LALMIKOR YERLARDA MOYLI ZIG‘IR SELEKSIYASIDA MUHIM YO‘NALISH

Maqolada lalmikorlikning qir adirlik mintaqalarida moyli zig‘ir seleksiyasida olinganasosiy natijalar to‘g‘risida ma‘lumotlar keltirilgan

UDK 631.521.633.11. LALMIKOR YERLARDA MOYLI ZIG‘IR SELEKSIYASIDA MUHIM YO‘NALISH

Oripov Sherali Xolboevich q.x.f.f.d, k.i.x, Poyonov Azizbek Berdimuradovich doktorant, Lalmikor dexqonchilik ilmiy tadqiqot instituti + e-mail: uzniizerno@yahoo.com

Annotatsiya: Maqolada lalmikorlikning qir adirlik mintaqalarida moyli zig‘ir seleksiyasida olingan asosiy natijalar to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar. Nav, lalmikor, ekin, moyli zig‘ir, urug‘chilik, navdorlik, avlod, oila, tizma,andoza, xosildorlik.

THE MEIN DIRECTIONS OF BREDING OF OIL FLAX ON THE RAINFED CONDITIONS

Phd, Oripov Sherali Kholbaevich Poyonov Azizbek Berdimuradovich Scientific Research Institute of Rainfed agriculture + e-mail: uzniizerno@yahoo.com

Annotation: The article presents an analysis of the research results оil flax breeding varieties oil crops rein fed conditions Key words. Vareity, rain fed, Oil flax, seed production, progeny, line, standard, yielding.

ОСНОВННЫЕ НАПРАВЛЕНИЕ СЕЛЕКЦИИ МАСЛИЧНОГО ЛЬНА В УСЛОВИЯХ БОГАРЫ

Phd, Орипов Шерали Халбаевич докторант, Поёнов Азизбек Бердимурадович Научно- исследовательский институт Богарного земледелия + e-mail: uzniizerno@yahoo.com

Аннотaция: В статье представлены результаты селекции масличного льна в условиях равнинно холмистого зон богары. Ключевые слова. Сорт, богара, культура, масличный лень, семеноводства, потомства, линия, стандарт, урожайность.

Kirish Respublikamizda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari jumladan, ekologik toza o‘simlik moyiga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlash maqsadida, moyli ekinlarni еtishtirish bo‘yicha izchil choralar ko‘rilmoqda. Shuningdek, yog‘-moy tarmog‘ini yanada rivojlantirish, hususan xorijiy davlatlar seleksiyasiga mansub noan’anavy ekin turlarini respublikamiz hududlarining tuproq-iqlim sharoitidan kelib chiqqan holda joriy qilishni talab etadi. Yuqorida ta’kidlanganidek o‘simlik moyi ishlab chiqarish aholining o‘simlik moyiga bo‘lgan talabini ta’minlashda lalmikor maydonlar uchun iqlim o‘zgarishiga mos bo‘lgan moyli ekinlar jahon va mahalliy namunalarini o‘rganish, tanlash va orqali ertapishar, hosildor, qurg‘oqchilikka chidamli va moy miqdori yuqori yangi nav va boshlang‘ich ashyolarini yaratish seleksioner olimlar oldidagi muhim vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi [1]. So‘ngi yillarda moyli zig‘ir ishlab chiqarish hajmi bir necha barabar ko‘payib, yuqoridagi еtakchi davlatlar hisobiga to‘g‘ri keladi. Bu o‘z navbatida insonlarning o‘simlik moyiga jumladan zig‘ir moyiga bo‘lgan talabning yuqoriligidan dalolat ma’lumotlarda ketirilgan. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda moyli zig‘ir еtishtirish bo‘yicha Qozog‘iston, Kanada, Rossiya, Xitoy, Hindiston, AQSh va Efiopiya еtakchilik qilishini ta’kidlaydi [2]. Tadqiqotning maqsadi: Lalmikorliknig qir adirlik mintaqalarida ekish uchun moyli zig‘irning kasallik va zararkunadalarga chidamli, serhosil urug‘i tarkibida moy miqdori ko‘p bo‘lgan yangi navlarini yaratishdan iborat. Materiallar va uslublar: Moyli ekinlar jahon kolleksiyasi va seleksiya jarayonlarini o‘rganish Butunittifoq O‘simlikshunoslik instituti (1976), Moskva, Fenologik kuzatuvlar, dala va laboratoriya sharoitida turli ko‘rsatkichlar bo‘yicha baholashlar, taxlillar Davlat nav sinash komissiyaning Методика Государственного сортоиспытания Масличных культур. Выпуск третий (1983 г) uslubiy qo‘llanmalari asosida olib borildi. Tajribalarda olingan raqamli natijalar B.A.Dospexov (1985) uslubida statistik tahlil qilindi [3]. Tajriba yillarida yillik yog‘ingarchilik miqdorining turlicha bo‘lganligi tushishi esa moyli ekinlar maxsuldorligini belgilovchi xosil elementlari rivojining (shoxlanish soni, ko‘saklar soni va ko‘saklardagi urug‘lar sonining ko‘payishiga) turlicha bo‘lganligi kuzatildi. Natijalar va munozara: Tajribalar Lalmikor maydonlarda moyli zig‘irning ertapishar, qurg‘oqchilikka chidamli, moydorligi yuqori, hosildor nav va boshlang‘ich ashyolarini yaratish bo‘yicha olingan natijalar asosida Janubiy dexqonchilik ITI ning Qamashi tajriba uchastkasida olib borildi.Tajribalarni ekish maqbul muddatlarda mart oyining (10-12mart) birinchi va ikkinchi yarmida amalga oshirildi. Namunalar pitomnigida namunalarni ekish urug‘miqdoriga qarab 1 qatordan 2 metr uzunlikda qo‘lda ekish bilan amalga oshirildi. Nav va tizmalarning 1000 dona don vazni yillar bo‘yicha turlicha bo‘lganligi kuzatildi. Yillar kesimida moyli zig‘ir nav va tizmalarining 1000 dona don vazni tahlil qilinganda 4,02-5,51 g gacha bo‘lganligi tajriba natijasida aniqlandi. Andoza Baxorikor navida esa 3-yillik olingan natijalar bo‘yicha o‘rtacha 5,00 g gacha bo‘lganligi tajribalarda ko‘zatildi. 1-жадвал Moyli zig‘ir nav va tizmalarining 1000 dona don vazni va xosildorlik bo‘yicha asosiy ko‘rsatkichlar (Qamashi 2022-2024-yy.).

