FARG‘ONA VODIYSI ARXEOLOGIYASI VA ZAMONAVIY USULLAR.

Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysining arxeologiyasi va uning tadqiqot natijalari muhokama qilingan. Ushbu hududning arxeologik yodgorliklari, savdo yo‘llari, qadimiy shaharlar, nekropollar va yozuvlar kabi muhim topilmalar haqida so‘z borgan. Maqolada Farg‘ona vodiysining tarixiy va madaniy ahamiyati, shuningdek, zamonaviy arxeologik tadqiqotlar, yangi metodlar va texnologiyalar, xususan LIDAR, dronlar, 3D format va geofizik usullardan foydalanishga alohida e‘tibor qaratilgan. Maqola arxeologiya va etnologiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va ularning foydalanish sohalari haqida ma‘lumot beradi.

FARG‘ONA VODIYSI ARXEOLOGIYASI VA ZAMONAVIY USULLAR.

ARCHAEOLOGY OF THE FERGANA VALLEY AND MODERN METHODS.

АРХЕОЛОГИЯ ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЫ И СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ

Jumayev Abror Muzaffarovich Oʻzbekiston Finlandiya Pedagogika instituti “Tarix” kafedrasi o`qituvchisi: e-mail: abrorjumayev203@gmail.com Tel: [telefon raqami yashirilgan]

Otaqulova Parinoz Ilyos qizi Oʻzbekiston Finlandiya Pedagogika instituti Tarix yoʻnalishi 1-kurs talabasi e-mail: parinozotaqulova@gmail.com Tel: [telefon raqami yashirilgan] https://doi.org/10.5281/zenodo.16871341

Annotatsiya. Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysining arxeologiyasi va uning tadqiqot natijalari muhokama qilingan. Ushbu hududning arxeologik yodgorliklari, savdo yo‘llari, qadimiy shaharlar, nekropollar va yozuvlar kabi muhim topilmalar haqida so‘z borgan. Maqolada Farg‘ona vodiysining tarixiy va madaniy ahamiyati, shuningdek, zamonaviy arxeologik tadqiqotlar, yangi metodlar va texnologiyalar, xususan LIDAR, dronlar, 3D format va geofizik usullardan foydalanishga alohida e’tibor qaratilgan. Maqola arxeologiya va etnologiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va ularning foydalanish sohalari haqida ma’lumot beradi. Abstract. This article discusses the archaeology of the Fergana Valley and the results of its research. Important finds from this area include archaeological sites, trade routes, ancient cities, necropolises, and inscriptions. The article focuses on the historical and cultural significance of the Fergana Valley, as well as modern archaeological research, the use of new methods and technologies, in particular LIDAR, drones, 3D format, and geophysical methods. The article provides information on scientific research in the field of archaeology and ethnology and their areas of application Аннотация. В данной статье обсуждается археология Ферганской долины и результаты её исследований. Речь шла об археологических памятниках этого региона, торговых путях, древних городах, некрополях и важных находках, таких как надписи. В статье особое внимание уделяется историческому и культурному значению Ферганской долины, а также современным археологическим исследованиям, использованию новых методов и технологий, в частности LIDAR, дронов, 3D-формата и геофизических методов. Статья предоставляет информацию о научных исследованиях в области археологии и этнологии и их областях применения. Kalit so‘zlar: Farg‘ona vodiysi, Fayoztepa, Beshtepa, Shahriston, arxeologiya, tarix, madaniyat, arxeologik yodgorliklar, savdo yo‘llari, zamonaviy texnologiyalar, LIDAR, etnologiya, tadqiqot natijalari. Keywords:

Fergana Valley, Fayoztepa, Beshtepa, Shahristan, archaeology, history, culture, archaeological monuments, trade routes, modern technologies, LIDAR, ethnology, research results. Ключевые слова: Ферганская долина, Фаязтепа, Бештепа, Шахристан, археология, история, культура, археологические памятники, торговые пути, современные технологии, LIDAR, этнология, результаты исследований.

