BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI PILS XALQARO BAHOLASH JARAYONLARIGA TAYYORLASH

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS xalqaro baholashjarayonlariga tayyorlash masalasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda o‘qish savodxonligining nazariy asoslari,PIRLS dasturining maqsad va tamoyillari, o‘quvchilarning o‘qish yutuqlariga ta‘sir etuvchi uy, maktab vasinf omillari yoritilgan. Shuningdek, raqamli savodxonlik, onlayn o‘qish strategiyalari va o‘qituvchilarningkasbiy tayyorgarligi PIRLS natijalariga ta‘sir etuvchi muhim omillar sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolaxulosasida o‘qituvchilar, ota-onalar va ta‘lim siyosatchilari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish orqaliboshlang‘ich ta‘lim sifatini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.

BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINI PILS XALQARO BAHOLASH JARAYONLARIGA TAYYORLASH

Shoxdorova Kamola Anvarovna Toshkent Kimyo Xalqaro Universitetining Samarqand filiali magistranti

Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS xalqaro baholash jarayonlariga tayyorlash masalasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda o‘qish savodxonligining nazariy asoslari, PIRLS dasturining maqsad va tamoyillari, o‘quvchilarning o‘qish yutuqlariga ta’sir etuvchi uy, maktab va sinf omillari yoritilgan. Shuningdek, raqamli savodxonlik, onlayn o‘qish strategiyalari va o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi PIRLS natijalariga ta’sir etuvchi muhim omillar sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqola xulosasida o‘qituvchilar, ota-onalar va ta’lim siyosatchilari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish orqali boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: PIRLS, o‘qish savodxonligi, boshlang‘ich ta’lim, xalqaro baholash, raqamli savodxonlik, o‘qituvchi tayyorgarligi

ПОДГОТОВКА УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ К МЕЖДУНАРОДНОМУ ОЦЕНИВАНИЮ PIRLS

Шохдорова Камола Анваровна Магистрант Самаркандского филиала Ташкентского Международного Университета Кимйо

Аннотация. В статье рассматривается вопрос подготовки учеников начальных классов к международному исследованию PIRLS. Проанализированы теоретические основы читательской грамотности, цели и принципы программы PIRLS, а также влияние домашней, школьной и классной среды на результаты учащихся. Особое внимание уделено цифровой грамотности, стратегиям онлайн-чтения и профессиональной подготовке учителей как ключевым факторам успешного участия в исследовании. В заключении предложены практические рекомендации по повышению качества начального образования через сотрудничество между учителями, родителями и образовательными политиками. Ключевые слова: PIRLS, читательская грамотность, начальное образование, международное оценивание, цифровая грамотность, подготовка учителей.

PREPARING PRIMARY SCHOOL STUDENTS FOR THE PIRLS INTERNATIONAL ASSESSMENT

Shokhdorova Kamola Anvarovna Master’s Student, Samarkand Branch of Tashkent International University of Kimyo

Abstract. This article examines the preparation of primary school students for participation in the international PIRLS assessment. It explores the theoretical foundations of reading literacy, the goals and principles of the PIRLS framework, and the impact of home, school, and classroom environments on

students’ reading performance. Particular attention is given to digital literacy, online reading strategies, and teacher professional development as essential factors influencing success in PIRLS. The paper concludes with practical recommendations for improving the quality of primary education through collaboration among teachers, parents, and education policymakers. Keywords: PIRLS, reading literacy, primary education, international assessment, digital literacy, teacher training.

