PARALIMPIYA ZAHIRA SPORTCHILARNI BIOMEXANIK TAVSIFLARI BO‘YICHA SARALASH

O‘rganish tahlillarga ko‘ra, para sportchilarning o‘quv-mashg‘ulotlari bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lsada, paralimpiya zahira sportchilarni bimexanik tavsiflari bo‘yicha saralash uchun zarur bo‘lgan bilim chegaralari kengaytirilmaganligini ko‘rishimiz mumkin. Para atletikachi sportchilarni mashg‘ulot jarayoni uchun zarur bo‘lgan va tanlangan mashqlar, sportchining egilish va burilish burchaklarini holat darajalarini bilish va o‘rganish uchun maxsus kerakli uskuna, sportchilarning biomexanik harakat tahlillarini o‘rganish va tahlil qilish uchun zamonaviy innovatsion qurilmalarga bo‘lgan ehtiyoj talablarini ortishini inobatga olish va adabiyotlar, metodik qo‘llanmalar bilan ta‘minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish kabi ustuvor vazifalar ishning dolzarbligini oshiradi.

ПАРАЛИМПИЯ ЗАҲИРА СПОРТЧИЛАРНИ БИОМЕХАНИК ТАВСИФЛАРИ БЎЙИЧА САРАЛАШ Абдиев Шерзод Абдурахмонович Паралимпия спорт турлари бўйича мутахассисларни тайёрлаш институти “Паралимпия спорт бошқаруви” кафедраси (PhD) доценти. E-mail:abdiyevsherzod016@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.11480540 Аннотация: Ўрганиш таҳлилларга кўра, пара спортчиларнинг ўқув-машғулотлари бўйича илмий изланишлар олиб борилган бўлсада, паралимпия заҳира спортчиларни бимеханик тавсифлари бўйича саралаш учун зарур бўлган билим чегаралари кенгайтирилмаганлигини кўришимиз мумкин. Пара атлетикачи спортчиларни машғулот жараёни учун зарур бўлган ва танланган машқлар, спортчининг эгилиш ва бурилиш бурчакларини ҳолат даражаларини билиш ва ўрганиш учун махсус керакли ускуна, спортчиларнинг биомеханик ҳаракат таҳлилларини ўрганиш ва таҳлил қилиш учун замонавий инновацион қурилмаларга бўлган эҳтиёж талабларини ортишини инобатга олиш ва адабиётлар, методик қўлланмалар билан таъминлашга қаратилган чора-тадбирларни амалга ошириш каби устувор вазифалар ишнинг долзарблигини оширади. Калит сўзлар: Мослаштирувчи ва ривожлантирувчи машқлар, биокимёвий тавсифлар, махсус тренажёр, ижтимоий-педагогик аҳамият, умумий ва махсус тайёргарлик, техник ва тактик тавсиялар.

СОРТИРОВКА РЕЗЕРВНЫХ СПОРТСМЕНОВ-ПАРАЛИМПИЙЦЕВ ПО БИОМЕХАНИЧЕСКИМ ХАРАКТЕРИСТИКАМ Аннотация: По данным анализа исследования, хотя и проводились научные исследования по подготовке параспортсменов, мы видим, что границы знаний, необходимые для отбора спортсменов-паралимпийцев резерва по их биомеханческим характеристикам, не расширены. . С учетом возрастающей потребности параспортсменов необходимы и выбраны упражнения для тренировочного процесса, специальное оборудование для знания и изучения уровней позы, углов сгибания и поворота спортсмена, современные инновационные устройства для изучения и анализа биомеханических движений. анализа спортсменов и литературы, приоритетные задачи, такие как реализация мероприятий, направленных на обеспечение методическими пособиями, повышают актуальность работы. Ключевые слова: Адаптивно-развивающие упражнения, биохимические характеристики, специальный тренажер, социально-педагогическая значимость, общая и специальная подготовка, технико-тактические рекомендации.

