BINO VA TRANSPORT INSHOOTLARI ASOSIDAGI QUMLI GRUNTLARINING MEXANIK XOSSALARINI ASOSLASH

Qumli gruntlar butun dunyoda, jumladan, O‘zbekistonda ham keng tarqalgan bo‘lib,ular yo‘l qurilishida keng qo‘llaniladi. Shuning uchun ularning hisobiy ko‘rsatkichlarininormallashtiradigan bir qator me‘yoriy hujjatlar ishlab chiqilgan. Biroq, mavjud me‘yoriy hujjatlarda,qoplamalarni loyihalashda ishlatiladigan avtomobil yo‘llarining yo‘l poyilarining qumli gruntlarininghisobiy ko‘rsatkichlari (elastiklik moduli E , ichki ishqalanish burchagi φ , bog‘liqlik kuchi C) bundaygruntlarda zichlik darajasi, hisobiy namlik hamda chang va gil zarralari tarkibiga qarab standartlashtiriladi.Ushbu muammolarni hal qilish uchun maxsus laboratoriya va dala tadqiqotlari o‘tkazildi, ularning natijalariushbu maqolada keltirilgan.

BINO VA TRANSPORT INSHOOTLARI ASOSIDAGI QUMLI GRUNTLARINING MEXANIK XOSSALARINI ASOSLASH

Kayumov Abdubaki Djalilovich Islom Karimov nomidagi TDTU kafedrasini professori, tex. fan. dokt., professor. E-mail: abdubakigmg@mail.ru Ro‘ziyev Islom Ilxom o‘g‘li Islom Karimov nomidagi TDTU mustaqil tadqiqotchisi E-mail: ruziyevislom59@gmail.com

Annotatsiya: Qumli gruntlar butun dunyoda, jumladan, Oʻzbekistonda ham keng tarqalgan boʻlib, ular yoʻl qurilishida keng qoʻllaniladi. Shuning uchun ularning hisobiy ko‘rsatkichlarini normallashtiradigan bir qator me’yoriy hujjatlar ishlab chiqilgan. Biroq, mavjud me’yoriy hujjatlarda, qoplamalarni loyihalashda ishlatiladigan avtomobil yo‘llarining yo‘l poyilarining qumli gruntlarining hisobiy ko‘rsatkichlari (elastiklik moduli E , ichki ishqalanish burchagi φ , bog‘liqlik kuchi C) bunday gruntlarda zichlik darajasi, hisobiy namlik hamda chang va gil zarralari tarkibiga qarab standartlashtiriladi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun maxsus laboratoriya va dala tadqiqotlari o‘tkazildi, ularning natijalari ushbu maqolada keltirilgan. Kalit so‘zlar: yo‘l poyi, qumli gruntlar, hisobiy ko‘rsatkichlar, harakat intensivligi.

ОБОСНОВАНИЕ МЕХАНИЧЕСКИХ СВОЙСТВ ПЕСЧАНЫХ ГРУНТОВ ФУНДАМЕНТОВ ЗДАНИЙ И ТРАНСПОРТНЫХ СООРУЖЕНИЙ

Аннотация. Песчаные грунты широко распространены во всем мире, в том числе в Узбекистане и они широко используются при строительстве автомобильных дорог. Поэтому разработаны ряд нормативных документов, которые нормируют их расчетные харакеристики. Однако, в существующих нормативных документах расчетные характеристики песчаных грунтов дорожных насыпей автомобильных дорог, используемых при проектировании дорожных одежд (модуль упругости Е, угол внутреннего трения φ, удельное сцепление С) не нормируется в зависимости от степени уплотнения, расчетной влажности и содержания пылеватых и глинистых частиц в таких грунтах. Для решения этих задач были проведены специальные лабораторные и полевые исследования, результаты которого приведены в данной статье. Ключевые слова: дорожные насыпи, песчаные грунты, расчетные характеристики, интенсивность движения.

