ZAMONAVIY TA‘LIMDA INSON ONGINING UYG‘ONISHI: SUN‘IY INTELLEKT, REFLEKSIYA VA IJODIY TAFAKKUR INTEGRATSIYASI

Mazkur maqolada zamonaviy ta‘lim jarayonida inson ongining uyg‘onishi sun‘iyintellekt, refleksiya va ijodiy tafakkur integratsiyasi kontekstida tahlil qilinadi. Muallif ta‘limdagitexnologik yutuqlar va inson tafakkuri o‘rtasidagi o‘zaro ta‘sirni ilmiy-falsafiy nuqtai nazardan yoritadi.Sun‘iy intellektning tafakkurga ijobiy va salbiy ta‘siri, refleksiya mexanizmining ahamiyati hamda ijodiyfikrlashning o‘quv jarayonidagi roli ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijasida inson ongining uyg‘onishitexnologik emas, balki ma‘naviy va tafakkuriy inqilob sifatida talqin qilinadi. Shuningdek, ta‘lim tiziminiinson markaziga yo‘naltirishga oid amaliy tavsiyalar keltiriladi

7.Ramziddin Tursunov. (2025). IJTIMOIY ONG VA MA’NAVIYAT TUSHUNCHASI HAMDA UNING MAZMUN-MOHIYATI. Kelajak o’qituvchisi - Kelajak Bunyodkori, 1(2), 36-40.

ZAMONAVIY TA’LIMDA INSON ONGINING UYG‘ONISHI: SUN’IY INTELLEKT, REFLEKSIYA VA IJODIY TAFAKKUR INTEGRATSIYASI

Yomg‘irova Durdona Begzod qizi Choriyeva Nozima Farhod qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti, 2-kurs talabasi yomgirovadurdona@gmail.com [telefon raqami yashirilgan] nozimachoriyev@gmail.com [telefon raqami yashirilgan] Ilmiy rahbar: Ochilova Xursanoy Mahmud qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Turizm fakulteti, Turizm kafedrasi dotsenti ochilovaxursanoy26@gmail.com

Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida inson ongining uyg‘onishi sun’iy intellekt, refleksiya va ijodiy tafakkur integratsiyasi kontekstida tahlil qilinadi. Muallif ta’limdagi texnologik yutuqlar va inson tafakkuri o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni ilmiy-falsafiy nuqtai nazardan yoritadi. Sun’iy intellektning tafakkurga ijobiy va salbiy ta’siri, refleksiya mexanizmining ahamiyati hamda ijodiy fikrlashning o‘quv jarayonidagi roli ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijasida inson ongining uyg‘onishi texnologik emas, balki ma’naviy va tafakkuriy inqilob sifatida talqin qilinadi. Shuningdek, ta’lim tizimini inson markaziga yo‘naltirishga oid amaliy tavsiyalar keltiriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, refleksiya, ijodiy tafakkur, ong, zamonaviy ta’lim, falsafa, tafakkur inqilobi, texnologik taraqqiyot.

THE AWAKENING OF HUMAN CONSCIOUSNESS IN MODERN EDUCATION: INTEGRATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE, REFLECTION AND CREATIVE THINKING

Yomg‘irova Durdona Begzod qizi Choriyeva Nozima Farhod qizi Students, Faculty of Tourism, Chirchik State Pedagogical University, 2nd year yomgirovadurdona@gmail.com [telefon raqami yashirilgan] nozimachoriyev@gmail.com [telefon raqami yashirilgan] Scientific Supervisor: Ochilova Xursanoy Mahmud qizi Associate Professor, Department of Tourism, Chirchik State Pedagogical University ochilovaxursanoy26@gmail.com

Abstract: This article examines the awakening of human consciousness in modern education through the integration of artificial intelligence, reflection, and creative thinking. The author analyzes the interaction between technological progress and human cognition from both scientific and philosophical perspectives. The study explores the positive and negative effects of AI on thinking, the importance of reflection, and the role of creativity in the learning process. It concludes that the awakening of consciousness is not technological but a moral and intellectual revolution. Practical recommendations for human-centered education are also provided. Keywords: artificial intelligence, reflection, creative thinking, consciousness, modern education, philosophy, cognitive revolution, technological development.

ПРОБУЖДЕНИЕ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ В СОВРЕМЕННОМ ОБРАЗОВАНИИ: ИНТЕГРАЦИЯ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА, РЕФЛЕКСИИ И ТВОРЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ

Ёмгирова Дурдона Бегзод кизи Чориева Нозима Фарход кизи Студентки 2 курса, Факультет туризма, Чирчикский государственный педагогический университет yomgirovadurdona@gmail.com [telefon raqami yashirilgan] nozimachoriyev@gmail.com [telefon raqami yashirilgan] Научный руководитель: Очилова Хурсаной Махмуд кизи Доцент кафедры туризма, Чирчикский государственный педагогический университет ochilovaxursanoy26@gmail.com

Аннотация: В статье рассматривается пробуждение человеческого сознания в современном образовании через интеграцию искусственного интеллекта, рефлексии и творческого мышления. Автор анализирует взаимодействие технологического прогресса и человеческого разума с научной и философской точек зрения. Изучаются положительные и отрицательные стороны влияния ИИ на мышление, значение рефлексии и творчества в образовательном процессе. Делается вывод, что пробуждение сознания представляет собой не технологическое, а духовно-интеллектуальное явление. В конце приведены практические рекомендации по гуманизации образования. Ключевые слова: искусственный интеллект, рефлексия, творческое мышление, сознание, современное образование, философия, интеллектуальная революция, технологическое развитие.

