Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
Konferensiya maqolasiOchiq kirish

MAKTABGACHA TA‘LIM TASHKILOTLARIDA BOLALAR SO‘Z BOYLIGINI SHAKLLANTIRISH JARAYONIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNING O‘QITISH ASOSLARI

Ergasheva Khilola YunuskhanovnaPedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dosent2025

Konferensiyalar“Ilm-fan, texnologiya va ta‘limda yangi paradigmalar” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasiJild 1Son 4Sahifa 223–227

Annotatsiya

Maqolada zamonaviy lingvodidaktikaning dolzarb muammolaridan biri - leksikkompetensiyani shakllantirish jarayonida innovatsion texnologiyalarning pedagogik potentsiali komplekstahlil qilingan. Tadqiqot predmeti sifatida leksik kompetensiyaning strukturaviy komponentlari va ularninginnovatsion texnologiyalar muhitida shakllanish xususiyatlari belgilangan. Maqolada konstruktivistik vakomunikativ yondashuvlar sintezi asosida ishlab chiqilgan pedagogik modelning nazariy-metodologikasoslari taqdim etilgan. Empirik tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalar, adaptiv ta‘lim tizimlari vaimmersiv muhitlarning leksik kompetensiya rivojlanishidagi statistik jihatdan ahamiyatli ta‘sirinitasdiqlaydi

Boshqa tillarda

ruschaПРИНЦИПЫ ПРЕПОДАВАНИЯ СОВРЕМЕННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ПРОЦЕССЕ ФОРМИРОВАНИЯ ДЕТСКОГО СЛОВАРНОГО ЗАПАСА В ДОШКОЛЬНЫХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ

В статье всесторонне анализируется педагогический потенциал инновационных технологий в процессе формирования лексической компетенции, одной из актуальных проблем современной лингвистической дидактики. Предметом исследования являются структурные компоненты лексической компетенции и особенности их формирования в среде инновационных технологий. В статье представлены теоретическая и методологическая основы педагогической модели, разработанной на основе синтеза конструктивистского и коммуникативного подходов. Результаты эмпирического исследования подтверждают статистически значимое влияние цифровых технологий, адаптивных образовательных систем и иммерсивных сред на развитие лексической компетенции.

inglizchaTEACHING PRINCIPLES OF MODERN TECHNOLOGIES IN THE PROCESS OF FORMING CHILDREN‘S VOCABULARY IN PRESCHOOL EDUCATIONAL ORGANIZATIONS

The article comprehensively analyzes the pedagogical potential of innovative technologies in the process of forming lexical competence, one of the urgent problems of modern linguistic didactics. The subject of the study is the structural components of lexical competence and the features of their formation in the environment of innovative technologies. The article presents the theoretical and methodological foundations of the pedagogical model developed on the basis of the synthesis of constructivist and communicative approaches. The results of the empirical study confirm the statistically significant impact of digital technologies, adaptive educational systems and immersive environments on the development of lexical competence.

Kalit so‘zlar

  • leksik kompetensiya
  • innovatsion texnologiyalar
  • pedagogik model
  • adaptiv ta‘lim
  • raqamli didaktika
  • immersiv muhit
  • kognitiv yuk nazariyasi

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALAR SO‘Z BOYLIGINI SHAKLLANTIRISH JARAYONIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNING O‘QITISH ASOSLARI

Ergasheva Xilola Yunusxanovna Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dosent ergasevahilola81@gmail.com ORCID: 0009-0003-0957-5556

Annotatsiya. Maqolada zamonaviy lingvodidaktikaning dolzarb muammolaridan biri - leksik kompetensiyani shakllantirish jarayonida innovatsion texnologiyalarning pedagogik potentsiali kompleks tahlil qilingan. Tadqiqot predmeti sifatida leksik kompetensiyaning strukturaviy komponentlari va ularning innovatsion texnologiyalar muhitida shakllanish xususiyatlari belgilangan. Maqolada konstruktivistik va komunikativ yondashuvlar sintezi asosida ishlab chiqilgan pedagogik modelning nazariy-metodologik asoslari taqdim etilgan. Empirik tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalar, adaptiv ta’lim tizimlari va immersiv muhitlarning leksik kompetensiya rivojlanishidagi statistik jihatdan ahamiyatli ta'sirini tasdiqlaydi. Kalit so‘z lar: leksik kompetensiya, innovatsion texnologiyalar, pedagogik model, adaptiv ta’lim, raqamli didaktika, immersiv muhit, kognitiv yuk nazariyasi.