SUBSTANTIATION OF MECHANICAL PROPERTIES OF SANDY SOILS BASED ON BUILDINGS AND TRANSPORT FACILITIES

Abstract. Sandy soils are widespread throughout the world, including in Uzbekistan, and they are widely used in the construction of highways. Therefore, a number of regulatory documents have been developed that standardize their design characteristics. Keywords: road embankments, sandy soils, design characteristics, traffic intensity

Jahonda avtomobil yo‘llarini loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonlarida yo‘l poyidagi gruntlarni mustahkamlik ko‘rsatkichlarini asoslash bo‘yicha maqsadli ilmiy izlanishlarni olib borish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu borada, mavjud avtomobil yo‘l poyidagi qumli gruntlarning konstruktiv yechimini ishlab chiqish va hisobiy tavsiflarini aniqlashtirish, ularni belgilash uchun mavjud usullarni takomillashtirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Hozirgi kunda amaldagi ShNK 2.05.02-07 ni 33-jadvaliga asosan avtomobil yo‘llarining ishchi qatlam gruntlarining, jumladan qumli gruntlarning zichlashish koeffitsienti chuqirlik bo‘yicha 0,95 – 0,98 oralig‘ida berilgan [1]. 1-jadval Yo‘l poyi Qatlamning Yo‘l to‘shamasi turlari bo‘yicha tuproqning eng kichik zichlanish elementlari qoplama koeffisenti yuzasiga mukammal Yengillashtirilgan va o‘tuvchi

nisbatan yo‘l-iqlim mintaqalari joylashish I II,IV III I II,IV III chuqurligi, m Ichki qatlam Nyt+0,4 gacha 0,95- 1,0-1,02 0,98-1,0 0,95- 0,98-1,0 0,96- Nyt+0,4-1,5 0,96 0,98-1,0 0,96- 0,96 0,96- 0,98 0,95- 0,98 0,95- 0,98 0,96 0,96 0,98 Ko‘tarmaning 1,5-6,0 0,95 0,96 0,94 0,95 0,94 0,94 suv bosmaydigan qismi Ko‘tarmaning 1,5-6,0 0,95 0,98- 0,97 0,95 0,98 0,98 suv bosadigan 1,00 qismi O‘ymaning 1,2 gacha - 0.95 0.95 - 0.95 0.95 mavsumiy muzlash satxidan pastdagi ishchi qatlami

Shu bilan birgalikda MQN 44-2008 va MQN 46-2008 kabi me’yoriy hujjatlarda, xususan, qumli gruntlardan iborat ko‘tarmalarning yo‘l to‘shamalarining tuzilmalarini loyihalashda foydalaniladigan hisobiy ko‘rsatkichlar: elastiklik moduli, bog‘lanish kuchi va ichki ishqalanish kuchi keltirilgan [2]. Qumli Tuproq G'ovaklik koeffitsienti E ga teng bo'lgan tuproq xususiyatlari gruntlar xususiyatlarini belgilash 103 104 105 106

Chansimon- 0% 35 33 32 31 29 grunt zarrali ----- ----- ----- ----- ----- yirik qum 0,004 0,003 0,003 0,003 0,003 5% 34 31 36 29 28 ----- ----- ----- ----- ----- 0,005 0,004 0,004 0,003 0,003 Chansimon- 0% 32 30 30 28 27 grunt zarrali ----- ----- ----- ----- ----- o‘rtacha qum 0,004 0,004 0,003 0,003 0,002 5% 33 30 29 28 26 ----- ----- ----- ----- ----- 0,005 0,004 0,003 0,003 0,002 Chansimon- 0% 31 28 27 26 25 grunt zarrali ----- ----- ----- ----- ----- mayda qum 0,003 0,003 0,002 0,002 0,002 5% 31 27 26 25 24 ----- ----- ----- ----- ----- 0,005 0,004 0,004 0,004 0,003 8% 31 27 26 25 23 ----- ----- ----- ----- ----- 0,006 0,005 0,004 0,003 0,002

Ammo yuqorida keltirilgan me’yoriy hujjatlarda ko‘rsatilgan hisobiy ko‘rsatkichlar qiymati zichlashish koeffitsientining qaysi qiymatiga to‘g‘ri kelishi takidlanmagan. Bu o‘z navbatida loyihachilar tomonidan qumli gruntlarda yo‘l to‘shamasini loyihalashda bir qator noaniqliklarni yuzaga keltirmoqda. Ya’ni qumli gruntlardan foydalanib yo‘l poyi qurilganda yo‘l to‘shamasining xizmat muddatidan avval buzilishiga olib keladi. Shuning uchun yo‘l poyi qumli gruntlari uchun hisobiy ko‘rsatkichlarni ularning zichlashish koeffitsientiga bog‘liqligini o‘rganish va ularni belgilash to‘g‘risida yo‘riqnoma ishlab chiqish hozirgi vaqtning dolzarb vazifalaridan biri deb hisoblanadi. Bu vazifani Surxondaryo viloyati avtomobil yo‘llari misolida yechishga harakat qilindi.