Kirish: Insoniyat tarixida har bir davr o‘ziga xos tafakkur inqilobi bilan esda qolgan. Qadimda bu yozuv va so‘z orqali, Uyg‘onish davrida — ilm-fan orqali, XXI asrda esa ong va sun’iy intellektning uyg‘unligi orqali ro‘y bermoqda. Zamonaviy ta’lim endilikda faqat bilim berish jarayoni emas, balki inson ongini uyg‘otish, uni reflektiv va ijodiy fikrlashga o‘rgatish jarayoniga aylandi. Demak, zamonaviy ta’limning asosiy maqsadi — insonning reflektiv, ijodiy va raqamli tafakkurini integratsiyalash orqali yangi ong paradigmasini shakllantirishdir. Bu esa insonni ma’lumot iste’molchisi emas, balki ong yaratuvchisiga aylantiradi. Inson ongining uyg‘onishi — bu shunchaki bilim olish yoki yangilik o‘rganish emas, balki o‘z fikrini yaratish, anglash va uni rivojlantirish jarayonidir. Tarix davomida tafakkur insoniyatning eng ulkan qudrati bo‘lib kelgan. Ammo raqamli inqilob davrida texnologiyalar va sun’iy intellekt hayotimizning har bir sohasiga kirib kelar ekan, inson tafakkuri asta-sekin avtomatlashtirilgan tizimlar soyasida qolmoqda. Bu esa ta’limning eng asosiy maqsadi — ongni uyg‘otish tamoyiliga tahdid soladi. Platon “ta’lim bu ruhni uyg‘otishdir” deganida, u insonning ichki imkoniyatlari, bilishga bo‘lgan tabiiy ehtiyoji haqida so‘z yuritgan edi. Freire esa “Insonni o‘qitish — uni tayyor bilim bilan to‘ldirish emas, balki uni o‘ylashga majbur etishdir” degan. Afsuski, bugungi raqamli ta’limda o‘quvchi tayyor javoblarni qabul qiluvchi mexanizmga aylanib bormoqda. Harari “21 asr uchun 21 dars” asarida inson tafakkurining avtomatlashtirilishi, ongni texnologik tizimlar tomonidan boshqarilishi xavfi haqida ogohlantiradi. Unga ko‘ra, inson o‘z fikrlash jarayonini texnologiyaga topshira boshlasa, u asta-sekin o‘z “men”ini yo‘qota boshlaydi. Shunday ekan, ta’lim tizimi bugun inson ongini himoya qiluvchi, uni qayta uyg‘otuvchi eng kuchli mexanizm sifatida faoliyat yuritishi zarur. Inson ongining passivlashuvi va texnologik determinizm. Raqamli asr insoniyatga cheksiz ma’lumot, tezkor aloqa va oson o‘rganish imkoniyatlarini berdi. Ammo bu yutuqlar bilan bir qatorda tafakkurning passivlashuvi kuzatilmoqda. Odamlar o‘z fikrini tahlil qilish o‘rniga algoritmik javoblarga tayanmoqda, tafakkur jarayoni esa avtomatlashtirilgan tizimlar soyasida qolmoqda. Psixolog N. Carr o‘zining “The Shallows” asarida internet insonning chuqur tafakkur qobiliyatini zaiflashtirayotganini ta’kidlaydi. Frommning “Egallash yoki bo‘lish” konsepsiyasida esa shunday fikr bor: “Zamonaviy jamiyat insonni bilim egasiga emas, balki ma’lumot omboriga aylantirdi.” Ta’limdagi test tizimlari, standartlashtirilgan baholash usullari va tayyor javoblarga asoslangan dars shakllari o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatini cheklaydi. Natijada inson “bilimli, ammo o‘ylay olmaydigan” darajaga tushib qolmoqda. Shu kabi maʼlumotlardan kelib chiqib aytganda, texnologik determinizm inson tafakkurini cheklab, ongni passiv holatga olib kelmoqda. Endilikda ta’limning vazifasi — bu o‘zgarishni anglash, boshqarish va insonni ongli tafakkur egasiga qaytarishdir. [1] Sun’iy intellekt va refleksiya o‘rtasidagi dialektik bog‘liqlik Sun’iy intellekt inson tafakkurining raqibi emas — u uning modellashtirilgan ko‘zgusidir. AI insonning fikrlash jarayonini takrorlay oladi, lekin anglash qobiliyatiga ega emas. Insonni mashinadan farqlovchi eng muhim fazilat — bu refleksiya, ya’ni o‘z fikrini kuzatish, tahlil qilish va o‘zgarishga tayyor bo‘lish qobiliyatidir.

