SOVET TUZUMI DAVRIDA QATAG‘ON ORGANLARI

Mazkur makolada qatag‘on organlari ichida  xalqni ayovsiz terror qilgan inqilobiy tribunallar, Oliy inqilobiy tribunal va uning qoshida tashkil etilgan favkulodda tergov komissiyalari alohida rol o‘ynagan. 1918 yil  18 noyabrda Turkiston markaziy ijroiy qo‘mitasining inqilobiy tribunali tashkil etilgan va ular qoshida tergov komissiyasi va ayblovchilar xay‘ati tashkil etilgan.

11. Чўлпон. Ватанимиз Туркистонда темир йўллар. ―Садойи Фарғона‖ газетаси. 1914 йил 6 июн. 26-сон.

КАРАТЕЛЬНЫЕ ОРГАНЫ В ПЕРИОД СОВЕТСКОГО РЕЖИМА

REPRESSIVE ORGANS DURING THE SOVIET REGIME

Абдуллаев Анвар Ажиниѐз номидаги НДПИнститути ―Тарих факультети‖, ―Тарих ўқитиш методикаси‖ кафедраси доценти, т.ф.ф.д. (PhD)

R.Xusainov Magistratura bo‗limi 70111101-ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‗qitish metodikasi (Tarix) mutaxassisligi 1-kurs magistri.

Аннотация. Мазкур маколада қатағон органлари ичида халқни аѐвсиз террор қилган инқилобий трибуналлар, Олий инқилобий трибунал ва унинг қошида ташкил этилган фавкулодда тергов комиссиялари алоҳида рол ўйнаган. 1918 йил 18 ноябрда Туркистон марказий ижроий қўмитасининг инқилобий трибунали ташкил этилган ва улар қошида тергов комиссияси ва айбловчилар хайъати ташкил этилган. Аннотация. В этой статье среди репрессивных органов особую роль играли революционные трибуналы, Верховный революционный трибунал и созданные при нем чрезвычайные следственные комиссии. 18 ноября 1918 г. был учрежден Ревтрибунал ЦИК Туркестана, при нем учреждена следственная комиссия и суд присяжных заседателей. Abstract. In this article, the revolutionary tribunals, the Supreme Revolutionary Tribunal and the extraordinary investigation commissions established under it, played a special role among the repressive bodies. On November 18, 1918, the revolutionary tribunal of the Central Executive Committee of Turkestan was established, and under them, an investigative commission and a jury of accusers were established. Калит сўзлар. Совет ҳокимияти, қатағон органлар, инқилобий трибунал, тергов комиссия, Амударѐ бўлими, низом, суд палатаси, тергов комиссияси. Ключевые слова. Советская власть, репрессивные органы, революционный трибунал, следственная комиссия, Амударьинское управление, устав, судебная палата, следственная комиссия. Key words. Soviet power, repressive bodies, revolutionary tribunal, commission of inquiry, Amudarya administration, charter, judicial chamber, commission of inquiry.

Мустабид совет ҳокимияти ўз мавқеини сақлаш учун ҳар хил сиѐсий органлар ташкил этишда давом этган. ХХ асрнинг 20-йилларида ўлка сиѐсийижтимоий ҳаѐтида, суд-ҳуқуқ тизимида ягона ҳуқуқий асос зарурлиги сезила бошланган.

1919 йил 7-ноябрда 73-сонли Туркистон Руспубликаси Марказий Ижроий Қўмитаси Совети декретига биноан, 1917-йил 25-октябргача жиноят ишлаганларнинг барчаси суд ва жазодан озод этилган, шунингдек тугатилган қози ва бий судлари томонидан жазога тортилганлар ҳам жазодан озод этилган. Мазкур қарор эълон қилингунга қадар, жиноятга ўлим жазоси берилган, қарордан сўнг умрбод қамоқ билан алмаштирилган. Аммо трибуналлар ташкил этилган. ―Марказ‖нинг декрет ва қарорлари асосида Аму-Дарѐ вилоятида совет ҳокимиятига хос бошқарувни такомиллаштириш, аҳолини бўйсундириш, советча яшашга мажбурлаб кўндириш учун маҳаллий аҳолига қарши жиноятнинг дастлабки жазо ва айблов органлари ташкил этилган. Аму-Дарѐ вилоятида Фавқулодда комиссиялар (ЧК), Давлат сиѐсий бошқармаси (ГПУ), Инқилобий трибуналлар, Адлия бўлими қошида Жазо бўлимлари, сонсаноқсиз қамоққа олинганларни қамоқхоналарга жойлаштириш билан шуғулланадиган Ички ишлар халқ комиссариати қамоқхона бошқармаси таркибида Тақсимловчи комиссиялар, партия судлари, ўртоқлик судлари ва бошқалар ўлкада кенг қамровли айблов ва қатағон ишларини амалга оширганлар.

Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, бутун бир шаҳар ва уездлардаги аҳоли тақдири келгинди уч-тўрт одам томонидан ҳал этилган. РСФСР Конституциясининг 8-моддасидаги, Туркистон Конституциясининг 27- моддасидаги Туркистон халқларининг ҳуқуқ ва эркинликлари [1]. амалда террор йўли билан бўйсундириш, оммавий қатағонлар шаклида амалга оширилган.

Аҳвол шу даражага етганки, халқ судлари ва улар қошидаги тергов комиссиялари, Инқилобий трибуналлар ва улар қошида фавқулодда комиссиялар ташкил этилишига қарамасдан ҳокимият органлари ҳамда айрим шахсларнинг қамоққа олишга ҳуқуқи бўлмаса ҳам ўзбошимчалик билан одамларни оммавий равишда қамоққа олиш билан шуғулланган, хохлаган орган, хохлаган кишини қамоққа олган, қамоқхоналар ҳам ҳеч қандай қарорсиз одамларни қамоқда ушлаб турган [2].

Фавқулодда комиссиялар тугатилиб, унинг ҳуқуқ ва имкониятлари Давлат сиѐсий бошкармасига берилган. 1922 йил 6 февралда РСФСР Ички ишлар халқ комиссариати қошида Фавқулодда комиссия ўрнига махфий Давлат сиѐсий бошкармаси ташкил этилган. У 1923 йил 15 ноябрда ―Бирлашган давлат сиѐсий бошқармаси‖ бўлиб қайта ташкил этилган. РСФСР ―Ички ишлар халқ комиссариати ҳақида Низом‖га биноан Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитаси томонидан тасдиқланган, ―Давлат сиѐсий бошқармаси ҳакидаги Низом‖да Давлат сиѐсий бошкармаси олдига чекланмаган имкониятлар берилган.

Давлат сиѐсий бошкармаси суддан ташқари, судсиз жазолаш органи сифатида фаолият юритган. Унинг таркиби Давлат сиѐсий бошкарма вакилидан, партия қўмитаси секретари ва прокурордан иборат бўлган. Улар советларга қарши бўлганларни маъмурий, яъни бир ҳудуддан иккинчи ҳудудга кўчирган, бадарға қилган, концентрацион лагерларга юборган. 1924 йил 31 январда қабул килинган собиқ СССР Конституциясида ҳам Давлат сиѐсий бошкармаларининг вазифаларига эътибор қаратилган ва унинг имкониятлари қонун билан мустаҳкамлаб қўйилган. 1921 йил апрел ойида ВКП(б) сиѐсий бюросида Давлат сиѐсий бошкармаси фаолияти муҳокама қилинган. 1922 йил июн ойида эса, ВКП(б) Марказий қўмитаси кўрсатмасига биноан, Давлат сиѐсий бошкармаси таркибида Шарқий бўлим ташкил этилган. Шарқий бўлимга Ўрта Осиѐ, Кавказорти, Татаристон, Бошкирдистон, Крым киритилган [3]. Ўрта Осиѐ ва Ўрта Шарк бўйича Ф.И.Эйхманс шуғулланган. Шундан кейин Туркистон, шу жумладан, Аму-Дарѐ вилояти аҳолисига нисбатан назорат ва қатағон яна ҳам кучайган.

Амударѐ вилоятида ҳам ―Вилоят давлат сиѐсий бошқармаси‖ ташкил этилган. Кимки ишдан бўшатилса, ишини ўзгартирса ѐки ишга кирадиган бўлса, Давлат сиѐсий бошқармаси ўша одам ҳақида 7 хил аниқ далилларни икки нусқада, уч кун муддат ичида тайѐрлаган. Агар кўрсатилган вақтда сўровномалар топширилмаса ѐки хато тўлдирилса, жиноят кодексининг барча талаблари бўйича бошқарма вакиллари ҳам жазоланиши ҳақида огоҳлантирилган [4].