SORTING OF RESERVE PARALYMPIC ATHLETES BY BIOMECHANICAL CHARACTERISTICS Abstract: To the analysis of the study, although scientific research has been carried out on the training of para-athletes, we see that the boundaries of knowledge necessary for the selection of reserve Paralympic athletes according to their biochemical characteristics have not been expanded.

Taking into account the growing needs of para-athletes, exercises for the training process, special equipment for knowing and studying the levels of posture, angles of flexion and rotation of the athlete, modern innovative devices for studying and analyzing biomechanical movements are necessary and selected. analysis of athletes and literature, priority tasks, such as the implementation of activities aimed at providing methodological aids, increase the relevance of the work. Keywords: Adaptive and developmental exercises, biochemical characteristics, special simulator, social and pedagogical significance, general and special training, technical and tactical recommendations.

КИРИШ Республикамизда жисмоний имконияти чекланган ва ногиронлиги бўлган шахсларни саралаш, уларни спорт турларига йўналтириш ва тайёрлаш учун бугунги кунда юртимизда жуда кўплаб шарт –шароитлар яратилган бўлиб, спортда юқори натижаларга эришиш мақсадида кўплаб имкониятлар яратилиб келинмоқда. Жумладан, пара атлетикачи спортчиларнинг юксак ютуқлари фонди, машғулотларни янги усулларини ишлаб чиқишнинг амалий вазифаси, машғулот фаолияти натижавийлигини оширувчи янада самарали воситаларни танлаш ва йўналтириш вазифалари белгилаб берилмоқда. Шу билан бирга, жисмоний имконияти чекланган ва ногиронлиги бўлган шахсларга спорт билан шуғулланиш учун зарур шарт-шароитлар яратиш, уларнинг халқаро спорт майдонларида муносиб иштирок этишини таъминлаш ва давлат томонидан қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Пара атлетикачиларни спорт машғулотларини оптималлаштириш ва спорт фаолиятини самарадорлиги ва ишончлилигини ошириш каби ўзига хос муаммоларни ҳал этиш билан боғлиқ чора-тадбирларга катта эътибор қаратилмоқда. Шунга қарамай пара спортчиларни спорт машғулотларини оптималлаштиришнинг асосий йўналишларини ишлаб чиқиш долзарб аҳамият касб этмоқда. ТАДҚИҚОТНИНГ МАҚСАДИ ВА ВАЗИФАЛАРИ Пара спортчиларни техник элементларни ўзлаштиришда биомеханик кўрсаткичларидан келиб чиқиб спорт машғулотларини оптималлаштириш юзасидан таклиф ва тавсифлар ишлаб чиқишдан иборат. Бунда: Биринчидан, пара спортчилар тайёргарлигининг жисмоний, техник, функционал ҳолатидан келиб чиқиб нозологиянинг ҳар бир спорт синфи учун бажара олиш имкони бўлган воситаларни (асосий юкламалар тушадиган мускуллар асосида) саралаш ва мажмуавий (жисмоний сифатлари ва техникасини) назорат қилиш ҳисобига спортчиларнинг интеграл бошқариш тизими кенгайтириш; Иккинчидан, пара атлетикачи спортчиларни мусобақадаги техник ҳаракатларни биомеханик кўрсаткичларидан келиб чиқиб техник заҳирасида модел хусусиятлари бўйича камчиликларини тана ҳолатига нисбатан елка бурилишларини ва тана бурчакларининг оғиш ҳаракатларини ўз вақтида тўғирлаш ҳисобига спортчиларнинг индивидуал имкониятлари такомиллаштириш; Умуман олганда жамиятнинг инновацион ривожланиш концепсиясини қўллаган ҳолда таълимдаги фан ва амалиёт ўртасидаги ўзаро таъсирнинг янги моделини яратишни ўз ичига олади. Шу жумладан илмий таъминот билан тавсифланадиган инновацион жараённинг амалий тизимга бирлаштирилган моделлари ҳисобланади.

