1917–1945-YILLARDA O‘ZBEKISTONDA MAKTAB VA PEDAGOGIKA FANI

Mazkur maqolada 1917–1945-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda maktab ta‘limi tizimiva pedagogika fanining shakllanishi hamda rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Shu davrda Sovethokimiyatining ta‘lim siyosati, yangi o‘quv dasturlari va milliy kadrlar tayyorlashdagi islohotlarning o‘rniyoritiladi. Pedagogika fani shakllanishida Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, MunavvarqoriAbdurashidxonov kabi ma‘rifatparvarlarning o‘rni va ularning ilmiy-pedagogik merosi tahlil etiladi.Shuningdek, ta‘lim tizimida yuzaga kelgan muammolar va ularning yechimlari tarixiy dalillar asosidaasoslab beriladi.

1917–1945-YILLARDA O‘ZBEKISTONDA MAKTAB VA PEDAGOGIKA FANI

Jo’rayeva Barchinoy Behzod qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakultet Xorijiy til va adabiyoti yo’nalishi talabasi Xayrullayeva Farangizbonu Bekzod qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakultet Xorijiy til va adabiyoti yo’nalishi talabasi

Annotatsiya: Mazkur maqolada 1917–1945-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda maktab ta’limi tizimi va pedagogika fanining shakllanishi hamda rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Shu davrda Sovet hokimiyatining ta’lim siyosati, yangi o‘quv dasturlari va milliy kadrlar tayyorlashdagi islohotlarning o‘rni yoritiladi. Pedagogika fani shakllanishida Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi ma’rifatparvarlarning o‘rni va ularning ilmiy-pedagogik merosi tahlil etiladi. Shuningdek, ta’lim tizimida yuzaga kelgan muammolar va ularning yechimlari tarixiy dalillar asosida asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: O‘zbekiston tarixi, pedagogika fani, maktab islohoti, Sovet davri ta’limi, ma’rifatparvarlik, milliy kadrlar, 1917–1945-yillar.

SCHOOL AND PEDAGOGICAL SCIENCE IN UZBEKISTAN (1917–1945)

Abstract: This article analyzes the formation and development stages of the school education system and pedagogical science in Uzbekistan during the period from 1917 to 1945. It highlights the role of Soviet educational policy, the introduction of new curricula, and reforms in the training of national specialists. The study also examines the contribution of enlighteners such as Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloni, and Munavvarqori Abdurashidkhanov to the establishment of pedagogical science and explores their scientific and educational legacy. In addition, the article substantiates, through historical evidence, the main problems that arose in the education system and the ways in which they were addressed. Keywords: History of Uzbekistan, pedagogical science, school reform, Soviet education, enlightenment movement, national specialists, 1917–1945.

ШКОЛА И ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ НАУКА В УЗБЕКИСТАНЕ (1917–1945 ГОДЫ)

Аннотация: В данной статье анализируются этапы формирования и развития системы школьного образования и педагогической науки в Узбекистане в период с 1917 по 1945 годы. Освещается роль образовательной политики Советской власти, внедрение новых учебных программ и реформ по подготовке национальных кадров. Особое внимание уделено вкладу просветителей — Абдурауфа Фитрата, Абдуллы Авлони и Мунаваркори Абдурашидханова — в становление педагогической науки и их научно-педагогическому наследию. Кроме того, на основе исторических фактов рассматриваются основные проблемы системы образования и пути их решения. Ключевые слова: история Узбекистана, педагогическая наука, школьная реформа, советское образование, просветительство, национальные кадры, 1917–1945 годы.

Kirish XX asr boshlarida O‘zbekistonda ta’lim tizimi tub o‘zgarishlarga yuz tutdi. 1917-yildan boshlab sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan maktablar faoliyatida yangi siyosiy va mafkuraviy tamoyillar shakllandi. Dastlabki yillarda savodsizlikni tugatish, xalq ommasini yangi ijtimoiy hayotga tayyorlash maqsadida