So‘nggi yillarda ta’lim tizimida baholashning ahamiyati keskin ortib bormoqda. Baholash endilikda faqatgina natijani o‘lchash vositasi emas, balki ta’limning yo‘nalishini, maqsadini va sifati haqidagi muhim axborot manbai sifatida qaralmoqda. U o‘qitish jarayoniga “nima, qanday, qachon va qancha” o‘qitilishi lozimligini aniqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu jihatdan baholash o‘qituvchining kasbiy imidjini, ta’lim madaniyatini va o‘quvchilarning o‘rganish jarayonini shakllantiruvchi asosiy mexanizm hisoblanadi. Xalqaro miqyosda o‘quvchilar yutuqlarini baholovchi tizimlar, jumladan PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) dasturi, o‘qish savodxonligini chuqur tahlil etish va ta’lim siyosatini takomillashtirish uchun muhim asos yaratmoqda. IEA (Xalqaro ta’lim yutuqlarini baholash assotsiatsiyasi) tomonidan 2001 yildan boshlab o‘tkazib kelinayotgan PIRLS tadqiqotlari to‘rtinchi sinf o‘quvchilarining o‘qish bo‘yicha yutuqlarini muntazam o‘lchaydi. Mazkur baholash dasturi nafaqat o‘qish natijalarini, balki o‘quvchilarning uy, maktab va sinfdagi o‘qish muhiti, o‘qituvchilarning faoliyati hamda milliy ta’lim siyosati bilan bog‘liq omillarni ham tahlil qiladi.O‘qish savodxonligi PIRLS talqinida shunchaki matnni o‘qish emas, balki o‘qilgan ma’lumotni tushunish, tahlil qilish, baholash va undan yangi ma’no hosil qilish jarayonidir. O‘quvchi o‘qish orqali nafaqat bilim oladi, balki o‘zining ijtimoiy hayotida faol ishtirok etadi, o‘qishdan zavq oladi va o‘z fikrini asoslab bayon eta oladi. Shu sababli o‘qish savodxonligi konstruktiv va interaktiv jarayon sifatida qaraladi, unda o‘quvchi o‘zining mavjud bilimlari, tajribasi va strategiyalarini qo‘llagan holda matndan ma’no yaratadi. PIRLS 2021 baholash tizimi o‘qish maqsadlarini ikki asosiy yo‘nalishda ko‘rib chiqadi: badiiy tajriba uchun o‘qish va ma’lumot olish uchun o‘qish. Badiiy matnlar o‘quvchiga hissiy tajriba beradi, tilning go‘zalligi va obrazlilikni his qilish imkonini yaratadi. Axborot matnlari esa faktlar, sabab–natija bog‘lanishlari, tushuntirish va tahliliy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Har ikkala turdagi o‘qish o‘quvchidan matn tuzilmasiga e’tibor berish, ma’lumotni tanlash va xulosalash ko‘nikmalarini talab qiladi. O‘quvchilarning o‘qish tushunish darajasidagi yutuqlarini o‘lchashdan tashqari, PIRLS dasturi o‘quvchilarning o‘qishni o‘rganishdagi uy va maktab muhitlari haqida ma’lumot to‘plashda ham muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi o‘n yilliklar davomida olib borilgan ta’limiy tadqiqotlar, shu jumladan PIRLSning to‘rtta baholash sikli, shuni ko‘rsatdiki — o‘quvchilarga yaratilgan ta’lim imkoniyatlari va o‘rganish muhiti samaradorligi ularning o‘qish yutuqlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi: imkoniyatlar keng va muhit qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lsa, natijalar ham yuqoriroq bo‘ladi. 2001, 2006, 2011 va 2016 yillardagi PIRLS baholashlari o‘quvchilarning o‘qish bo‘yicha yutuqlarini o‘lchash bilan bir qatorda, ularning maktabda va maktabdan tashqaridagi o‘qish tajribalari haqida boy ma’lumotlar to‘plagan. Bu ma’lumotlar o‘qish ta’limini yaxshilash yo‘llarini aniqlash uchun muhim ilmiy manbaga aylangan. Trend ma’lumotlari yordamida o‘quvchilar yutuqlaridagi o‘zgarishlarni ta’lim siyosati yoki amaliyotdagi o‘zgarishlar bilan bog‘lash mumkin bo‘lib, bu ta’lim islohotlarining foydali yoki samarasiz ekanini aniqlashga yordam beradi.PIRLS 2021ning maqsadi — mavjud ilmiy tajriba bazasiga tayanib, ta’lim siyosatchilari va amaliyotchilarga o‘quvchilar yutuqlarini oshirishda yanada foydali ma’lumotlar taqdim etishdir. Shu maqsadda PIRLS ilgari to‘plangan ma’lumotlarning izchilligini saqlab qolish bilan birga, yangi tadqiqot yo‘nalishlarini ham o‘z ichiga oldi. PIRLS 2021 kontekst so‘rovnomasi tuzilmasi .Bu so‘rovnoma PIRLS 2021 ma’lumotlar to‘plash jarayonida qaysi ma’lumotlar yig‘ilishini belgilaydi va u beshta asosiy yo‘nalishda tashkil etilgan: Uy sharoiti (Home Contexts) Maktab muhiti (School Contexts) Sinf muhiti (Classroom Contexts) O‘quvchining shaxsiy xususiyatlari (Student Attributes) Milliy kontekstlar (National Contexts) Ma’lumot to‘plash vositalari PIRLS 2021 quyidagi to‘rt turdagi so‘rovnomalar orqali ma’lumot yig‘adi: 1Uy so‘rovnomasi (Home Questionnaire – Learning to Read Survey) Bu so‘rovnoma o‘quvchining ota-onasi yoki vasiylariga yuboriladi (10–15 daqiqa davom etadi). Unda quyidagi ma’lumotlar so‘raladi:

