KARDIOMIOTSITLAR FIZIOLOGIYASI

Ushbu maqolada inson embriologiyasi, ya‘ni organizmning urug‘lanishdan boshlab tug‘ilgunga qadar bo‘lgan rivojlanish jarayonlari yoritilgan. Embrionning shakllanish bosqichlari, hujayralarning bo‘linishi, gastrulyatsiya va organogenez jarayonlari ilmiy asosda tahlil qilingan. Shuningdek, embriologiyaning tibbiyotdagi ahamiyati, xususan, tug‘ma nuqsonlarni aniqlash va profilaktikasi hamda sog‘lom avlodni shakllantirishdagi roli ochib berilgan.

KARDIOMIOTSITLAR FIZIOLOGIYASI Isomiddinov Humoyunxon G‘ovsiddin o‘g‘li Samarqand Davlat Tibbiyot universiteti talabasi Ilmiy rahbar: Yusupov Mirza Murodovich https://doi.org/10.5281/zenodo.19452527 Annotatsiya: Ushbu maqolada inson embriologiyasi, ya’ni organizmning urug‘lanishdan boshlab tug‘ilgunga qadar bo‘lgan rivojlanish jarayonlari yoritilgan. Embrionning shakllanish bosqichlari, hujayralarning bo‘linishi, gastrulyatsiya va organogenez jarayonlari ilmiy asosda tahlil qilingan. Shuningdek, embriologiyaning tibbiyotdagi ahamiyati, xususan, tug‘ma nuqsonlarni aniqlash va profilaktikasi hamda sog‘lom avlodni shakllantirishdagi roli ochib berilgan. Kalit so‘zlar: urug‘lanish, zigota, blastula, gastrulyatsiya, organogenez, embrion rivojlanishi, blastomer, qaltis davr.

ФИЗИОЛОГИЯ КАРДИОМИОЦИТОВ Исомиддинов Хумоюнхон Говсиддин угли студент Самаркандского государственного медицинского университета Научный руководитель: Юсупов Мирза Муродович Аннотация: В данной статье рассматривается эмбриология человека, а именно процессы развития организма от момента оплодотворения до рождения. Проанализированы основные этапы формирования эмбриона, деление клеток, гаструляция и органогенез. Также раскрывается значение эмбриологии в медицине, включая выявление и профилактику врождённых аномалий, а также её роль в обеспечении здоровья будущих поколений. Ключевые слова: оплодотворение, зигота, бластула, гаструляция, органогенез, эмбриональное развитие, бластомер, критические периоды.

PHYSIOLOGY OF CARDIOMYOCYTES Isomiddinov Humoyunkhon G‘ovsiddin o‘g‘li Student of Samarkand State Medical University Scientific supervisor: Yusupov Mirza Murodovich Abstract: This article examines human embryology, focusing on the developmental processes from fertilization to birth. The stages of embryo formation, including cell division, gastrulation, and organogenesis, are analyzed from a scientific perspective. The study also highlights the importance of embryology in medicine, particularly in detecting congenital abnormalities, preventing developmental disorders, and ensuring the formation of a healthy generation. Keywords: fertilization, zygote, blastula, gastrulation, organogenesis, embryonic development, blastomere, critical periods.

KIRISH Yurak devori uchta qavatdan iborat: epikard, miokard va endokard. Epikard yupqa (0,3– 0,7 mm dan ko‘p bo‘lmagan) biriktiruvchi to‘qima plastinkasidan, endokard epiteliy to‘qimasidan, miokard esa ko‘ndalang-targ‘il mushak tolalaridan iborat.

Epikard (yunoncha epi — ustki va kardia — yurak) yurak devorining eng tashqi, yupqa seroz pardasi hisoblanadi. U yurakning tashqi yuzasini qoplab turadi va perikardning (yurak xaltasining) visseral varag‘i sanaladi. Epikardning asosiy xususiyatlari va vazifalari: Tuzilishi: Epikard bir qavatli yassi epiteliy (mezoteliy) va uning ostidagi biriktiruvchi to‘qimadan iborat. Yurakning ayrim qismlarida, ayniqsa toj tomirlari bo‘ylab, epikard ostida yog‘to‘qimasi to‘planadi. Himoya va qon bilan ta’minlash: Epikard ostida yurakni qon bilan ta’minlovchi asosiy toj (koronar) tomirlari va nerv chigallari joylashgan. Suyuqlik ajratish: U oz miqdorda seroz suyuqlik ishlab chiqaradi. Bu suyuqlik perikard bo‘shlig‘ida yurakning qisqarishi paytida ishqalanishni kamaytiradi. Yurak devoridagi o‘rni: Yurak devori uchta qatlamdan tashkil topgan bo‘lib, epikard ularning eng tashqisidir (qolganlari: o‘rta qatlam — miokard va ichki qatlam — endokard). Miokard yurak devorining o‘rta, eng qalin va eng kuchli mushak qavati bo‘lib, yurakning asosiy ishchi qismi hisoblanadi. Miokardning asosiy xususiyatlari va funksiyalari: Tuzilishi: Miokard ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasidan iborat bo‘lib, uning hujayralari (kardiomiotsitlar) bir-biri bilan zich bog‘langan. Bu yurakning yaxlit bir butun bo‘lib qisqarishini ta’minlaydi. Asosiy vazifasi: Yurakning nasoslik funksiyasini bajarishdir. Miokardning ritmik qisqarishi (sistola) va bo‘shashishi (diastola) natijasida qon butun tana bo‘ylab harakatlanadi. Devor qalinligi: Yurakning turli qismlarida miokard qalinligi turlicha. Masalan, chap qorincha devori o‘ng qorinchaga qaraganda ancha qalinroq, chunki u qonni katta qon aylanish doirasiga yuqori bosim bilan haydab berishi kerak. O‘tkazuvchi sistema: Miokard tarkibida maxsus hujayralar guruhlari mavjud bo‘lib, ular yurakni o‘z-o‘zidan (avtomatizm) qisqarishga majbur qiladigan elektr impulslarini hosil qiladi va o‘tkazadi. Yurak mushak hujayralari — kardiomiotsitlar — funksional jihatdan ikki katta guruhga bo‘linadi: tipik (ishchi) va atipik