Махсус дастур - бу янги таълим мазмуни, машғулотларни тўғри ташкил этиш шакллари ва усуллари етарли даражада бошқариш усуллари соҳасидаги педагогик назариянинг сўнгги ютуқларининг қийматини аниқлаш ва экспериментал равишда текшириш учун педагогика фанлари ва амалиёти ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг махсус шакли хисобланади. Ушбу тадқиқотимиз таълим фаолиятидаги мақсадли ўзгаришлар ва уларнинг оқибатларини баҳолаш билан бевосита боғлиқ. Бу тадқиқотимизнинг асосий янгилиги шундаки, спортчиларнинг инновацион фаолиятини ташкил этиш назорат ва экспериментал гуруҳларни тақсимлашни талаб қилмайди, чунки у инновацион таълим амалиётини қуриш учун режалаштирилган шароит ва механизмларнинг мувофиқлигини ўрнатишга қаратилган. ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ Пара атлетикачиларни тайёргарлигининг жисмоний, техник, функционал ҳолатидан келиб чиқиб нозологиянинг ҳар бир спорт синфи учун бажара олиш имкони бўлган воситаларни (асосий юкламалар тушадиган мускуллар асосида) саралаш ва мажмуавий (жисмоний сифатлари ва техникасини) назорат қилиш ҳисобига спортчиларнинг интеграл бошқариш тизими кенгайтирилди;

пара атлетикачиларни мусобақадаги техник ҳаракатларни биомеханик кўрсаткичларидан келиб чиқиб техник заҳирасида модел хусусиятлари бўйича камчиликларини тана ҳолатига нисбатан бурилишларини, бурчакларининг оғиш ҳаракатларини ўз вақтида тўғирлаш ҳисобига спортчиларнинг индивидуал имкониятлари оптималлаштирилди; Адабиётлар тахлили ва методологияси, мавзуга доир илмий-методик адабиётларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, Республикамизда бир қатор муаллифларимиз ногиронликни маълум турида спорт машғулотларига мослашиш назарияси бўйича Р.С.Саломов, М.Х. Миржамолов, бошланғич синф ўқувчиларида қадди-қомат бузилишини олдини олиш ва даволаш бўйича Л.Б.Собирова ва бошқа мутахассислар томонидан соҳага оид турли изланишлар олиб борилган. МДҲ мамлакатларида ҳам етакчи олимлардан бир қанча илмий ишлар олиб борилган бўлиб, адаптив жисмоний тарбияда янги технологияларни қўллаш самарадорлиги бўйича И.В.Еркомайшвили, А.Сазонов, А.С.Солодков ва О.В. Морозова ва бошқалар томонидан амалиётга тадбиқ этилган. Дунёнинг кўплаб мамлакатларида чет эл олимлари томонидан таянч-ҳаракат аппарати шикастланишларининг жуда кўп турларини табақалаш бўйича Chow J.W., Kuenster A.F., Lim Y., жисмоний сифатларни ривожлантиришнинг ёш чегаралари бўйича ва жисмоний тайёргарлигини оширишнинг илмий услубий жиҳатлари бўйича MacLeish M.S., Cooper R.A., спорт кўрсаткичларини яхшилаб боришнинг хусусиятлари бўйича Harralson J., Ster J.F. ва бошқа мутахассислар томонидан соҳага оид турли изланишлар олиб борилган. Ушбу ҳолатлар бизни пара спортчиларни шикастланишларининг ҳаракат режимини оптималлаштириш бўйича янги ёндашувларни излашга ундайди, уларнинг мотивацион ва ҳиссий соҳасига таъсир кўрсатиб, спортчиларда юсак спорт натижаларига кучли қизиқиш уйғотиш ва ҳаракат етишмовчилигини камайтиришга ижобий таъсир кўрсатадиган воситаларни яратиш ва уларнинг самарадорлигини педагогик тажрибада асослаш зарурати мавжуд.