uyda so‘zlashiladigan tillar; ota-onalarning o‘qishga bo‘lgan munosabati; ularning ta’lim darajasi va kasbi; bola maktabga kirishdan oldingi savodxonlik va hisoblash faoliyatlari; bolalarning o‘qishga tayyorgarligi darajasi. 2O‘qituvchi so‘rovnomasi (Teacher Questionnaire) Bu 35 daqiqalik so‘rovnomani o‘quvchilarning o‘qish fanidan dars beruvchi o‘qituvchilari to‘ldiradi. U o‘qituvchining: dars o‘tish uslublari, dars vaqti taqsimoti; sinf muhiti; kasbiy tayyorgarligi, malaka oshirish faoliyati; o‘z ishidan qoniqish darajasi haqida ma’lumot beradi. 3Maktab so‘rovnomasi (School Questionnaire) Bu so‘rovnoma har bir ishtirokchi maktab direktori tomonidan to‘ldiriladi (30 daqiqa). Unda quyidagilar haqida ma’lumot so‘raladi: o‘quvchilarning ijtimoiy-demografik xususiyatlari; maktab resurslari, texnologik imkoniyatlari; ta’lim muhiti va xavfsizlik. 4O‘quvchi so‘rovnomasi (Student Questionnaire) Baholashdan so‘ng o‘quvchilarning o‘zlari to‘ldiradi (30 daqiqa). Bu so‘rovnomada quyidagi yo‘nalishlar yoritiladi: uyda mavjud kitoblar va ta’lim resurslari; o‘quvchining maktabdagi hissiy holati (masalan, o‘zini maktabga tegishli his qilishi, zo‘ravonlik tajribalari); o‘qish odatlari, o‘qishga munosabati; maktabdan tashqaridagi o‘qish faoliyati. So‘rovnomalar ishlab chiqish jarayoni PIRLS o‘quvchilarning ta’limiy kontekstini aniqlashda siyosiy jihatdan ahamiyatli va o‘zgarishga mos omillarga e’tibor qaratadi. Ma’lumotlarni ishonchli tahlil qilish uchun so‘rovnomadagi alohida savollar emas, balki bir nechta savollardan tuzilgan shkalalar orqali natijalar baholanadi. 2011 yildan boshlab PIRLS shkalalarini yaratishda Item Response Theory (IRT) metodlari qo‘llanadi.PIRLS baholash tizimi shuningdek, o‘quvchilarning o‘qish yutuqlariga ta’sir etuvchi ijtimoiy va ta’limiy kontekstlarni ham o‘rganadi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, uy sharoiti, ota-onalarning o‘qishga bo‘lgan munosabati va ta’lim darajasi, maktab resurslari, o‘qituvchining malakasi hamda o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasi o‘qish yutuqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ota-onaning o‘qishga bo‘lgan ijobiy munosabati bolalarda kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishni shakllantiradi. Shu bilan birga, erta yoshdagi savodxonlik faoliyatlari – masalan, bolaga kitob o‘qib berish yoki harflar bilan o‘yinlar o‘tkazish – keyingi bosqichlarda o‘qish yutuqlarining yuqori bo‘lishiga xizmat qiladi.Maktab muhitining sifati, texnologik resurslarning mavjudligi va xavfsiz ta’lim sharoiti ham o‘quvchilar natijalariga sezilarli ta’sir etadi. O‘qituvchining o‘z ishi bilan qoniqish darajasi, o‘qitish uslublari va sinfni boshqarish ko‘nikmalari o‘quvchilarning o‘qishdagi muvaffaqiyatiga bevosita bog‘liq. Shu sababli PIRLS o‘qituvchilarning malaka oshirish faoliyatini, raqamli savodxonlikni rivojlantirish darajasini va onlayn o‘qish strategiyalarini qo‘llash qobiliyatini ham o‘lchaydi.Bugungi raqamli asrda ePIRLS tizimi o‘quvchilarning internetda o‘qish, axborotni tanlash, tahlil qilish va baholash ko‘nikmalarini baholashga qaratilgan. Bu o‘qish jarayonini yanada interaktiv va real hayotga yaqinlashtiradi. O‘quvchilar havolalar orqali turli manbalarga o‘tish, ma’lumotni tahlil qilish va tanqidiy xulosa chiqarish vazifalarini bajaradilar.O‘zbekiston uchun PIRLSda ishtirok etish nafaqat xalqaro miqyosda taqqoslash imkonini beradi, balki milliy ta’lim tizimidagi kuchli va zaif tomonlarni aniqlashga, o‘qituvchilarning malakasini oshirishga va boshlang‘ich ta’limda o‘qish madaniyatini rivojlantirishga yordam beradi. Shu maqsadda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini xalqaro baholashlarga tayyorlash jarayonida bir necha yo‘nalish muhim hisoblanadi. Birinchidan, o‘qituvchilar o‘qish savodxonligini shakllantirish metodikasini chuqur o‘zlashtirishi, o‘quvchilarda mustaqil o‘qish, tahlil qilish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishi lozim. Ikkinchidan, maktablarda o‘qishga oid muhitni boyitish, kutubxonalarni zamonaviylashtirish, bolalarni erta yoshdan kitob bilan tanishtirish tizimli tarzda yo‘lga qo‘yilishi zarur. Uchinchidan, ta’lim jarayonida raqamli resurslardan samarali foydalanish, o‘quvchilarning

