BOLALIKDAN O‘SMIRLIKKA O‘TISHDAGI PSIXOLOGIK O‘ZGARISHLAR VA RUHIY SALOMATLIK MUAMMOLARINI OLDINI OLISH STRATEGIYALARI

Bolalikdan o‘smirlikka o‘tish davri inson rivojlanishining eng murakkabbosqichlaridan biri bo‘lib, unda jismoniy, emotsional, kognitiv va ijtimoiy o‘zgarishlar kuchayadi. Ushbumaqolada ushbu o‘zgarishlarning psixologik jihatlari, ruhiy salomatlik muammolarining paydo bo‘lishmexanizmlari va ularning uzoq muddatli oqibatlari tahlil etiladi. Jahon va milliy (O‘zbekiston) olimlariningtadqiqotlari asosida oldini olish strategiyalari, shu jumladan oilaviy, maktab va jamiyat darajasidagiinterventsiyalar muhokama qilinadi. Maqola empirik ma‘lumotlar va nazariy modellarga tayanib, ruhiysalomatlikni saqlashning samarali usullarini taklif etadi.

BOLALIKDAN O‘SMIRLIKKA O‘TISHDAGI PSIXOLOGIK O‘ZGARISHLAR VA RUHIY SALOMATLIK MUAMMOLARINI OLDINI OLISH STRATEGIYALARI

Axmedov Baxtiyor Shodiyorovich O‘zbekiston Respublikasi Harbiy havfsizlik va mudofaa universiteti Serjantlar tayyorlash oliy maktabi Milliy iftixor va harbiy vatanparvarlik kafedrkasi o‘qituvchisi, Oriental Universiteti 2-kurs magistranti, rezervdagi podpolkovnik

Annotatsiya: Bolalikdan o‘smirlikka o‘tish davri inson rivojlanishining eng murakkab bosqichlaridan biri bo‘lib, unda jismoniy, emotsional, kognitiv va ijtimoiy o‘zgarishlar kuchayadi. Ushbu maqolada ushbu o‘zgarishlarning psixologik jihatlari, ruhiy salomatlik muammolarining paydo bo‘lish mexanizmlari va ularning uzoq muddatli oqibatlari tahlil etiladi. Jahon va milliy (O‘zbekiston) olimlarining tadqiqotlari asosida oldini olish strategiyalari, shu jumladan oilaviy, maktab va jamiyat darajasidagi interventsiyalar muhokama qilinadi. Maqola empirik ma’lumotlar va nazariy modellarga tayanib, ruhiy salomatlikni saqlashning samarali usullarini taklif etadi. Kalit so‘zlar: o‘smirlik tranzitsiyasi, psixologik o‘zgarishlar, ruhiy salomatlik, oldini olish, interventsiyalar.

ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ ПРИ ПЕРЕХОДЕ ОТ ДЕТСТВА К ПОДРОСТКОВОМУ ВОЗРАСТУ И СТРАТЕГИИ ПРОФИЛАКТИКИ ПРОБЛЕМ ПСИХИЧЕСКОГО ЗДОРОВЬЯ

Ахмедов Бахтиёр Шодиёрович Преподаватель кафедры национальной гордости и воинского патриотизма Высшей школы подготовки сержантов Военного университета безопасности и обороны Республики Узбекистан, студент 2-го курса магистратуры университета Ориентал, подполковник запаса

Аннотация: Переход от детства к подростковому возрасту – один из самых сложных этапов развития человека, в течение которого усиливаются физические, эмоциональные, когнитивные и социальные изменения. В статье анализируются психологические аспекты этих изменений, механизмы возникновения проблем психического здоровья и их долгосрочные последствия. На основе исследований мировых и отечественных (узбекских) учёных рассматриваются стратегии профилактики, включая вмешательства на уровне семьи, школы и общества. В статье, основанной на эмпирических данных и теоретических моделях, предлагаются эффективные методы поддержания психического здоровья. Ключевые слова: подростковый переход, психологические изменения, психическое здоровье, профилактика, вмешательства.

PSYCHOLOGICAL CHANGES IN THE TRANSITION FROM CHILDHOOD TO ADOLESCENCE AND STRATEGIES FOR PREVENTING MENTAL HEALTH PROBLEMS

Teacher of the Department of National Pride and Military Patriotism, Higher School for Sergeants Training, Military Security and Defense University of the Republic of Uzbekistan, 2nd year master’s student of Oriental University, lieutenant colonel in the reserve

Abstract: The transition from childhood to adolescence is one of the most complex stages of human development, during which physical, emotional, cognitive and social changes intensify. This article analyzes the psychological aspects of these changes, the mechanisms of the emergence of mental health problems and their long-term consequences. Based on the research of world and national (Uzbek) scientists, prevention strategies are discussed, including interventions at the family, school and community levels. The article, based on empirical data and theoretical models, offers effective methods for maintaining mental health. Keywords: adolescent transition, psychological changes, mental health, prevention, interventions.

