KUTUBXONA VA MUZEY – TA‘LIM, TARBIYA HAMDA AXBOROT MASKANI

Mazkur maqolada kutubxona va muzeylarning zamonaviy ta‘lim tizimidagi o‘rni,yosh avlodni tarbiyalashdagi ma‘naviy-ma‘rifiy ahamiyati hamda axborot manbai sifatidagi funksiyalariilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Kutubxona va muzeylar o‘quvchi, talaba hamda keng jamoatchilikning ilmiydunyoqarashini shakllantirishda muhim omil bo‘lib, ularning faoliyatida raqamli texnologiyalarni joriyetish masalalari ham yoritiladi. Shuningdek, maqolada O‘zbekiston misolida kutubxona va muzeylarningrivojlanish holati statistik ma‘lumotlar asosida tahlil qilinadi.

KUTUBXONA VA MUZEY – TA’LIM, TARBIYA HAMDA AXBOROT MASKANI

Turg’unova Madinaxon Xudoyberdiyevna Namangan davlatlat pedagogika instituti Aniq va tabiy fanlar fakulteti, Texnologik ta’lim yo’nalishi talabasi. Ilmiy rahbar: Falsafiy va tarixiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi B. A. Tillayev

Annotatsiya: Mazkur maqolada kutubxona va muzeylarning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni, yosh avlodni tarbiyalashdagi ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati hamda axborot manbai sifatidagi funksiyalari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Kutubxona va muzeylar o‘quvchi, talaba hamda keng jamoatchilikning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishda muhim omil bo‘lib, ularning faoliyatida raqamli texnologiyalarni joriy etish masalalari ham yoritiladi. Shuningdek, maqolada O‘zbekiston misolida kutubxona va muzeylarning rivojlanish holati statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: kutubxona, muzey, ta’lim, tarbiya, axborot maskani, raqamlashtirish, madaniyat, ma’rifat, yoshlar.

БИБЛИОТЕКА И МУЗЕЙ – МЕСТО ОБРАЗОВАНИЯ, ПРОСВЕЩЕНИЯ И ИНФОРМАЦИИ

Аннотация: В статье научно анализируется роль библиотек и музеев в современной системе образования, их духовно-просветительское значение в воспитании подрастающего поколения, а также их функции как источника информации. Библиотеки и музеи являются важным фактором

формирования научного мировоззрения учащихся и широкой общественности, а также освещаются вопросы внедрения цифровых технологий в их деятельность. В статье также на основе статистических данных анализируется развитие библиотек и музеев в Узбекистане. Ключевые слова: библиотека, музей, образование, воспитание, информационный центр, цифровизация, культура, просвещение, молодежь.

LIBRARY AND MUSEUM – A PLACE OF EDUCATION, EDUCATION AND INFORMATION

Annotation: This article scientifically analyzes the role of libraries and museums in the modern education system, their spiritual and educational significance in educating the younger generation, and their functions as a source of information. Libraries and museums are an important factor in forming the scientific worldview of students and the general public, and the issues of introducing digital technologies in their activities are also covered. The article also analyzes the development of libraries and museums in Uzbekistan based on statistical data. Keywords: library, museum, education, upbringing, information center, digitization, culture, enlightenment, youth.