РСФСР Ички ишлар халқ комиссариати қошида 1922 йил 6 февралда Фавқулодда комиссиянинг ўрнига махфий Давлат сиѐсий бошкармаси ташкил ташкил этилган. 1923 йил 15 ноябрда Бирлашган давлат сиѐсий бошқармаси бўлиб қайта ташкил этилган. (1934 йилгача фаолият юритган).

Унинг олий маъмурий ташкилий органи ҳайъат ҳисобланган. Махфий тезкор бошқарма 10 та бўлимдан иборат бўлган. Махфий бўлим таркиби 8 бўлимчалардан иборат бўлган. Улар фаолиятини асосий бўлим назорат килган. Жойларда уларнинг бўлимлари ташкил этилган. Умуман олганда, Бирлашган давлат сиѐсий бошкармаси 3 та бошқарма, 1 та ҳарбий бош инспекция, 14 та бўлимдан ташкил топган. Давлат сиѐсий бошқармаси фаолиятини РСФСР Адлия халқ комиссариати назорат қилган.

Давлат сиѐсий бошкармаси барча ижроий қўмиталар қошидаги сиѐсий бўлим фаолиятини назорат қилган. Бутун худудни назорат қилувчи Марказий бошқарма ҳисобланган. РСФСР ―Ички ишлар халқ комиссариати ҳақида Низом‖ ва Бутун Россия Марказий Ижроий Қўмитаси томонидан тасдиқланган, ―Давлат сиѐсий бошқармаси ҳакида Низом‖ да Давлат сиѐсий бошкармасига олдига чекланмаган имкониятлар берган.

Давлат сиѐсий бошкармалар суддан ташқари, судсиз жазолаш органи сифатида фаолият юритди. Таркиби Давлат сиѐсий бошкарма вакилидан, партия қўмитаси секретари ва прокурордан ибарат бўлган. Улар маъмурий кўчириш, бадарға қилиш, концлагерга юбориш билан шуғулланганлар 1924 йил 31 январда қабул килинган собиқ СССР Конституциясида ҳам Давлат сиѐсий бошкармаларининг вазифаларига эътибор қаратилган ва унинг имкониятлари қонун билан мустаҳкамлаб қўйилган.

Бутун Россия Марказий Ижроий Қўмитасининг 6 февралда қабул этилган Декретининг 7 моддасига биноан жиноятчилик ҳаракатларини очиш, тергов ишларини олиб бориш ва эшитиш учун суд органларига юбориш ҳуқуки белгиланган. 1923 йилдан 1934 йилгача Давлат сиѐсий бошкармаси Бирлашган Давлат сиѐсий бошкармаси деб аталган, аммо уларнинг маҳаллий органлари Халк комиссарлари совети кошида Давлат сиѐсий бошкармаси деб аталишда давом этган. 1924-йил май ойидан бошлаб Давлат сиѐсий бошкармаси [5]. покурорлар билан биргаликда суддан ташқари тартибда ҳам бандитлик хақидаги жиноий ишларни биргаликда қараб чиққан ва тегишли ҳукм чиқарган [6]. Агар кўрсатилган вақтда сўровномалар топширилмаса ѐки хато тўлдирилса, жиноят кодексининг барча талаблари бўйича жазоланган.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‗YXATI (REFERENCES) 1. Конституция Туркестанской Республики Российской Советской Федерации, принятая на 9-м Туркестанским съездом Советов 24 сентября 1920 года. // Сборник декретов, постановлений и распоряжений правительства ТССР. За 1917-1922 гг. Изд.Комиссии СНК. Т. 1923. -С. 3-4. 2. ҚРМДА. 113-жамғарма, 1-рўйхат, 1-йиғма жилд, 1-варақ. 3. WWW.drankc.ru/voctok. 4. ҚРМДА. 113-жамғарма, 1-рўйхат. 19- йиғма жилд. 3-варақ. 5. Милиция ва жиноят қидирув органлари ССР ички ишлар ҳалқ комиссиярияти ва ―Бирлашган давлат сиѐсий бошқармаси‖нинг Маҳсус кўрсатмасига (инструкциясига) биноан уларга бўйсунган. 6. ҚРМДА. 116-жамғарма, 1-рўйхат. 21- йиғма жилд. 73-73-ворақнинг орқаси.