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПРИМЕНЕНИЯ СОВРЕМЕННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ДЛЯ ОБОГАЩЕНИЯ СЛОВАРНОГО ЗАПАСА ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЯХ

Эргашева Хилола Юнусхановна Доктор философии (PhD) по педагогическим наукам, доцент

ergasevahilola81@gmail.com ORCID: 0009-0003-0957-5556

Аннотация. В статье проведен комплексный анализ педагогического потенциала инновационных технологий в процессе формирования лексической компетенции - одной из актуальных проблем современной лингводидактики. В качестве предмета исследования определены структурные компоненты лексической компетенции и особенности их формирования в среде инновационных технологий. В статье представлены теоретико-методологические основы педагогической модели, разработанной на основе синтеза конструктивистского и коммуникативного подходов. Результаты эмпирического исследования подтверждают статистически значимое влияние цифровых технологий, адаптивных систем обучения и иммерсивных сред на развитие лексической компетенции. Ключевые слова: лексическая компетенция, инновационные технологии, педагогическая модель, адаптивное обучение, цифровая дидактика, иммерсивная среда, теория когнитивной нагрузки.

PEDAGOGICAL BASIS OF MODERN TECHNOLOGIES FOR VOCABULARY DEVELOPMENT IN PRESCHOOL CHILDREN

Ergasheva Khilola Yunuskhanovna Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences, Associate Professor ergasevahilola81@gmail.com ORCID: 0009-0003-0957-5556

Abstract. The article presents a comprehensive analysis of the pedagogical potential of innovative technologies in the process of developing lexical competence - one of the pressing issues in modern linguodidactics. The structural components of lexical competence and the peculiarities of their formation in the environment of innovative technologies are identified as the subject of research. The article presents the theoretical and methodological foundations of a pedagogical model developed on the basis of a synthesis of constructivist and communicative approaches. The results of empirical research confirm the statistically significant impact of digital technologies, adaptive learning systems, and immersive environments on the development of lexical competence. Keywords: lexical competence, innovative technologies, pedagogical model, adaptive learning, digital didactics, immersive environment, cognitive load theory.

KIRISH. XXI asr ta’lim paradigmasining fundamental xususiyatlaridan biri uning texnologik determinantligi hisoblanadi. Zamonaviy lingvodidaktikada leksik kompetensiyani shakllantirish masalasi nafaqat til ta’limining samaradorligi, balki global kommunikativ faoliyatga tayyorgarlik nuqtai nazaridan ham strategik ahamiyat kasb etadi. Leksik kompetensiya - bu til tizimining semantik-strukturaviy birliklarini reseptiv va produktiv faoliyatda samarali aktuallashtirish qobiliyati bo‘lib, kommunikativ kompetensiyaning asosiy komponentlaridan biridir. Zamonaviy globallashuv jarayonlari va axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi ta’lim tizimiga yangi talablar qo'ymoqda. Xususan, til ta’limida leksik kompetensiyani shakllantirish masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Leksik kompetensiya - bu so‘z boyligini o‘zlashtirish, so‘zlarning ma’no munosabatlarini tushunish va ularni nutqiy faoliyatda to‘g‘ri qo‘llash qobiliyatidir. Hozirgi kunda an’anaviy ta’lim usullarining cheklanganligini hisobga olgan holda, innovatsion texnologiyalardan foydalanish zarurati tug‘ilmoqda. Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, virtual va kengaytirilgan reallik kabi innovatsion vositalar leksik kompetensiyani samarali rivojlantirishda katta imkoniyatlar yaratadi. Muammoning dolzarbligi bir qator omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, an’anaviy pedagogik paradigmada leksik materialning mexanik yodlashga asoslangan o‘zlashtirilish usullari zamonaviy kommunikativ ehtiyojlarga javob bermaydi. Ikkinchidan, kognitiv psixologiya va neyrolingvistika yutuqlari leksik xotirani shakllantirish jarayonining murakkab mexanizmlarini ochib berdi, bu esa yangi

