 26 sm bilan eng kalta ko‘rsatkichni ekanligi ma‘lum bo‘ldi. Bir tup o‘simlikdagi dukkaklar soni o‘rtacha miqdori eng kam ko‘rsatkichi 19, 20- delyankalarga to‘g‘ri kelib, 2 tani tashkil qiladi, eng ko‘p miqdori 3.4 tani tashkil qilib, 9-delyankaga xos sanaladi. Delyankalardagi don hosildorligi bo‘yicha 19-delyanka 29,4 grammni tashkil qiladi, andoza navda 85,32 grammni ko‘rsatgani holda, 8-delyankada 258,28 grammga teng. Don hosildorligini bir gektardan olinadigan don og‘irligining sentner hisobida qaralganda, 19-delyankada eng past ko‘rsatkichni (0.978sr/ga), standart navda 85.32sr/ga bo‘lgani holda, 5-delyanka hosildorligi eng yuqori(263.30 sr/ga) ekanligi aniqlandi. 100 ta don vaznini bo‘yicha 6,12,15,18 delyankalarda ko‘rsatkich 10 grammdan sal yuqori, 11 delyankada eng katta ko‘rsatkich 28,64 gramm ekanligi ma‘lum bo‘ldi. Shu bilan bir qatorda 2 va 7-delyankalar ham hosildor tizmalar ekanligi qayd etildi.

3-jadval Nazorat maydonidagi ko‘k no‘xat nav namunalari va tizmlarining dala sharoitidagi unuvchamligi, o‘simlik bo‘yi, bir tup o‘simlikdagi dukkaklar soni, don hosildorligi va 100 ta don vazni

Don 1tup 1 hosildorligi 100 Nav Dala o‘simlikdagi dukkakdagi O’simlik dona № namunalar sharoitidagi dukkaklar don soni bo‘yi don

s/ga Vostok-84 75% 2.2 4.03 39,6 Gr 85,32 2,84 11,28 (andoza) NP G-L 2 XKN 76% 2.8 3.09 34 230,32 7,69 28,00 2025/01 NP G-L 3 XKN 38% 3.2 3.66 64 99,00 3,3 15,68 2025/02 NP G-L 4 XKN 68% 4.2 3.33 40 135,94 4,53 12,40 2025/03 NP G-L 5 XKN 72% 2.6 3.66 37 263.30 8,78 18,64 2025/04 NP G-L 6 XKN 78% 2.8 4.14 40 157,60 5,25 10,32 2025/05 NP G-L 7 XKN 73% 2.4 4.30 51 186,20 6,21 22,00 2025/06 NP G-L 8 XKN 71% 2.4 4.23 47 258,28 8,61 26,24 2025/07 NP G-L 9 XKN 68% 3.4 4.42 40 215,08 7,17 11,04 2025/08

NP G-L 10 XKN 72% 2 4.46 31,6 224,10 7,47 18,32 2025/09 NP G-L 11 XKN 50% 2.2 4.53 50 236,40 7,89 28,64 2025/10 NP G-L 12 XKN 62% 2.6 3.53 40 95,46 3,18 10,72 2025/11 NP G-L 13 XKN 60% 2.6 3.98 30 119,74 3,99 17,20 2025/12 NP G-L 14 XKN 64% 2 3.90 30 160,76 5,36 11,12 2025/13 NP G-L 15 XKN 62% 2.4 3.76 30 104,32 3,48 10,80 2025/14 NP G-L 16 XKN 52% 2.6 3.65 40 76,10 2,54 15,04 2025/15 NP G-L 17 XKN 70% 2.4 3.96 35 60,84 2,03 18,08 2025/16 NP G-L 18 XKN 75% 3.4 3.33 46 154,22 5,14 10,96 2025/17 NP G-L 19 XKN 82% 2 3.30 33 29,34 0,978 8,16 2025/18 NP G-L 20 XKN 42% 2 4.70 26 39,14 1,27 19,44 2025/19

Yuqoridagi jadvaldan ma’lum bo‘ladiki, dala sharoitidagi unuvchanlik andoza navda (Vostok-84) 75 foizga teng bo‘lgani holda, eng yuqori ko‘rsatkichi 19-delyankaga tegishli bo‘lib, 82 foizni tashkil qiladi.Eng past ko‘rsatkich 38 foiz bilan 3-delyankaga to‘g‘ri keladi. O‘suv davri bo‘yicha tahlillar shunday xulosani beradiki, andoza navida vegetatsiya davri 39 kunni tashkil qiladi. Qolgan delyankalarda 37 dan 40 kungacha oraliqda o‘suv davri ko‘rsatkichlari o‘zgarib turishi, standart navdan sezilarli darajada katta farq yo‘qligini isbotlayd. Delyankalardan tanlab olingan o‘simliklarning o‘rtacha bo‘yi tahlil qilinganda, 3- delyankada eng uzun 64 sm ko‘rsatkichni qatd etildi, aksincha 20-delyankada 26 sm bilan eng kalta ko‘rsatkich aniqlandi. Bir tup o‘simlikdagi dukkaklar soni o‘rtacha miqdori eng kam ko‘rsatkichi 19, 20- delyankalarga to‘g‘ri kelib, 2 tani tashkil qiladi, eng ko‘p miqdori 3.4 tani tashkil qilib, 9-delyankaga xos. Delyankalardagi don hosildorligi bo‘yicha 19-delyanka 29,4 grammni tashkil qiladi, andoza navda 85,32 grammni ko‘rsatdi, 8-delyankada 258,28 esa grammga teng. Don hosildorligini bir gektardan olinadigan don og‘irligining sentner hisobiga qaralganda, 19-delyankada eng past ko‘rsatkichni (0.978sr/ga), standart navda 85.32sr/ga bo‘lgani holda, 5-delyanka hosildorligi eng yuqori(263.30 sr/ga) ekanligi aniqlandi. 100 ta don vaznini bo‘yicha, 6,12,15,18 delyankalarda 10 grammdan sal yuqori, 11 delyankada eng katta ko‘rsatkich 28,64 gramm ekanligi, shu bilan bir qatorda 2 va 7-delyankalar ham undan ortda qolmaganini ma‘lum bo‘ldi