onlayn o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish zamon talabi hisoblanadi.Xulosa qilib aytganda, PIRLS xalqaro baholashida muvaffaqiyatli ishtirok etish o‘qituvchi, o‘quvchi va ota-onaning hamkorligini talab etadi. O‘qish savodxonligi bugungi globallashgan axborot asrida faqat akademik ko‘nikma emas, balki hayotiy zaruratga aylanmoqda. Shuning uchun boshlang‘ich ta’limda o‘qishni sevdirish, tahliliy fikrlashni rivojlantirish va o‘quvchilarda o‘qishdan zavq olish madaniyatini shakllantirish – PIRLSga tayyorgarlikning eng muhim bosqichidir. PIRLS xalqaro baholash dasturi zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qish savodxonligini o‘lchash va rivojlantirishning eng ishonchli ilmiy vositalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. U nafaqat o‘quvchilarning o‘qish natijalarini, balki ushbu yutuqlarga ta’sir etuvchi omillar — oila, maktab, sinf muhiti va milliy ta’lim siyosati o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash imkonini beradi. Shu jihatdan PIRLS ma’lumotlari ta’lim tizimini isloh qilish, o‘qituvchilarni tayyorlash, o‘quv dasturlarini yangilash hamda o‘qish madaniyatini chuqurlashtirish bo‘yicha muhim strategik asos bo‘lib xizmat qiladi.Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘qish savodxonligi o‘quvchilarning intellektual va ijtimoiy rivojlanishining poydevori hisoblanadi. Shu sababli, PIRLSga tayyorgarlik jarayonida asosiy e’tibor o‘quvchining matndan ma’no yaratish, fikrlash, tahlil qilish va o‘z fikrini asoslab ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilishi lozim. Bu jarayon o‘qituvchining o‘qitish metodikasi, o‘quv muhitining sifat darajasi va ota-onaning o‘qishga bo‘lgan munosabati bilan bevosita bog‘liq. O‘qituvchilar o‘quvchilarda o‘qish faoliyatini faollashtirish uchun interaktiv, tahliliy va refleksiv yondashuvlardan samarali foydalanishlari zarur.Zamonaviy ta’lim sharoitida raqamli texnologiyalarni o‘qish jarayoniga integratsiya qilish ham muhim ahamiyatga ega. ePIRLS formatining joriy etilishi raqamli o‘qish savodxonligini baholash imkonini yaratib, o‘quvchilarning axborot tanlash, onlayn matnlarni tahlil qilish va manbalarni tanqidiy baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishni talab etmoqda. Shu bois, o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish, ularni yangi metodik yondashuvlar bilan qurollantirish va o‘quvchilarni raqamli matnlar bilan ishlashga tayyorlash PIRLSda yuqori natijaga erishish uchun zarur shartlardan biridir. O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun PIRLSda ishtirok etish xalqaro miqyosda taqqoslanadigan, obyektiv tahlil asosida qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi noyob imkoniyatdir. Bu baholash milliy ta’lim siyosatini ilmiy asoslash, boshlang‘ich ta’lim sifatini baholash, o‘quv dasturlarini yangilash va o‘qituvchilarning malakasini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, PIRLSga tayyorgarlik jarayoni faqat test yechishga yo‘naltirilgan bo‘lmasligi, balki o‘qish savodxonligini hayotiy ko‘nikma sifatida shakllantirishga qaratilishi kerak.Natijada, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini PIRLS xalqaro baholashiga tayyorlash jarayoni ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarida kompleks yondashuvni talab qiladi. O‘qituvchilar zamonaviy pedagogik texnologiyalarni egallagan, raqamli va madaniy jihatdan sezgir bo‘lishlari zarur. Ota-onalar farzandlarining o‘qishga bo‘lgan qiziqishini doimiy qo‘llab-quvvatlashi, maktablar esa o‘qish uchun qulay va rag‘batlantiruvchi muhit yaratishi lozim. Shu tarzda tashkil etilgan tizimli yondashuv o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi, tanqidiy fikrlash, mustaqil o‘rganish va ijodiy tafakkur ko‘nikmalarini shakllantirib, ularning nafaqat PIRLS baholashida, balki kelajakdagi ta’lim faoliyatida ham yuqori natijalarga erishishiga zamin yaratadi.