Farg‘ona vodiysi O‘rta Osiyo mintaqasida joylashgan va o‘zining tarixiy, madaniy va iqtisodiy ahamiyati bilan ajralib turadi. Qadimiy Farg`ona o`z bag`rida ming yillik sirlarni yoshirgan beqiyos diyordir. Ushbu hududning arxeologiyasi so‘ngi yillarda ko‘plab tadqiqotlar natijasida o‘zining boy va rang-barang tarixini, madaniy yodgorliklarini, shuningdek, qadimgi yashash joylari va hayot tarzini o‘rganishda katta yutuqlarga erishdi. Farg‘ona vodiysining arxeologik merosi nafaqat O‘rta Osiyo, balki butun dunyo tarixining muhim qismi sifatida o‘rganilmoqda. Farg‘ona vodiysi arxeologiyasining boshlanishi XIX asrning oxirlariga borib taqaladi. Bu davrda rus arxeologlari hududda birinchi qazishmalarni boshladilar. O‘sha davrda o‘tkazilgan tadqiqotlar Farg‘ona vodiysi hududidagi qadimgi madaniyatlar va yodgorliklar haqida dastlabki ma'lumotlarni taqdim etdi. Farg`ona vodiysini arxeologik jihatdan o`rganish mutaxasislar tomonidan birinchi marta 1884-1885-yillarda Peterburg dorulfununi dotsenti sharqshunos olim I.N.Veselovskiyning (1848-1918) Farg`ona vodiysiga kelishdan boshlanadi. Olim o`z e’tiborini Kosonsoy (Mug`), Axsikent, O`zganni tadqiq etishga qaratdi. Keying ishlar 1930-yillarda Uchqo`rg`on elektr stantsiyasini qurilishi munosabati bilan qurilish yaqin yerlarda arxeologik kuzatuv ishlari olib boorish uchun Ermetaj hodimi B.A.Latinin tomonidan amalga oshirildi. Uning eng katta hizmatlaridan biri shunda ediki hali ma’lum bo`lmagan yodgorliklarni aniqladi va Farg`onaga xos bo`lgan qizil angobli sopollar va bo`yoq bilan gul solingan sopollarni topilishi edi. Keyinchalik bu topilmalar vodiy arxeologiyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo`ldi. Bu olimni yana bir xizmati shunda ediki, O`rta Osiyoda birinchi bo`lib yirik dehqonchilik hududlarining – Farg`ona vodiysining sug`orilish tarixini o`rganishni boshladi va bu sohani kelajakda katta ahamiyat kasb etishini ta’kid etgan. [1, 29- 43] 1939-yillarning II yarmida Katta Farg`ona kanalini qazilishida arxeologik ekspeditsiyasi Farg`ona vodiysi arxeologiyasini o`rganishda samarali natejaga erishgan. Ekspeditsiyaning o‘ttiz uch a’zosi marshrut bo‘ylab doimiy harakatda bo'lishdi. Qazish ishlari tugaganidan so'ng ekspeditsiya faoliyatining ikkinchi bosqichi bu magistralga tutashgan hududlarni arxeologik tekshirish edi. Natijada, Farg‘ona ko‘plab marshrutlarini qamrab olgan va arxeologik kuzatuvlar ekspeditsiyaga aylandi.Arxeologik kuzatuv natijasida aniqlangan yodgorliklarning eng ko‘p miqdori arab istilosidan oldingi vaqtga to‘g‘ri keladi. Ekspeditsiya topilmalari ichida Farg‘onada shu paytgacha juda kam uchraydigan qadimiy bronza buyumlar bor: nayzalar, o'qlar, zargarlik buyumlari va boshqalar. Ekspeditsiya tomonidan qayd etilgan ko‘plab arxaik istehkomlari orasida VIII asrda Farg‘ona poytaxti deb hisoblangan qadimgi Koson xarobalari o‘rganilgan.

