JALOLIDDIN RUMIYNING “MASNAVIYI MA‘NAVIY” ASARIDA FIKR TARBIYASIGA OID QARASHLAR

Ushbu tezisda Jaloliddin Rumiyning butun olamga mashhur “Masnaviyi ma‘naviy”asarida fikr tarbiyasiga oid qarashlar, va ularning izohi keltirilgan bo‘lib, zamonaviy didaktikada fikrtarbiyasi, aqliy tarbiya bilan bog‘liq muammolarga yechim bo‘ladi

JALOLIDDIN RUMIYNING “MASNAVIYI MA’NAVIY” ASARIDA FIKR TARBIYASIGA OID QARASHLAR

Usmonova Oydin Sherali qizi Buxoro davlat pedagogika instituti tayanch doktoranti. oydinusmonova66@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu tezisda Jaloliddin Rumiyning butun olamga mashhur “Masnaviyi ma’naviy” asarida fikr tarbiyasiga oid qarashlar, va ularning izohi keltirilgan bo’lib, zamonaviy didaktikada fikr tarbiyasi, aqliy tarbiya bilan bog’liq muammolarga yechim bo’ladi. Kalit so’zlar: Masnaviy, fikr tarbiyasi, aqliy tarbiya, mulohaza yuritish san’ati, baholash, tog’ri qaror qabul qilish.

VIEWS ON THE EDUCATION OF THOUGHT IN JALALUDDIN RUMI'S "MASNAVIY MA'NAVI"

Usmonova Oydin Sherali qizi Basic doctoral student (PhD) of Bukhara State Pedagogical Institute oydinusmonova66@gmail.com

Abstract: This thesis presents the views on intellectual education in Jalaluddin Rumi's worldfamous work "Masnaviy Ma'navi" and their explanation, which provides a solution to the problems related to intellectual education and intellectual training in modern didactics. Keywords: Masnavi, thought education, mental education, the art of reasoning, evaluation, making the right decision.

ВЗГЛЯДЫ НА ВОСПИТАНИЕ МЫСЛИ В «МАСНАВИЙ МА'НАВИ» ДЖАЛАЛУДДИНА РУМИ

Усмонова Ойдин Шерали кизи Базовый докторант (PhD) Бухарского государственного педагогического института

Аннотация В данной диссертации излагаются взгляды на интеллектуальное воспитание во всемирно известном произведении Джалалуддина Руми «Маснавий Ма'нави» и их толкование, которое дает решение проблем, связанных с интеллектуальным воспитанием и интеллектуальным обучением в современной дидактике. Ключевые слова: Маснави, воспитание мысли, умственное воспитание, искусство рассуждения, оценка, принятие правильного решения.

Sharq mutafakkirlarining asarlari inson tafakkurini yuksaltirish, uni ma’naviy va axloqiy jihatdan komillikka yetaklash g‘oyasi bilan sug‘orilgan. Ana shunday buyuk siymolardan biri — Jaloliddin Rumiy (1207–1273) bo‘lib, uning “Masnaviyi ma’naviy” asari nafaqat tasavvuf falsafasining durdonasi, balki inson aqli va tafakkurining yetuklashuvi yo‘lida bitilgan bebaho manbadir. Rumiy uchun insonning fikrlash qobiliyati — ilohiy ne’mat, uning yordamida inson haqiqatni anglaydi, o‘z “men” ini kashf etadi va jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. Rumiy “Masnaviy”da tafakkurni insonni hayvondan ajratib turuvchi eng muhim sifat deb biladi. U fikrni tarbiyalash, uni tozalash, uni haqiqat sari yo‘naltirishni ma’naviy komillikning asosiy sharti deb ko‘rsatadi. Shuning uchun ham u aql va qalb o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’kidlab, “Aql nuri yurak pokligi bilan uyg‘un bo‘lsa, u insonni Haq yo‘lida yuksaltiradi”, degan mazmundagi fikrlarni ilgari suradi. Jaloliddin Rumiyning qarashlarida fikr tarbiyasi uch asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: 1. Aqlni ma’naviyat bilan uyg‘unlashtirish. Rumiyning fikricha, sof fikr — bu faqat mantiqiy tafakkur emas, balki qalb pokligi bilan birlashgan tafakkurdir. U insonni nafsiy xohishlardan, manmanlikdan, g‘ururdan xoli bo‘lgan fikrga chaqiradi. “Aqlni nafs zanjiridan ozod et, shunda u seni Haqqa yetaklaydi”, deya insonni o‘z tafakkurini ma’naviyat bilan uyg‘unlashtirishga undaydi. 2. Fikrni mushohada orqali yuksaltirish. Rumiy uchun tafakkur faqat bilish emas, balki mushohada — ya’ni o‘zini, borliqni va Yaratganni kuzatish orqali haqiqatni idrok etishdir. U insonni tashqi hodisalarga emas, ichki dunyosiga, ruhiy o‘sishga e’tibor qaratishga chaqiradi. “Masnaviy”da “Ko‘zni emas, ko‘ngilni och — u orqali haqiqatni ko‘rasan” degan mazmundagi o‘gitlar fikrni mushohada bilan yuksaltirish zaruratini ko‘rsatadi. 3. Aqlni amaliy faoliyatda namoyon etish. Rumiy fikricha, chin aql faqat bilishda emas, balki amalda namoyon bo‘ladi. U insondan o‘ylash bilan birga, o‘sha fikrni yaxshi amallar bilan isbotlashni talab qiladi. “Masnaviy”dagi hikoyatlarda donolik, sabr, mehr va to‘g‘rilik inson tafakkurining pishgan mevasidir. Shu sababli Rumiy “bilim amal bilan to‘ldirilmasa, u shamolsiz chiroqdir” deb ta’kidlaydi. Jaloliddin Rumiy “Masnaviyi ma’naviy” asari orqali fikr tarbiyasini inson kamolotining markaziga qo‘yadi. U tafakkurni nafaqat bilish jarayoni, balki ma’naviy tozalanish, ruhiy o‘sish va haqiqatni anglash vositasi sifatida talqin qiladi. Rumiy uchun aql va yurak uyg‘unligi — komil insonning belgisi, fikr tarbiyasi esa shu komillikka eltuvchi eng muhim yo‘l hisoblanadi. Quyida asardan fikr tarbiyasiga oid iqtiboslardan namunalar keltirildi: 1. “Aql — Xudoning inson ichiga qo‘ygan nuridir. Agar uni toza saqlasang, Haq yo‘lini topasan.” Bu baytda Rumiy fikr tarbiyasining asosi — aqlni tozalash, uni ma’naviy yo‘nalishga burish ekanini ta’kidlaydi. 2. “Aqlni nafs xizmatiga emas, Haq xizmatiga qo‘y, shunda u seni yuksaltiradi.” Aqlni manmanlik, g‘urur, shon-shuhrat yo‘lida emas, balki ruhiy kamolot uchun ishlatish zarurligi aytiladi. 3. “Ko‘zni ochgan ko‘r bo‘lishi mumkin, ammo ko‘ngil ko‘zi ochilsa, u Haqiqatni ko‘radi.” Bu jumla tafakkurning qalb bilan bog‘liqligini, fikr tarbiyasining markazida qalb pokligi yotishini ko‘rsatadi. 4. “Fikr yuritgan kishi jonning ovozini eshitadi, o‘ylamagan esa faqat tan istagini tinglaydi.” Rumiy insonni fikrlashga, o‘z ichki ovozini eshitishga undaydi. 5. “Tafakkur — yo‘lchi chiroqdir; u bo‘lmasa, inson qorong‘uda adashadi. Bu fikr tafakkurning inson hayotidagi yo‘lko‘rsatkichlik rolini ifodalaydi.