Kirish Inson hayotining bolalikdan o‘smirlikka o‘tish davri (taxminan 10-19 yoshlar) – bu nafaqat jismoniy rivojlanish, balki psixologik o‘zgarishlarning eng faol bosqichi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, bu davrda 10-19 yoshdagi har yetti boladan biri ruhiy buzilishlarga duch keladi, bu esa kasallik yukining 15 foizini tashkil etadi. O‘smirlik davrida depressiya, tashvish va xulq-atvor buzilishlari yetakchi o‘rinni egallaydi, o‘z joniga qasd qilish esa 15-29 yoshdagilar orasida uchinchi o‘rnidagi o‘lim sababi hisoblanadi. Ushbu muammolar nafaqat shaxsiy rivojlanishga, balki ijtimoiy va iqtisodiy natijalarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

O‘zbekistonda ham o‘smirlar psixologiyasi dolzarb masala bo‘lib, pandemiya va ijtimoiy o‘zgarishlar fonida ruhiy salomatlik muammolari kuchaygan. Milliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarning 20-30 foizi stress va deviant xulq-atvorga moyil. Ushbu maqola jahon (masalan, JSST, APA) va milliy (O‘zbekiston olimlari) tajribalarga asoslanib, psixologik o‘zgarishlarni tahlil qiladi va oldini olish strategiyalarini taklif etadi. Maqsad – ilmiy asoslangan yondashuvlar orqali ruhiy salomatlikni saqlash mexanizmlarini ishlab chiqish.

Bolalikdan o‘smirlikka o‘tishdagi psixologik o‘zgarishlar.

O‘smirlik tranzitsiyasi – bu miya va shaxsiyat rivojlanishining dinamik bosqichi. Mastorci va boshqalar (2024) tadqiqotiga ko‘ra, bu davrda gormonal, metabolik va neyron o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, prefrontal korteks va temporal bo‘laklarning rivojlanishi to‘liq bo‘lmagani uchun emotsiya-kognitsiyaxulq-atvor o‘rtasida nomutanosiblik yuzaga keladi. Natijada, o‘smirlar qaror qabul qilishda, his-tuyg‘ularni boshqarishda va sensatsiya izlashda qiyinchiliklarga duch keladi. Emotsional holatning beqarorligi sinaptik pruning (ortiqcha bog‘lanishlarning kesilishi) tufayli kuchayadi, bu esa o‘z va boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish qobiliyatini pasaytiradi. [8] Kognitiv o‘zgarishlar orasida abstrakt fikrlashning rivojlanishi va ijtimoiy identiklik qidiruvi ajralib turadi. Steinberg (2008) nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlar tengdoshlar bosimi ostida xavfli xatti-harakatlarga moyil bo‘ladi, chunki amigdala reaktivligi pasayib, medial prefrontal korteksning ventraldorsal o‘zgarishi sodir bo‘ladi. Silvers va boshqalar (2017) tadqiqoti shuni tasdiqlaydiki, bu o‘zgarishlar ijtimoiy muhitni navigatsiya qilishda rol o‘ynaydi.

O‘zbekistonda Orziqulova Ch.R. (2023) tadqiqotida o‘smirlarning emotsional his-tuyg‘ulari va psixologik salomatligi o‘rganilgan bo‘lib, oilaviy muhit va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri ta’kidlangan. Natijada, o‘smirlarning 40 foizi emotsional beqarorlikdan aziyat chekadi, bu esa kreativlik va empatiya shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. [9] Ijtimoiy o‘zgarishlar tengdoshlar va oila munosabatlarining qayta ta’riflanishini o‘z ichiga oladi. Andrews va boshqalar (2021) ga ko‘ra, ijtimoiy miya hududlarining rivojlanishi yangi ijtimoiy identiklikni shakllantiradi, ammo izolyatsiya va yolg‘izlik xavfini oshiradi. KIDSCREEN va Personal Well-Being Index School Children kabi vositalar orqali o‘lchanadigan hayot sifati pasayishi kuzatiladi, ayniqsa past ijtimoiy-iqtisodiy holatda.

Ruhiy salomatlik muammolari va ularning oqibatlari.