pedagogik yondashuvlarni talab qiladi. Uchinchidan, raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi ta’lim jarayonida individuallashtirilgan, adaptiv va interaktiv yechimlarni joriy etish imkoniyatini yaratdi. Adabiyotlar tahlili. Zamonaviy lingvodidaktik tadqiqotlarda leksik kompetensiya ko‘p komponentli konstrukt sifatida qaraladi. Nation (2013) ning ta’kidlashicha, leksik bilim quyidagi o‘lchov bo‘yicha tabaqalashadi: forma (fonologik, orfografik va morfologik xususiyatlar), ma’no (denotativ, konnotativ va pragmatik qiymatlar) hamda qo'llanish (sintaktik, kolligatsion va assotsiativ munosabatlar). Bizning kontseptual modelimizda leksik kompetensiya uchta asosiy komponentning dialektik birligi sifatida tavsiflanadi: Kognitiv-semantik komponent leksik birliklarning ma’no strukturasini, ularning paradigmatik va sintagmatik munosabatlarini anglash qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Bu komponent Vygotskiy (1934) ning “so‘z ma’nosi rivojlanishi” konsepsiyasi asosida shakllanadi. Pragmatik-diskursiv komponent leksik birliklarni konkret kommunikativ vaziyat va matniy muhit talablariga muvofiq tanlash hamda ishlatish malakalarini belgilaydi. Bu komponent til foydalanuvchisining sosiolingvistik kompetensiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Psixomotor-operatsional komponent leksik birliklarni avtomatlashtiriladigan darajada tez va aniq aktuallashtirish, shuningdek yangi leksik materiallarni mavjud kognitiv sxemalarga integratsiya qilish jarayonlarini qamrab oladi. Innovatsion texnologiyalarning taxonomiyasi Ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan innovatsion texnologiyalarni quyidagi turkumlarga ajratish mumkin: Adaptiv intellektual tizimlar (AIS) – o‘quvchining individual xususiyatlari, kognitiv uslubi va o'rganish tezligiga mos ravishda o'quv materialini takdim etuvchi dasturiy majmualar. Bu tizimlar mashina o'rganish algoritmlari asosida ishlab, o'quvchi faoliyatining real vaqt rejimidagi tahlili orqali ta’lim traektoriyasini dinamik optimallashtiradi. Immersiv texnologiyalar (IT) - virtual reallik (VR), kengaytirilgan reallik (AR) va aralash reallik (MR) vositalarini o'z ichiga oladi. Bu texnologiyalar “to'liq immersiya” effektini yaratib, o‘quvchini sun’iy yaratilgan til muhitiga “cho‘mdiradi”. Gamifikatsiya tizimlari (GT) – o‘yin mexanizmlari (ochkolar, darajalar, yutiqlar, reyting) va motivatsion elementlarni ta’lim jarayoniga integratsiya qiluvchi yondashuvlar. Csikszentmihalyi (1990) ning “oqim nazariyasi” ga asoslanib, bu tizimlar optimal qiyinchilik darajasini ta’minlaydi. Konstruktivistik paradigma (Piaget, 1952; Bruner, 1966) asosida o'quvchi bilimni faol ravishda quruvchi sub'ekt sifatida qaraladi. Leksik kompetensiya shakllanishi individual kognitiv sxemalarning doimiy rekonstruksiyasi jarayoni sifatida tushuniladi. Sotsial-konstruktivistik yondashuv (Vygotsky, 1978) tilni ijtimoiy interaksiya vositasi sifatida ta'kidlaydi. “Yaqin rivojlanish zonasi” kontsepsiyasi individual va hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini optimal nisbatda uyg‘unlashtirishga imkon beradi. Kognitiv yuk nazariyasi (Sweller, 1988) inson xotirasining cheklangan sig‘imi va ma’lumotlarni qayta ishlash mexanizmlarini hisobga olgan holda o‘quv materialini tashkil etish tamoyillarini belgilaydi. Bu nazariya innovatsion texnologiyalar orqali kognitiv yukni optimal taqsimlash imkoniyatini ochadi. METODOLOGIYA. Tadqiqot kvazi-eksperimental dizayn asosida amalga oshirildi. Tanlangan metodologik yondashuv aralash usullar (mixed methods) paradigmasiga asoslanib, miqdoriy va sifat ko'rsatkichlarini kompleks tahlil qilish imkonini berdi. Innovatsion texnologiyalarning sistemli qo'llanilishi leksik kompetensiyaning barcha strukturaviy komponentlarini statistik jihatdan ahamiyatli darajada rivojlantiradi va uzoq muddatli retensiya effektini ta’minlaydi. Innovatsion texnologiyalar spektri Adaptiv ta’lim platformasi: Algoritm asosida individual o'rganish yo'lini shakllantiruvchi “LexicoAdapt” tizimi qo'llanildi. Tizim machine learning usullari orqali o'quvchi xatolari va muvaffaqiyatlarini tahlil qilib, keyingi darslar mazmunini dinamik ravishda sozlaydi. Virtual reallik moduli: “VocabWorld VR” muhiti yaratildi, bu yerda talabalar turli hayotiy vaziyatlarda (aeroportda, do'konda, restoranda) leksik birliklarni amaliy qo‘llashi mumkin. Immersiv tajriba episodik xotirani faollashtirish orqali chuqur o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Gamifikatsiya komponenti: “LexiQuest” o'yin platformasi ishlab chiqildi. Platform o'quvchilarni virtual dunyoda sarguzashtlarga jalb qiladi, bu yerda leksik vazifalarni bajarish orqali yangi hududlar ochiladi va achievementlar qo‘lga kiritiladi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA Olingan natijalar bir qator nazariy konstruktlarni empirik jihatdan tasdiqlaydi: Kognitiv yuk nazariyasi kontekstida: Innovatsion texnologiyalar ma'lumotni parallel kanaller orqali takdim etish (Dual Coding Theory, Paivio, 1986) va kognitiv yukni optimal taqsimlash imkonini beradi. VR muhitida vizual va hissiy kanallarning birgalikdagi faollashuvi chuqur qayta ishlashni (deep processing) ta'minlaydi. Konstruktivistik yondashuv prizmasida: Adaptiv tizimlar har bir o‘quvchining mavjud bilim strukturasiga mos ravishda yangi ma'lumotlarni integratsiya qilish imkonini beradi. Bu Ausubel (1968) ning “meaningful learning” konsepsiyasini zamonaviy texnologik vositalar orqali amalga oshirishga imkon beradi. Gamifikatsiya samaradorligi: Self-Determination Theory (Deci & Ryan, 1985) ga muvofiq, o‘yin elementlari uchta asosiy ehtiyojni qondiradi: avtonomlik (o‘quvchi o‘z yo‘lini tanlaydi), kompetensiya (progressiv darajalar orqali) va tegishlilik (ijtimoiy interaksiya). XULOSA. Amalga oshirilgan tadqiqot leksik kompetensiyani shakllantirish jarayonida innovatsion texnologiyalarning pedagogik samaradorligini ishonchli ravishda tasdiqladi. Konstruktivistik, sotsial-konstruktivistik va kognitiv yuk nazariyalarining sintezi asosida ishlab chiqilgan texno-pedagogik model zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga javob beradi. Leksik kompetensiyaning ko‘p komponentli tabiati innovatsion texnologiyalarning differentsial ta'sirini tushunish imkonini beradi. Tadqiqot natijlari O'zbekiston ta’lim tizimini raqamli transformatsiya qilish strategiyasiga hissa qo'shadi. Global ta’lim trendlari bilan uyg'unlik milliy ta’limning raqobatbardoshligini oshiradi. Innovatsion texnologiyalar leksik kompetensiyani rivojlantirishda nafaqat vosita, balki ta’lim paradigmasini tubdan o‘zgartiruvchi katalogik kuch ekanligini ta’kidlash zarur. Biroq, texnologiya pedagogik maqsadlarga xizmat qilishi, insoniy omilni almashtirishi emas, uni kuchaytirishi kerak. Kelajakda bu sohadagi tadqiqotlar yanada chuqurroq, ko‘p qirrali va amaliy yo‘naltirilgan bo‘lishi, zamonaviy ta’lim tizimining barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shishi kutiladi.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar20 ta adabiyot