KIRISH Bugungi globallashuv jarayonida ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, yoshlarning ilmiy, madaniy va ma’naviy salohiyatini yuksaltirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Shu nuqtayi nazardan, kutubxona va muzeylar jamiyat taraqqiyotining muhim poydevori sifatida inson tafakkurini boyitadi, madaniy merosni asrab-avaylash va uni yangi avlodga yetkazish vazifasini bajaradi. Ular nafaqat bilim manbai, balki ma’naviyat maktabi, milliy g‘urur va tarixiy xotira maskani sifatida ta’limtarbiya jarayonida beqiyos o‘rin tutadi.[1] O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston – ma’rifatli jamiyat” tamoyili zamirida aynan kutubxona va muzeylarning faoliyatini jonlantirish, ularni zamonaviy axborot markazlariga aylantirish g‘oyasi mujassam. So‘nggi yillarda mamlakatimizda bu yo‘nalishda qator islohotlar amalga oshirilmoqda: axborot-resurs markazlari tashkil etildi, muzeylar fondlari raqamlashtirilmoqda, yoshlarni tarixiy-madaniy merosga qiziqtirish maqsadida turli madaniy-ma’rifiy dasturlar ishlab chiqildi.[2] ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Kutubxona va muzeylarning ta’lim tizimidagi o‘rni haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, A. N. Karimov (2020) “Kutubxona ishi va raqamli resurslar” asarida kutubxona axborot tizimlarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi haqida so‘z yuritadi. Shuningdek, T. M. Ergasheva (2022) “Muzey pedagogikasi” nomli tadqiqotida muzeylarning pedagogik imkoniyatlari va o‘quv-tarbiyaviy jarayon bilan uyg‘unligi ilmiy asosda yoritilgan.[3] Mazkur maqolani tayyorlashda ilmiy manbalar tahlili, statistik ma’lumotlarni solishtirish, kontent-tahlil hamda induktiv metodlardan foydalanildi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi, Milliy kutubxona va O‘zbekiston Davlat san’at muzeyi rasmiy hisobotlariga asoslanadi. Tadqiqot davomida 2019–2024 yillar oralig‘idagi raqamli ko‘rsatkichlar ham o‘rganildi. MUHOKAMA VA NATIJALAR Kutubxona va muzeylarning jamiyatdagi o‘rni o‘zaro uzviy bog‘liq. Kutubxona – bu bilim, ma’lumot, tajriba va g‘oyalar almashinuvi joyi bo‘lsa, muzey – tarix, san’at va madaniyat yodgorliklarining tirik guvohidir. Ikkalasi ham insonda vatanparvarlik, tarixiy xotira va madaniy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini shakllantiradi. 1-jadval. O‘zbekistondagi kutubxonalar faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari (2019–2025-yillar) Kutubxonalar Foydalanuvchilar soni Elektron fondlar ulushi Kitob fondi (mln Yil soni (ming) (%) nashr) 2019 1 650 2 400 12 25,4 2020 1 670 2 650 18 26,1 2021 1 700 2 930 26 27,3 2022 1 720 3 100 33 28,0 2023 1 740 3 450 40 29,6

Kutubxonalar Foydalanuvchilar soni Elektron fondlar ulushi Kitob fondi (mln Yil soni (ming) (%) nashr) 2024 1 760 3 800 47 31,2 2025 1 780 4 200 52 33,3 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, so‘nggi yillarda kutubxonalar soni, foydalanuvchilar miqdori va elektron resurslardan foydalanish darajasi izchil o‘sib bormoqda. Bu esa ta’lim jarayonida raqamli axborot manbalariga ehtiyoj ortib borayotganini ko‘rsatadi. 2-jadval. O‘zbekistondagi yirik muzeylar faoliyati ko‘rsatkichlari (2020–2025-yillar) Muzeylar Tashrif buyuruvchilar Raqamlashtirilgan eksponatlar Ilmiy tadqiqot loyihalari Yil soni (ming) (%) soni 2020 120 450 8 25 2021 125 620 16 32 2022 130 710 25 38 2023 136 830 33 44 2024 140 950 42 51 2025 144 980 47 57 Muzeylar faoliyatining kengayishi, ayniqsa, ularning raqamlashtirish darajasi va ilmiy-tadqiqot yo‘nalishlaridagi o‘sish bilan izohlanadi. Muzeylar endilikda nafaqat eksponatlarni saqlovchi, balki yoshlar uchun interaktiv ta’lim va madaniy muloqot maskaniga aylangan.[4] Yuqoridagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, kutubxona va muzeylarning raqamli transformatsiyasi ta’lim tizimi samaradorligini oshirish, yoshlarning madaniy saviyasini yuksaltirishda muhim rol o‘ynamoqda. Bugungi kunda “Raqamli kutubxona” va “Virtual muzey” platformalari orqali millionlab foydalanuvchilar bilim olmoqda. XULOSA Xulosa qilib aytganda, kutubxona va muzeylar – bu millatning ma’naviy yuragi, bilim va madaniyat xazinasi hisoblanadi. Ularning ta’lim va tarbiya jarayonidagi ahamiyati beqiyosdir. Kutubxonalar yosh avlodni mustaqil fikrlashga, o‘qish madaniyatini shakllantirishga o‘rgatsa, muzeylar ularni tarixiy meros va milliy qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalaydi. Raqamli texnologiyalar davrida bu maskanlar zamonaviy axborot markazlariga aylanib bormoqda. Shunday ekan, kutubxona va muzeylarning infratuzilmasini yangilash, elektron resurslarni kengaytirish, xodimlarning malakasini oshirish, yoshlarni ushbu maskanlarga jalb etish masalalari davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi lozim. Kelajakda kutubxona va muzeylar o‘zaro integratsiyalashgan holda faoliyat yuritib, “madaniy ta’lim” tizimining uzviy qismiga aylanishi zarur. Bu esa yosh avlodning tarixiy xotira, ilm-fan va madaniyat uyg‘unligida kamol topishiga xizmat qiladi.