O‘smirlikdagi ruhiy muammolar ichki (tashvish, uyatchanlik) va tashqi (giperaktivlik, tajovuzkorlik) turlarga bo‘linadi. Schlack va boshqalar (2022) KiGGS kohort tadqiqotida (11 yillik kuzatuv, 3546 ishtirokchi) shuni ko‘rsatdiki, ichki muammolar kattalikda depressiya (PHQ-8 ko‘rsatkichi oshishi), ovqatlanish buzilishlari (SCOFF OR=1.80), hayotdan qoniqish pasayishi va barqaror sheriklik ehtimolini pasaytiradi (OR=0.79). Tashqi muammolar esa chekish (OR=2.50), erta jinsiy munosabatlar va past ta’lim darajasiga olib keladi. [12] JSST (2025) ma’lumotlariga ko‘ra, xavf omillari orasida qashshoqlik, zo‘ravonlik, tengdoshlar bosimi va media ta’siri bor, bu esa o‘z joniga qasd qilish xavfini oshiradi. O‘zbekistonda Ahrorova V.S. (2023) tadqiqotida o‘smirlar orasidagi tajovuzkor xulq-atvor psixologik xususiyatlari o‘rganilgan bo‘lib, oilaviy despotizm va maktab stressi asosiy sabablar sifatida aniqlangan. Natijada, o‘smirlarning 25 foizi agressiv xulq-atvorga moyil, bu ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir qiladi. [1] Uzoq muddatli oqibatlar orasida kattalikdagi ruhiy buzilishlar, ijtimoiy izolyatsiya va iqtisodiy yo‘qotishlar bor. Zapata-Lamana va boshqalar (2021) tadqiqotida uyqu yetishmovchiligi va maktab natijalarining pasayishi bog‘langan, ammo jismoniy faollik bu xavflarni kamaytiradi.

Oldini olish strategiyalari: Jahon tajribasi.

Oldini olish strategiyalari universal, selektiv va indikativ turlarga bo‘linadi. Fusar-Poli va boshqalar (2020) sharhida trans-diagnostik model taklif etilgan: psixoz, depressiya va tashvish uchun erta interventsiyalar (masalan, CBT, mindfulness) psixososyal moslashuvni yaxshilaydi. Headspace (Avstraliya) va MCPAP (AQSh) kabi dasturlar o‘lim g‘oyalarini kamaytiradi va maktabga chiqishni oshiradi. [5] APA (2023) tadqiqotlariga ko‘ra, psixologlar bolalar va o‘smirlar ruhiy salomatligini yaxshilash uchun maktab asosidagi dasturlardan foydalanmoqdalar: bullyingni 20-30 foizga kamaytirish, stressni boshqarish va emotsional o‘rganish. Cho (2020) tadqiqotida jismoniy tarbiya ijobiy emotsiyalarni kuchaytiradi. [2] JSSTning Helping Adolescents Thrive (HAT) tashabbusi o‘z joniga qasd qilish va modda iste’molini oldini oladi, mhGAP qo‘llanmasi esa oddiy sharoitlarda baholash va boshqarishni ta’minlaydi. Maktab o‘qituvchilari uchun treninglar (JSST Sharqiy O‘rta er dengizi bo‘limi) ruhiy salomatlikni himoya qiladi.

Voss va boshqalar (2011) ga ko‘ra, jismoniy mashqlar miya funksiyasini qo‘llab-quvvatlaydi, meta-tahlillarda (Gutman & Schoon, 2015) oilaviy interventsiyalar zo‘ravonlik va modda iste’molini kamaytiradi.

Milliy tajriba: O‘zbekiston olimlarining tadqiqotlari.

O‘zbekistonda o‘smirlar psixologiyasi tadqiqotlari oilaviy va maktab muhitiga e’tibor qaratadi. Dusmuhamedova Sh.A. va Botirova D.B. (2023) tadqiqotida kompyuter o‘yinlariga qaramlikni oldini olish dasturlari taklif etilgan: o‘smirlik davridagi o‘quvchilar bilan korreksion ish, bu ruhiy salomatlikni saqlaydi. Mamajonova X. (2023) dasturi o‘smirlarning qaramlik shakllanishini 15-20 foizga kamaytiradi. [4] Ibragimova Sh.G. va boshqalar (2023) tadqiqotida internet qaramligining psixologik xususiyatlari o‘rganilgan, empatiya shakllanishida shaxslararo munosabatlarning roli ta’kidlangan. [9] Ostanaqulov A.D. (2023) suitsidal xulqning ijtimoiy-psixologik omillarini tahlil qilib, oila va psixolog hamkorligini tavsiya etgan. [6] Sputnik (2023) tadqiqotida (33 000 o‘smir) haftada 30 daqiqa mashq stressni 17 foizga, 1 soat depressiyani 22 foizga kamaytiradi. Gazeta.uz (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, o‘smirlarning 10 foizi maktab bilan aloqani his qilmaydi, himoya omillari – oilaviy qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy tarmoqlar. [11] Ahrorova V.S. (2023) agressiv xulq-atvorning psixologik xususiyatlarini o‘rganib, oilaviy despotizmni oldini olishni taklif etgan. [1] Boboqulova Sh.U. (2023) nizoli vaziyatlarda ota-ona va psixolog hamkorligini ta’kidlagan. [3] Xulosa Bolalikdan o‘smirlikka o‘tishdagi psixologik o‘zgarishlar ruhiy salomatlik muammolarini kuchaytiradi, ammo erta interventsiyalar bu xavflarni kamaytiradi. Jahon tajribasi (JSST, APA) trans-diagnostik modellarni, milliy tadqiqotlar esa oilaviy va maktab dasturlarini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda jismoniy faollik va korreksion ishni kengaytirish kerak. Kelajak tadqiqotlari longitudinal yondashuvlarga e’tibor qaratishi lozim.