Nazorat va kolleksiya pitomnigidagi turli miqdoriy ko'rsatkichlarning nisbati

Dala unuvchanligi O'simlik bo'yi 1 tup o'simlikdagi dukkak soni 1 dukkakdagi don soni 100 dona don vazni

4-jadval Kolleksiya maydonidagi ko‘k no‘xat nav namunalari va tizmlarining dala sharoitidagi unuvchamligi, o‘simlik bo‘yi, bir tup o‘simlikdagi dukkaklar soni, don hosildorligi va 100 ta don vazni

Bir dukkakdagi dukkaklar soni O‘simlikning

100 dona don Delyanka, g donlar soni sivchanligi

1 Vostok-84 (st) 65 % 52,4 2,7 3,62 58,72 14,62 2 GL XKN K-YA 2024/2 70% 61,4 7 3,33 54,86 12,75 3 GL XKN K-YA 2024/3 60 % 59 6,4 4,11 51,62 13,86 4 GL XKN K-YA 2024/4 59 % 58,8 5 4,32 80,06 21,59 5 GL XKN K-YA 2024/5 85 % 53 10,2 3,26 25,84 15,92 6 GL XKN K-YA 2024/6 67 % 58 7,2 5,05 62,21 14,41 7 GL XKN K-YA 2024/7 63 % 61.8 6,8 4,30 62,32 21,08 8 GL XKN K-YA 2024/8 63 % 50,4 5,2 4,21 73,49 14,55 9 GL XKN K-YA 2024/9 63 % 60 4,2 4,09 46,64 14,00 10 GL XKN K-YA 2024/10 86 % 46,4 3,6 3,73 42,12 12,08 11 GL XKN K-YA 2024/11 71 % 44.6 3,4 3,91 26,67 17,23 12 GL XKN K-YA 2024/12 75 % 48.2 5,2 4,79 29,08 8,2 13 GL XKN K-YA 2024/13 92 % 57,25 5,96 3,25 62,97 13,17 14 GL XKN K-YA 2024/14 55 % 46,4 8 4,27 43,34 12, 5 2 15 GL XKN K-YA 2024/15 67 % 53 6 3,7 36,06 14,78 16 GL XKN K-YA 2024/16 77 % 48 4,8 3,92 32,08 13,16 17 GL XKN K-YA 2024/17 73 % 48,4 5 4,16 65,92 11,00 18 GL XKN K-YA 2024/18 86 % 43 5,8 3,15 69,19 15,08

19 GL XKN K-YA 2024/19 80 % 46,6 5,6 3,018 67,1 18,21 20 GL XKN K-YA 2024/20 90% 44,2 7,6 3,33 52,16 18,04 21 GL XKN K-YA 2024/21 81 % 52,8 5,8 4,174 60,57 13,29 22 GL XKN K-YA 2024/22 98 % 47 5,4 3,654 60,79 14,35 23 GL XKN K-YA 2024/23 86 % 42,6 3 4,066 29,45 16,67 24 GL XKN K-YA 2024/24 88 % 44,8 4,6 3,88 65,52 18,06 25 GL XKN K-YA 2024/25 93 % 45 4,2 4,06 45,38 16,24 26 GL XKN K-YA 2024/26 79% 49 7,4 5,42 38,49 12,89 27 GL XKN K-YA 2024/27 85% 39,2 9,4 4,91 70,38 12,5 28 GL XKN K-YA 2024/28 100% 45 6,6 4,33 57,46 16,78 29 GL XKN K-YA 2024/29 85% 41,6 5,5 5,06 59,94 9.80 30 GL XKN K-YA 2024/30 78% 34 7 3,94 60,19 16,4 31 GL XKN K-YA 2024/31 91% 38,6 4,4 4,002 53,97 15,36 32 GL XKN K-YA 2024/32 100% 41 3 4,45 71,09 12,75 33 GL XKN K-YA 2024/33 90% 55,8 2,8 2,83 90,78 22,12 34 GL XKN K-YA 2024/34 81% 42 3,4 4,93 57,6 17,66 35 GL XKN K-YA 2024/35 76% 53 5,6 3,6 32,96 14,5

1-rasm. Ko‘k no‘xatning turli rangdagi formalari: yashil, sariq, jigarrang marmar dog‘li, binafsharang, yashil marmar dog’li formalari Xulosa.Tadqiqotlar natijasida nazorat pitomnigida 17 ta past bo‘yli (50smgacha)va 3 ta o‘rta bo‘yli (50-80 smgacha) tizmalar aniqlandi, kolleksiya maydonida esa 22 ta past bo‘yli (50smgacha) va 13 ta o‘rta bo‘yli tizmalar qayd etildi. Nazorat pitomnigida andoza navga nisbatan erta yetilgan tezpishar tizmalar 3 ta, kolleksiya maydonida esa 11 ta ekanligi ma‘lum bo‘ldi. Nazorat pitomnigida 100 dona don vazni bo‘yicha 11 ta delyanka, kolleksiya pitomnigida 18 ta delyanka, don hosildorligi ko‘rsatkichi

bo‘yicha nazorat va kolleksiya pitomnigidan standart navga nisbatan sezilarli yuqori natija qayd etilgan 10 tadan tizmalar tanlab olindi va kelgusidagi tadqiqot ishlari uchun manba sifatida tanlab olindi.