Тадқиқотдаги қўлланилган ёндашув, адаптив жисмоний тарбия ва спорт машғулотлари назарияси ва методикаси соҳасидаги чет эл ҳамда республикамиз олимларининг фикр-мулоҳазаларига асосланганлиги, тадқиқот вазифаларига мос келувчи ўзаро бир-бирини тўлдириб борувчи тадқиқот услубларининг қўлланилганлиги, таҳлил ва тадқиқот вазифасининг сон ва сифат жиҳатдан таъминланганлиги, тажриба синов ишларининг ҳамда олинадиган натижаларнинг математик-статистик таҳлил методлари ёрдамида қайта ишлаб чиқиш, натижаларнинг ваколатли тузилмалар томонидан тасдиқланиши билан изоҳланади. Бугунги кунда ҳар бир соҳа ривожига янги замонавий технологиялар кириб келаётганлиги барчага маълум. Мазкур воситалар ўзининг самарадорлиги, натижадорлиги ва қўллаш соҳасининг кенглиги билан аҳамиятлидир. Ушбу лойиҳа шуниси билан ҳам аҳамиятлики, бунда бир пайтнинг ўзида жисмоний тарбия ва спорт соҳаси ҳамда компьютер технологиялари воситаларинг имкониятларини ўзаро уйғунлаштириш натижасида пара атлетикачиларнинг комплекс тайёргарлигини оширишга эътибор қаратилади. Махсус тренажёрлардан фойдаланиш учун дастур яратиш бўйича ўзига хос усуллардан фойдаланилади. Бунда бир пайтнинг ўзида тадқиқот ўтказишнинг педагогик усуллари билан бирга, махсус компьютер дастурлардан фойдаланиш, уларни қўллаш ва унинг самарадорлигини аниқлаш жараёнлари ҳам амалга оширилади. Паралимпия заҳира спортчиларни биомеханик тавсифлари бўйича саралаш схемаси қуйидагича акс этган. 1.Ногиронлиги бўлган шахсларни назологияси бўйича спорт таснифлари аниқланди. Ногиронликнинг 10 та тури мавжуд бўлиб 8 таси жисмонан заиф, кўриш қобилиятида нуқсони бор ва интелектуал заифликдан иборат 2.Паралимпия заҳира спортчиларни таснифларига тўғри келадиган спорт турларига тақсимланди. Пара енгил атлетика; T/F, пара пауэрлифтинг; A1-A4, бочча; BC1-BC4, пара велоспорт; T1-T2, C1-C5,пара волейбол; VS1-VS2, голбол; B1-B3, пара столл теннис; спорт класи 1-10 гача,пара тайквондо;K41-K44 , пара сузиш; SM1-SM10, пара ўқ отиш; SH1-SH2, пара дзюдо; J1,J2, пара каноэ; KL1, KL2, KL3, аравачада қиличбозлик; 1A-1B, футбол 5х5; B1-B3 спорт класлари тасдиқланган 3. Паралимпияга заҳира спортчилар тайёрлаш учун (h/p/cosmos® pulsar® 3p) ускунасида биомеханик тахлил олиб бориш ва спортчини модул тавсифномаси ишлаб чиқилиб ютуқ ва камчиликлар бўйича тавсиялар берилди.

4. Паралимпия заҳира спортчилар тайёрлаш учун уларнинг спорт турларига, нозологиясига ва пара спорт таснифларига мос келадиган маҳсус дастурлар ишлаб чиқилди. Паралимпияда дастурларида 22 та спорт тури мавжуд бўлиб юртимизда ушбу спорт турларидан атиги 8 таси ривожланиб келмоқда шу сабабли биз томондан ишлаб чиқилган маҳсус дастурда пара енгил атлетика, пара пауэрлифтинг, пара тайквондо, пара сузиш, пара ўқ отиш, пара дзюдо, пара каноэ спорт турларидан иборат (спорт турларини кўпайтириш учун спорт коляскалари ва спорт протезлари олиб келинса камида юртимизда 16 та пара спорт турлари ривожлананиши кўзда тутилган)