1 Baxorikor (andoza) 5,02 4,57 5,41 5,00 8,13 5,73 6,45 6,77 2 KR22-FLAXPYT-IR-01 5,43 5,28 5,69 5,46 6,53 5,73 6,53 6,26 KR22-FLAXPYT-IR-02 3 5,21 5,56 5,76 5,51 10,37 7,80 8,65 8,94 (Moydor-23) 4 KR22-FLAXPYT-IR-03 4,21 4,19 4,29 4,23 6,60 5,10 5,63 5,77 5 KR22-FLAXPYT-IR-04 4,18 4,84 4,02 4,35 5,62 5,38 4,95 5,32 6 KR22-FLAXPYT-IR-05 4,95 5,44 4,58 4,99 5,85 4,60 5,85 5,43 7 KR22-FLAXPYT-IR-06 3,56 4,22 5,33 4,37 6,08 4,86 6,08 5,68 8 KR22-FLAXPYT-IR-07 4,46 4,28 4,41 4,38 5,61 4,71 5,15 5,16 9 KR22-FLAXPYT-IR-08 5,22 5,13 5,13 5,16 8,68 7,25 7,58 7,84

10 KR22-FLAXPYT-IR-09 4,92 4,83 5,62 5,12 6,41 4,24 4,98 5,21 11 KR22-FLAXPYT-IR-10 4,12 3,80 4,23 4,05 6,24 4,58 4,65 5,16 12 KR22-FLAXPYT-IR-11 4,36 3,96 4,63 4,32 5,92 4,91 5,37 5,40 13 KR22-FLAXPYT-IR-12 4,18 4,55 4,82 4,52 5,35 5,19 5,75 5,43 14 KR22-FLAXPYT-IR-13 5,08 5,08 5,55 5,24 8,40 6,83 7,56 7,60 15 KR22-FLAXPYT-IR-14 5,48 5,52 5,47 5,49 8,70 6,51 8,65 7,95 16 KR22-FLAXPYT-IR-15 4,12 4,14 4,65 4,30 4,71 4,82 4,71 4,74 17 KR22-FLAXPYT-IR-16 4,46 4,30 4,49 4,42 5,72 4,62 5,63 5,32 18 KR22-FLAXPYT-IR-17 4,16 4,46 5,44 4,69 4,59 4,88 4,65 4,71 19 KR22-FLAXPYT-IR-18 3,63 4,60 4,91 4,38 4,31 4,39 4,70 4,47 20 KR22-FLAXPYT-IR-19 4,45 4,95 4,68 4,69 6,80 6,34 6,88 6,67 21 KR22-FLAXPYT-IR-20 4,51 5,60 4,77 4,96 7,35 5,18 6,55 6,36 22 KR22-FLAXPYT-IR-21 4,52 4,71 4,63 4,62 4,77 4,90 4,77 4,81 23 KR22-FLAXPYT-IR-22 4,65 5,33 4,63 4,87 5,87 6,20 5,87 5,98 24 KR22-FLAXPYT-IR-23 5,12 5,09 5,15 5,12 8,53 7,18 7,93 7,88 25 KR22-FLAXPYT-IR-24 4,35 4,90 5,32 4,86 5,46 5,16 5,46 5,36 26 KR22-FLAXPYT-IR-25 3,72 4,02 4,31 4,02 6,77 4,62 5,68 5,69 27 KR22-FLAXPYT-IR-26 5,25 5,46 4,82 5,17 8,22 5,49 6,67 6,79 28 KR22-FLAXPYT-IR-27 4,52 4,13 4,76 4,47 6,58 5,30 5,22 5,70 29 KR22-FLAXPYT-IR-28 4,46 3,77 5,21 4,48 6,40 4,94 4,62 5,32 30 KR22-FLAXPYT-IR-29 4,17 4,92 4,77 4,62 5,75 4,80 4,82 5,12 Eng yuqori ko‘rsatkich 5,48 5,60 5,76 5,51 6,5 7,80 8,7 8,94 O‘rtacha ko‘rsatkich 4,58 4,76 4,92 4,75 6,5 4,71 6,0 6,06 Past ko‘rsatkich 3,56 3,77 4,02 4,02 4,3 3,04 4,6 4,47 EKF 05 0,15 0,13 0,14 0,14 0,262 0,20 0,17 0,21 EKF 01 3,29 2,79 2,49 2,85 4,513 3,78 2,51 3,60