6. “Bir lahza tafakkur ming kecha ibodatdan afzaldir.” Rumiy tafakkurni insonni Haqqa yaqinlashtiruvchi eng yuksak amal sifatida talqin qiladi. 7. “So‘z fikrning kiyimidir; fikr esa qalbda pishgan donolikdir.” Bu bayt tafakkur va nutqning uyg‘unligini, fikrni ifodalash madaniyatining ahamiyatini ko‘rsatadi. 8. “Aqlni muhabbat bilan to‘yintir, u seni Haqiqat sari olib boradi.” Rumiy nazarida muhabbatsiz fikr — quruq, sovuq tafakkurdir; muhabbat esa aqlga nur beradi. 9. “Har kim o‘ylagani bilan yashaydi, o‘yini yomon bo‘lganning hayoti ham chiroqsizdir. Fikr tarbiyasining axloqiy jihatini ochib beradi — inson qanday o‘ylasa, shunday yashaydi. 10. “Bilim ko‘p bo‘lishi bilan emas, fikr tozaligi bilan Haqiqatga yetishiladi” Bu Rumiy falsafasining mohiyati — tafakkur miqdor bilan emas, sifat bilan baholanadi. 11. “Donolik-bu so‘zning ko‘pligida emas, sukutdagi fikrning chuqurligidadir.” Bu bayt mushohada, sukut va ichki tafakkurning ahamiyatini ko‘rsatadi. 12. “Odamni bezovta qiladigan tashqi dunyo emas, balki uning o‘ylash tarzidir.” Bu zamonaviy “tanqidiy tafakkur” g‘oyalariga juda yaqin: inson dunyoni fikrlash uslubi orqali idrok etadi. Jaloliddin Rumiyning “Masnaviyi ma’naviy” asari Sharq tafakkuri, tasavvuf falsafasi va ma’naviy tarbiyaning bebaho manbalaridan biridir. Asarda inson tafakkuri, aqliy kamolot va ruhiy poklanish masalalari chuqur falsafiy mazmunda yoritilgan. Rumiy nazarida fikr tarbiyasi — inson kamolotining asosi, aql esa ilohiy nurdir.Mutafakkir fikricha, tafakkur faqat bilish jarayoni emas, balki qalbni tozalash, nafsni jilovlash va Haqiqatni anglashga xizmat qiluvchi ruhiy kamolot yo‘lidir. U aqlni muhabbat, e’tiqod va ma’naviyat bilan uyg‘unlashtirishni, fikrni ezgulikka yo‘naltirishni inson baxtining garovi sifatida ko‘rsatadi. Rumiyning fikr tarbiyasiga oid qarashlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolgan. Zamonaviy ta’limda ilgari surilayotgan tanqidiy fikrlash, reflektiv tafakkur va metakognitiv yondashuvlar Rumiy ilgari surgan “fikrni tozalash”, “aqlni muhabbat bilan uyg‘unlashtirish”, “mushohada orqali haqiqatni anglash” g‘oyalari bilan uyg‘unlikda namoyon bo‘ladi.Shunday qilib, “Masnaviyi ma’naviy” asari nafaqat diniy-tasavvufiy, balki pedagogik va psixologik ahamiyatga ega manbadir. U o‘quvchi va talabalarda fikr tarbiyasini shakllantirish, aqlni ma’naviylik bilan uyg‘un holda rivojlantirish, insonni o‘z “men”ini anglashga yetaklashda bebaho yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.