5. Пара спортчиларни спорт захирасига тайёрлашда спорт билан шуғулланиш учун замонавий тренажёрлардан фойдаланиш учун махорат дарслари кўрсатилди. Ушбу тренажёрлардан оқилона ва тўғри фойдаланиш учун услубий кўрсатмалар ишлаб чиқилди. 6. Пара спорт турлари бўйича яратилган тарқатма матераллар, услубий қўлланма, ўқув қўлланма, дарслик ва дастурлар билан адаптив спорт йўналишдаги барча ўқув муассасалар ва ташкилотлари таминланди. Республикамизда 254 та спорт мактаби, 56 ихтисослаштирилган мактаблар, 14 та олимпия ва паралимпия спорт турлари тайёрлаш маркази, ЎзДЖТСУ Нукус ва Фарғона филиаллари.

Яратилган махсус дастур имконияти чекланган спортчиларнинг жисмоний жиҳатдан комплекс тайёргарлигини ошириш имкониятини ва спортчиларнинг ҳаракат малакаларини такомиллаштириш борасидаги таҳлилларни аниқлаш билан бир қаторда биокимёвий хусусиятларини аниқлаш имконини беради. Имконияти чекланган спортчиларни биомеханик кўрсатгичларини баҳолаш, 3600 ҳаракат техникасини бажаришда камчиликларини ўрганиш ва механизмларини такомиллаштириш; юқори малакали спортчиларини модел кўрсатгичларини ўрганиш ва спортчиларни бурилиш, эгилиш бурчакларини модел кўрсаткичларини қўллаш ҳисобига пара спортчиларни Халқаро мусобақаларда юқори натижаларга эришиш имкониятини кенгайтиришдан иборат. Шу билан бирга ушбу механизмнинг имкониятларини тавсифлаш ва қўллашга доир илмий-услубий таклиф ва тавсияларни бериш имконияти яратилади. ХУЛОСА Хулоса қиладиган бўлсак ногиронлиги бўлган шахсларни назологияси бўйича спорт таснифлари аниқланиб спортчиларни таснифларига тўғри келадиган спорт турларига тақсимланиши бўйича мураббийлар ва спортчиларга тушунчалар берилади ва пара спортчиларни спорт турлари ва таснифларига хос бўлган тест меъёрлари ишлаб чиқилади ва шу асосида саралаб олинди. Пара спортчиларни юқори натижаларга эришиш мақсадида (h/p/cosmos® pulsar® 3p) ускунасида биомеханик тахлил олиб бориш ва спортчини модул тавсифномаси ишлаб чиқилиб ютуқ ва камчиликлар бўйича тавсиялар берилди. Паралимпия заҳира спортчилар машғулот юкламаларини оптималлаштириш учун уларнинг спорт турларига, нозологиясига ва пара спорт таснифларига мос келадиган машғулотларни замонавий тренажёрлардан фойдаланган холда махорат дарслари ташкиллаштирилди. Пара спортчиларни спорт захирасига тайёрлаш ва спорт турларидан махсус дастур бўйича ўқув жараёнлари ташкил этилиб адаптив спорт турлари бўйича кўрсатмалар ишлаб чиқилади ва илмий-услубий адабиётлар яратилди. Натижаларни синовдан ўтказиш ва жорий қилиш: Паралимпия Қўмитаси Хузуридаги Паралимпия спорт турлари бўйича мутахассисларни тайёрлаш институтида муҳокама қилинади ҳамда тадқиқот натижалари асосида махсус инновацион дастур ишлаб чиқилди. Илмий натижаларни чоп этиш: Тадқиқот натижаларига интеллектуал мулк объектлари учун тегишли ҳужжатлар олинади. Нуфузли илмий журналларда ва Web of Science ҳамда Scopus маълумотлар базасида индексацияланган журналларда илмий мақолалар чоп этилди.