  1. Ausubel, D. P. (1968). Educational psychology: A cognitive view. New York: Holt, Rinehart & Winston.
  2. Bruner, J. S. (1966). Toward a theory of instruction. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  3. Chapelle, C. A. (2003). English language learning and technology. Amsterdam: John Benjamins.
  4. Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. New York: Harper & Row.
  5. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. New York: Plenum Press.
  6. Ellis, R. (2008). The study of second language acquisition (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
  7. Gardner, R. C., & Lambert, W. E. (1972). Attitudes and motivation in second-language learning. Rowley, MA: Newbury House.
  8. Hattie, J. (2009). Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. London: Routledge.
  9. Nation, I. S. P. (2013). Learning vocabulary in another language (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
  10. Paas, F., & Van Merriënboer, J. J. G. (1993). The efficiency of instructional conditions: An approach to combine mental effort and performance measures. Human Factors, 35(4), 737-743.
  11. Paivio, A. (1986). Mental representations: A dual coding approach. Oxford: Oxford University Press.
  12. Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. New York: International Universities Press.
  13. Puentedura, R. R. (2006). Transformation, technology, and education. Retrieved from http://hippasus.com/resources/tte/
  14. Sweller, J. (1988). Cognitive load during problem solving: Effects on learning. Cognitive Science, 12(2), 257-285.
  15. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  16. Warschauer, M., & Healey, D. (1998). Computers and language learning: An overview. Language Teaching, 31(2), 57-71.
  17. Жалолов, Ж. Ж. (2012). Чет тил ўқитиш методикаси. Тошкент: Ўқитувчи.
  18. Йўлдошев, У. Ю. (2019). Замонавий таълим технологиялари. Педагогика, 3, 45-52.
  19. Саидов, Қ. С. (2020). Рақамли таълимнинг педагогик имкониятлари. Таълим тизимини модернизациялаш масалалари, 2, 78-85.
  20. Турдиев, М. Т. (2021). Инновацион технологиялар асосида лингводидактик компетенцияни ривожлантириш. Тил ва адабиёт таълими, 4, 12-19.

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-011315
Nashr sanasi
2025-12-05
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
“Ilm-fan, texnologiya va ta‘limda yangi paradigmalar” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
Jild
1
Son
4
DOI
10.66073/refocus-conf/315
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
223–227
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-08-25