Andoza nav sifatida olingan Baxorikor naviga nisbatan tizmalarda 0,12-0,51 g gacha 1000 dona don vazni yuqori bo‘lgan tizmalar tajriba natijasida aniqlandi. Olib borilgan tajriba natijalaridan ma’lum bo‘ldiki har bir o‘simlikdagi ko‘sakchalar soni, ko‘sakcha ichidagi donlar soni bir tup o‘simlikdagi donlar og‘irligi, 1000 dona don vazni va hosildorlikni belgilavchi asosiy omillardan biri ekanligini isbotlagan. Tajribalarda 1000 dona don vazni bo‘yicha yillar bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlar tahlil qilinganda andoza Baxorikor navida 5,00 g ni tashkil etib KR22-FLAXPYT-IR-01, tizmasida 5,46 g, KR22- FLAXPYT-IR-02 (Moydor-23) 5,51 g, KR22-FLAXPYT-IR-08 5,16 g, KR22- FLAXPYT-IR-09 5,12 g, KR22- FLAXPYT-IR-13? 5,24 g, KR22-FLAXPYT-IR-08, KR22- FLAXPYT-IR-14, 5,49 g, KR22- FLAXPYT-IR-23 5,12g va KR22- FLAXPYT-IR-26, 5,17 g gachani tashkil etib 1000 dona don vazni andoza naviga nisbatan 0,12-0,51 g gacha yuqori bo‘lganligi aniqlandi. Andoza Baxorikor naviga nisbatan past ko‘rsatkich 22 ta tizmalarda aniqlandi va yog‘in miqdori kam bo‘lgan yillarda 1000 dona don vazniga ta’sir ko‘rsatganligi tajribalarda o‘z isbotini topdi. Tajriba natijalariga ko‘ra tadqiqot yillarida moyli zig‘ir nav va tizmalarining hosildorlik ko‘rsatkichlari tahlil qilinganda o‘rtacha 4,47-8,94 ц/ga gacha bo‘lganligi aniqlandi. Andoza navga nisbatan taqqoslanganda hosildorlik ko‘rsatkichlari 1,07-2,17 ц/ga gacha yuqori hosil olindi. Xulosa 1.Tajribalarda moyli zig‘ir nav namunlarining 1000 dona don vazni bo‘yicha tahlili natijasida o‘rganilgan tizmalarda o‘rtacha 4,02-5,51 gr gachani tashkil etganligi kuzatildi, KR22-FLAXPYT-IR-02 (Moydor-23) va tanlab olingan 7 ta tizmalarda esa andoza “Baxorikor” navga nisbatan 1000 dona don vazni 0,12-0,51 g gacha yuqori bo‘lganligi aniqlandi. 2. Hosildorlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha o‘rganilgan tizmalar tahlil qilinganda o‘rtacha 4,47-8,94 ц/ga gacha, andoza “Baxorikor” navida esa hosildorlik ko‘rsatkichlari o‘rtacha 6,77 ц/gani tashkil etgan bo‘lsa KR22-FLAXPYT-IR-02 (Moydor-23) va o‘rganilgan 5 ta tizmalarda hosildorlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha 0,2-2,17 ц/ga gacha yuqori bo‘lganligi isbotlandi. 3.Moyli zig‘ir nav vanamunalarini o‘rganish bilan birga morfologik belgilari bo‘yicha kuzatuvlar olib borilib tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari yakuni bo‘yicha ulardan selekцiyaning turli yo‘nalishlari uchun birlamchi manbalar ajratib olindi.