Umuman olganda Masson rahbarligidagi ushbu ekspeditsiya yutuqlari va natijalari keying davrlarda Farg‘ona vodiysi arxeologiyasi yutuqlari va rivojida alohida ahamiyati bilan ajralib turadi. [2, 57-65] Biroq, keyingi yillarda, ayniqsa XX asrning 60-80 yillari oralig‘ida, Farg‘ona vodiysi arxeologiyasi yangi bosqichga ko‘tarildi. Yirik arxeologik ekspeditsiyalar va qazishmalar bu hududdagi tarixiy merosni o‘rganishda muhim qadam bo‘ldi. Farg‘ona vodiysi arxeologik tadqiqotlar natijasida ko‘plab qadimiy shaharlar va yashash joylari aniqlangan. Bularning orasida Fayoztepa, Beshtepa, Shahriston va Qal’atepa kabi shaharlar alohida e’tiborni tortadi. Fayoztepa, masalan, miloddan avvalgi IV-III asrlarga oid yodgorlik bo‘lib, qadimgi shaharning ijtimoiy va iqtisodiy hayotini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Beshtepa va Shahriston kabi shaharlar esa, o‘rta asrlarga oid rivojlanishni ko‘rsatadi va bu yerda topilgan yodgorliklar orasida noyob arxitektura va san’at namunalariga duch kelinadi. [3, 32-34] Farg‘ona vodiysida o‘tkazilgan qazishmalar davomida juda ko‘p nekropollar (qabrlar) aniqlangan. Ushbu nekropollar hududdagi qadimiy xalqlarning dafn marosimlari, diniy e'tiqodlari va ijtimoiy strukturasi haqida qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadi. Masalan, Qal’atepa nekropoli miloddan avvalgi IV asrga tegishli bo‘lib, bu yerda topilgan qabrlarda qadimgi ashyolar va toshlardan yasalgan haykallar, zargarlik buyumlari, keramika va qurollar ko‘plab tarixiy ma'lumotlarni keltirib chiqargan. [3, 56-63] Farg‘ona vodiysining arxeologik yodgorliklarida topilgan san’at asarlari, xususan keramika, mis ishlov berish, to‘qimachilik va boshqa hunarmandchilik buyumlari, hududdagi qadimgi madaniyatlarning boyligini va o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, keramika buyumlari o‘rganilganda, ularning rang-barangligi va naqshlarining murakkabligi Farg‘ona vodiysida rivojlangan madaniyatlarni tasvirlaydi. Bu buyumlar, shuningdek, hududdagi savdo yo‘llari va madaniy almashinuvlar haqidagi ma'lumotlarni beradi. Islom davriga oid yodgorliklar ham Farg‘ona vodiysi arxeologiyasida muhim o‘rin tutadi. Madrasalar, masjidlar va maqbaralar o‘rta asrlar Farg‘ona vodiysi madaniyatining diniy va ma'rifiy markazlari sifatida e’tiborga loyiqdir. Bu yodgorliklarning o‘rganilishi orqali, o‘rta asrlardagi ilm-fan, adabiyot va diniy hayot haqida ma'lumotlar olish mumkin. [4, 32-34] Mustaqillikning dastlabki yillarida soha mutaxassislari fan rivojiga salmoqli hissa qo'shishga intilishdi. Butun O'rta Osiyoning ajralmas o'tmishi hisoblangan vodiy osori-atiqalari, yodgorliklari bo'yicha arxeologik tadqiqotlarni amalga oshirishga harakat qilindi. Misol tariqasida yurtimizda keng ko'lamda qadimgi shaharlar yubiley yoshlarini nishonlash arafasida ularda arxeologik tadqiqotlar amalga oshirildi. Shunday shaharlardan biri qadimgi Marg'ilon bo'lib. mutaxassislar tomonidan uning qadimgi manzilgohlari saqlangan Qizlartepa yodgorligida keng ko'lamli izlanishlar olib borildi va Marg'ilon shahrining 2000 yillik yubiley yoshi nishonlandi. Bu boradigi tadqiqotlar 1994-1999 yillarda Mag'ilon otryadi tomonidan amalga oshirilgan bo'lib mustaqillikning dastlabki yillarida Farg'ona vodiysida amalga oshirilgan keng ko'lamli tadqiqotlardan biri hisoblanadi. [5. 160].