Refleksiya ta’lim jarayonida ongni uyg‘otuvchi mexanizmdir. U o‘quvchiga bilimni faqat o‘zlashtirish emas, balki uni tahlil qilish, shaxsiy tajriba bilan solishtirish imkonini beradi. Deleuze fikricha, “inson o‘z fikrini anglamaguncha, u hali fikrlamagan bo‘ladi.” [2] Vygotskiy refleksiyani shaxsning o‘z bilim faoliyatini anglash va takomillashtirish jarayoni sifatida izohlaydi. Dewey va Schön tadqiqotlari ham refleksiya o‘quvchida tanqidiy fikrlash, hissiy barqarorlik va ijodkorlikni kuchaytirishini ta’kidlaydi. Shunday ekan, sun’iy intellekt ta’limda refleksiyani kuchaytiruvchi vositaga aylanishi lozim. Masalan, ChatGPT, Gemini, Copilot kabi tizimlar o‘quvchi yoki o‘qituvchiga o‘z fikrini tahlil qilish, yangi yondashuvlarni sinab ko‘rish imkonini beradi. Biroq yakuniy natija baribir inson tafakkuri mahsuli bo‘lib qoladi — chunki refleksiya faqat ong orqali mavjud bo‘ladi. [3] Ijodiy tafakkur integratsiyasi: Inson markazli ta’lim sari. Ijodiy tafakkur — inson ongining eng yuqori bosqichi. U mavjud bilimni takrorlamaydi, balki yangi g‘oyalar, ma’nolar va shakllarni yaratadi. Albert Einstein aytganidek: “Tasavvur — bilimdan ham muhimroq, chunki bilim chegaralangan, tasavvur esa butun olamni qamrab oladi.” [4] Ijodiy tafakkur o‘quvchini iste’molchidan yaratuvchiga aylantiradi. AI texnologiyalarini ijodiy mashg‘ulotlar bilan uyg‘unlashtirish: masalan, virtual laboratoriyalar, interaktiv yozuv mashg‘ulotlari, dizayn va san’at integratsiyasi o‘quvchining o‘ylash, kashf etish va o‘z fikrini ifodalash salohiyatini oshiradi. [5] UNESCO’ning “Future of Education” hisobotida qayd etilishicha, XXI asr ta’limining eng muhim vazifasi — o‘quvchini o‘ylovchi, yaratadigan va o‘zgarishga tayyor shaxs sifatida shakllantirishdir. Demak, ijodiy tafakkur integratsiyasi inson markazli ta’limning poydevoridir. [7] Tavsiyalar va amaliy yo‘nalishlar 1. Sun’iy intellektni inson tafakkurining raqibi emas, balki hamkori sifatida talqin etish. AI texnologiyalari o‘qituvchi va o‘quvchining tafakkur doirasini kengaytiruvchi, reflektiv va ijodiy jarayonni kuchaytiruvchi vosita bo‘lishi kerak. 2. Refleksiya mashg‘ulotlarini ta’lim dasturlariga kiritish. Har bir o‘quvchi o‘z fikrini tahlil qilish, savol berish, baholash va o‘z ustida ishlashga o‘rgatilishi zarur. 3. Ijodiy tafakkurni rivojlantiruvchi fanlararo loyihalarni yo‘lga qo‘yish. San’at va texnologiya, adabiyot va raqamli media, biologiya va falsafa o‘rtasidagi integratsiya ijodkor shaxslarni shakllantiradi. 4. O‘qituvchilarni refleksiv va texnologik tafakkurga tayyorlash. Pedagoglar AI vositalarini nafaqat ishlatish, balki ularning natijalarini tahlil qilishga ham o‘rgatilishi kerak. 5. Ta’limni inson markaziga qaytarish. Texnologiya vosita, ong esa maqsad bo‘lishi lozim. Inson ta’limning obyekti emas, balki subyekti sifatida qaralishi zarur. Xulosa: Yangi asr ta’limi insonni raqamli axborot oqimida yo‘qolib ketmaslikka, balki ongini uyg‘otishga, refleksiya orqali o‘z “men”ini anglashga yo‘naltirishi zarur. Sun’iy intellekt inson tafakkuriga yordamchi vosita bo‘lishi, biroq hech qachon uning o‘rnini egallamasligi kerak. Chunki haqiqiy tafakkur — bu anglash, sezish va yaratuvchanlikdir. Inson tafakkurining uyg‘onishi – bu texnologik qulayliklardan ustun bo‘lgan ichki inqilobdir. Shu bois, kelajak ta’limining eng muhim vazifasi insonni texnologiyadan foydalanuvchiga emas, ong yaratuvchisiga aylantirishdir.