“Likbez” harakati yo‘lga qo‘yildi. Shu jarayonda milliy ziyolilar ta’limni modernizatsiya qilish va pedagogika fanini ilmiy asosda rivojlantirishga harakat qildilar. 1917–1945-yillarda O‘zbekistonda ta’lim va pedagogika fanining rivojlanish jarayoni nafaqat siyosiy tuzumning ta’siri bilan, balki milliy o‘zlikni anglash va ma’naviy uyg‘onish ehtiyoji bilan ham chambarchas bog‘liq edi. Bu davrda xalq ta’limi tizimini tubdan isloh qilish, zamonaviy o‘qituvchilarni tayyorlash va o‘quv dasturlarini milliy ruhda shakllantirish zarurati paydo bo‘ldi. Abdulla Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” (1918) asarida ta’limning axloqiy va tarbiyaviy mohiyatini ilmiy asoslab bergan. U o‘qituvchini jamiyatning “eng muqaddas kasb egasi” sifatida ta’riflab, har bir pedagog o‘z xalqining ma’naviy kamoloti uchun javobgar ekanini ta’kidlagan. Bu g‘oya keyinchalik sovet davrida shakllangan “ijtimoiy mas’ul pedagog” konsepsiyasi bilan uyg‘unlashdi.[1] Abdurauf Fitrat esa “O‘qituvchilar uchun qo‘llanma” (1923) asarida o‘quv jarayonining metodik asoslarini ishlab chiqdi. U zamonaviy dars o‘tish jarayonini o‘quvchining mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi kerakligini uqtirdi. Fitratning bu yondashuvi XX asr o‘rtalarida shakllangan sovet metodikasi bilan uyg‘unlashib, milliy ta’lim modelining asosini tashkil etdi.[2] Shuningdek, J. Jalolov (2018) o‘zining “Innovatsion pedagogika asoslari” asarida bu tarixiy bosqichni innovatsion yondashuvlar nuqtayi nazaridan tahlil qilib, o‘sha davrda paydo bo‘lgan ilk metodik tajribalar keyingi yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimining modernizatsiyasiga zamin yaratganini ko‘rsatadi. [3] N. To‘xtayeva (2021) o‘z tadqiqotlarida 1917–1945-yillar oralig‘idagi pedagogik tajribalar bugungi ta’lim texnologiyalarining ildizini tashkil etishini ta’kidlaydi. Ayniqsa, o‘qitish jarayonini interfaol, o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan shaklda tashkil etish g‘oyalari shu davrning pedagogik merosida o‘z aksini topgan.[4] M. Karimov (2005) esa tarixiy manbalar asosida bu davrda amalga oshirilgan islohotlarning davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganini ko‘rsatadi. Uning fikricha, 1930-yillarda tashkil etilgan pedagogika institutlari va o‘qituvchilar tayyorlash kurslari O‘zbekistonda ta’lim tizimining barqaror rivojlanishiga asos yaratgan.[5] Asosiy muammolar 1. Ta’limning mafkuraviylashuvi: Sovet mafkurasi asosida o‘quv dasturlarining shakllanishi natijasida milliy qadriyatlar va diniy ta’lim tizimi chetga surildi.[6] 2. Milliy kadrlar tanqisligi: 1920–1930-yillarda o‘zbek o‘qituvchilar sonining kamligi sababli rus mutaxassislariga tayanishga to‘g‘ri keldi. 3. Pedagogika fanining ilmiy bazasining sustligi: Dastlabki yillarda o‘zbek tilida pedagogik adabiyotlar va o‘quv qo‘llanmalar yetarli emas edi. 4. Urush yillarining ta’siri (1941–1945): Ikkinchi jahon urushi yillarida maktablar faoliyatida uzilishlar, o‘qituvchilarning frontga jo‘natilishi natijasida ta’lim sifati pasaydi. Yechimlar va rivojlanish yo‘nalishlari: 1. Milliy pedagogika asoslarini yaratish: Abdulla Avloniy va Fitratlarning asarlari o‘zbek pedagogikasining nazariy poydevorini shakllantirdi. 2. Kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirish: 1930-yillarda pedagogika institutlari tashkil etildi, bu milliy o‘qituvchilar sonining oshishiga olib keldi. 3. Ilmiy-tadqiqot faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi: 1940-yillarda pedagogika fanining o‘ziga xos yo‘nalishlari vujudga keldi; bolalar psixologiyasi, metodika, didaktika bo‘yicha ilk tadqiqotlar olib borildi. [7] 4. Ta’lim tizimining yagona davlat standartiga o‘tkazilishi: Barcha maktablarda bir xil o‘quv dasturi joriy etilib, o‘quv jarayonining sifatini barqarorlashtirishga erishildi. ta’lim tizimining barqaror rivojlanishiga asos yaratgan. Xulosa: 1917–1945-yillar O‘zbekiston ta’limi va pedagogika fanining shakllanish davri bo‘lib, bu davrda sovet mafkurasi bilan birga milliy pedagogik tafakkur ham rivoj topdi. Dastlabki qiyinchiliklarga qaramay, o‘zbek ziyolilari milliy ta’lim tizimining ilmiy, metodik va ma’naviy asoslarini yaratishda katta hissa qo‘shdilar. Mazkur davr tajribasi bugungi ta’lim islohotlari uchun tarixiy saboq va metodik asos vazifasini bajaradi.