Farg‘ona vodiysi arxeologiyasidagi so‘nggi yutuqlar bir necha jihatdan muhimdir: 1. Tarixiy Merosni Asrab-Avaylash: Farg‘ona vodiysi arxeologik yodgorliklari, nafaqat O‘rta Osiyo, balki butun dunyo madaniyatining rivojlanishidagi muhim o‘rinini anglatadi. Shu sababli, ushbu yodgorliklarni saqlash va o‘rganish jahon madaniy merosining ajralmas qismi sifatida ahamiyatlidir. 2. Madaniy Almashinuvlarni O‘rganish: Arxeologik qazishmalar, Farg‘ona vodiysining turli xalqlari va madaniyatlari o‘rtasidagi aloqalar, savdo yo‘llari va madaniy almashinuvlarni o‘rganish imkonini beradi. Bu, shuningdek, Farg‘ona vodiysi va uning atrofidagi hududlarning rivojlanishini yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi. 3. Hozirgi Ijtimoiy va Madaniy Jarayonlarni O‘rganish: Farg‘ona vodiysining arxeologik merosi hozirgi davrdagi ijtimoiy va madaniy jarayonlar bilan bog‘liq muammolarni yechishda yordam berishi mumkin. Yodgorliklar va topilmalar orqali, hududning hozirgi madaniy nuqtai nazardan ahamiyati va istiqboli haqida chuqurroq fikr yuritish mumkin. [6. 52-54]. Farg‘ona vodiysi o‘rta asrlar va qadimgi davrlarda savdo yo‘llarining muhim tugunlaridan biri bo‘lgan. Bu hudud orqali Ipak yo‘li o‘tgan, bu esa iqtisodiy va madaniy almashinuvlarga katta ta’sir ko‘rsatgan. Arxeologik qazishmalar savdo yo‘llari bilan bog‘liq qishloq xo‘jaligi yodgorliklarini, savdo markazlarini va almashinuvlarga oid ashyolarni aniqlashga yordam beradi. Masalan, Farg‘ona vodiysida topilgan hunarmandchilik buyumlari, oltin va kumush zargarlik buyumlari, ko‘plab savdo va madaniy almashinuvlarni aks ettiradi. Bu elementlarni maqolaga qo‘shish, hududning iqtisodiy rivojlanishiga va madaniy aloqalariga yangi nuqtai nazar kiritadi. So‘nggi yillarda Farg‘ona vodiysining arxeologik tadqiqotlari zamonaviy texnologiyalar yordamida yanada chuqurlashgan. LIDAR (Light Detection and Ranging), geofizik usullar va dronlar yordamida olib borilgan tadqiqotlar hududdagi arxeologik yodgorliklarni aniqlash va o‘rganishda katta yordam bermoqda. Bunday zamonaviy yondashuvlar orqali ko‘plab yashirin yodgorliklar va qadimiy qurilishlar aniqlanmoqda. Maqolada bu metodlar haqida batafsil ma'lumot berish Farg‘ona vodiysi arxeologiyasining bugungi kundagi rivojlanish darajasini ko‘rsatadi. Arxeologik yodgorliklar bilan birga, Farg‘ona vodiysi etnologiyasining arxeologik kontekstini tahlil qilish ham muhimdir. Etnolinguistik tadqiqotlar orqali hududdagi turli etnik guruhlar, shu jumladan, o‘zbeklar, tojiklar, qirg‘izlar va boshqa xalqlarning tarixi va madaniyatlarini yanada chuqurroq o‘rganish mumkin. Arxeologik materiallar va etnografik ma'lumotlar yordamida, bu xalqlarning tarixiy ildizlarini va o‘zaro ta'sirini tahlil qilish, hududning madaniy xilma-xilligi haqida yangi ma'lumotlar beradi. Farg‘ona vodiysida arxeologik qazishmalar davomida qadimiy yozuvlar ham topilgan. Masalan, Yunon-Rim davri yozuvlari yoki toshga o‘yilgan yozuvlar o‘rta asrlar va undan oldingi davrlar haqida qimmatli ma'lumotlar beradi. Bu yozuvlar nafaqat tarixiy voqealar, balki ijtimoiy, diniy va siyosiy tuzumlarni

o‘rganishda muhim manba bo‘ladi. Maqolaga bu topilmalar haqida qisqacha ma'lumot kiritish, Farg‘ona vodiysi tarixining yozma manbalari va ularning ahamiyatini ko‘rsatadi. [7. 74]. Farg‘ona vodiysi arxeologiyasining o‘rganilishi, faqat ilmiy jihatdan emas, balki turizm va ta'lim sohalarida ham katta ahamiyatga ega. Arxeologik sayohatlar va ekskursiyalar nafaqat hududning tarixiy merosini saqlashga, balki o‘quvchilarga va keng jamoatchilikka qadimiy madaniyatni o‘rganishga yordam beradi. Ta'limda Farg‘ona vodiysining arxeologik yodgorliklari asosida maxsus darslar, ekspeditsiyalar va tadqiqotlar o‘tkazilishi mumkin. Bu orqali yangi avlodga o‘rta asrlar va qadimgi tarix haqida bilimlar taqdim etish mumkin. Farg‘ona vodiysi O‘zbekistonga tegishli hudud bo‘lgani sababli, bu yerda olib borilayotgan arxeologik tadqiqotlar va qazishmalar O‘zbekiston ilmiy jamoatchiligi uchun juda muhimdir. O‘zbekistonning arxeologik tadqiqotlar sohasidagi yutuqlari va Farg‘ona vodiysining madaniy merosini saqlash bo‘yicha olib borayotgan sa’y-harakatlari maqolada alohida e'tiborga loyiq. O‘zbekistonning arxeologik institutsiyalari, ilmiy markazlari va davlatning madaniy merosni saqlash bo‘yicha olib borayotgan ishlarini ta'kidlash maqolaga amaliy va ilmiy ahamiyat qo‘shadi. Farg‘ona vodiysi arxeologiyasi so‘ngi yillarda katta ilmiy yutuqlarga erishdi va bu hududning tarixiy, madaniy va ijtimoiy merosini o‘rganish uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. O‘tkazilgan tadqiqotlar Farg‘ona vodiysining qadimgi madaniyatlari va tarixini yaxshi tushunishimizga yordam berib, bu hududni saqlash va yanada chuqurroq o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Arxeologik yodgorliklar nafaqat tarixiy bilimlarni boyitadi, balki jahon madaniy merosiga qo‘shgan ulkan hissadir.