(o‘tkazuvchi) hujayralar. Ikkalasi ham yurak faoliyati uchun muhim, lekin vazifalari tubdan farq qiladi. MATERIALLAR VA METODLAR Kardiomiotsitlar fiziologiyasining asosiy jihatlari, Qisqarish mexanizmi (eksitatsiyakontraksiya bog‘lanishi): Hujayra membranasining (sarkolemma) qo‘zg‘alishi natijasida kalsiy kanallari ochiladi. Tashqaridan kirgan ionlar sarkoplazmatik retikulumdan yanada ko‘proq kalsiy chiqishini stimullaydi. Kalsiy ionlari troponin oqsili bilan bog‘lanib, aktin va miozin filamentlarining bir-biri ustida siljishini va hujayra qisqarishini ta’minlaydi. NATIJALAR Yurak muskulining qo‘zg‘aluvchanligi: Nerv hujayralari va ko‘ndalang targ‘il muskullardagi kabi kardiomiotsitlarda ham harakat potensiali membrana potensialining tez o‘zgarishidan boshlanadi. U tinchlik potensiali darajasidan (-90 mV) harakat potensialinikiga (+30 mV) yetadi. Bu tez depolyarizatsiya bosqichi 1–2 ms ni tashkil qiladi (34-rasm). Kardiomiotsitlar membranasining depolyarizatsiyasi sust natriy-kalsiy kanallarini faollaydi. Hujayra ichiga qaratilgan Ca2+ oqimi harakat potensialida plato (yassilik) rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Plato davomida natriy kanallari inaktivatsiyaga uchraydi va hujayra mutlaq refrakterlikda bo‘ladi. Bu davr 270 ms davom etadi. Ayni vaqtda kaliy kanallari faollashadi va tashqariga qaratilgan K+ oqimi membranani tezda repolyarizatsiyalaydi. Kalsiy kanallarining berkilishi bu jarayonni tezlashtiradi. Membrananing repolyarizatsiyasi kaliy kanallarining sekin-asta yopilishi va natriy kanallarining qayta faollanishiga olib keladi. Miokard hujayralarining qo‘zg‘aluvchanligi tiklanadi. Bu nisbiy refrakterlik davri 30 ms davom etadi. Potensiallar oralig‘idagi davrda membrana potensiali deyarli doimiy bir miqdorda (-90 mV chamasida) saqlanib turadi. Ritm yetakchisi bo‘lmish sino-atrial tugun hujayralarida sodir bo‘ladigan elektr hodisalar o‘zgacha. Bu hujayralarning membrana potensiali taxminan 60 mV bo‘lib, o‘z-o‘zidan kamayadi va membrana depolyarizatsiyalanadi. Depolyarizatsiya kritik darajaga (-50 mV) yetishi bilan harakat potensiali vujudga keladi. O‘z-o‘zidan vujudga keladigan membrananing sust (sekin) diastolik depolyarizatsiyasi yurak avtomatiyasining asosidir. Ritm yetakchisi hujayralarining harakat potensialida ham farq bor. Birinchidan, potensial sekin ko‘tariladi. Ikkinchidan, platoga o‘tmay turib, sekin repolyarizatsiya rivojlanadi va u tez repolyarizatsiyalanish bosqichiga qo‘shilib ketadi. Natijada membrana potensiali yana taxminan - 60 mV ga qaytadi. O‘z-o‘zidan sust diastolik depolyarizatsiya boshlanib, keyingi harakat potensiali yuzaga chiqadi. Bu hujayralar harakat potensialida depolyarizatsiya bosqichining sekin rivojlanishi jarayonida tezkor natriy kanallari ishtirok etmasligiga bog‘liq. Depolyarizatsiyani kalsiy kanallarining faollanishi ta’minlaydi. Kation oqimi ularda nisbatan sust bo‘ladi. Sust diastolik depolyarizatsiyaning rivojlanish tezligini avtonom nerv tizimi nazorat qilib turadi. Simpatik nervlar mediatori bo‘lmish noradrenalin sust kalsiy kanallarini faollab, o‘zo‘zidan depolyarizatsiyalanishni tezlashtiradi va qo‘zg‘alish (yurak urish) maromini oshiradi. Adashgan nervlar (atsetilxolin) membrananing kaliy o‘tkazuvchanligini oshirib, sust diastolik depolyarizatsiyani sekinlashtiradi yoki butunlay to‘xtatadi. Shunda yurak urishi sekinlashadi, hatto to‘xtab qolishi mumkin. Demak, kardiomiotsitlarning harakat potensiali o‘rtacha 300 ms davom etadi. Ularning repolyarizatsiyalanishi uzoq davom etganidan, hujayra 270 ms davomida mutlaq refrakterlikda bo‘ladi. Bu hol yurakni tez qayta qo‘zg‘alishdan va tetanik ravishda qisqarishdan saqlaydi. Bundan

tashqari, davomli mutlaq refrakterlik qo‘zg‘alishning miokardda halqa bo‘ylab harakat qilishiga chek qo‘yadi. MUHOKAMA Yurakning miokard qavatida ikki turdagi hujayra farq qilinadi: Atipik kardiomiotsit; Tipik kardiomiotsit Tipik kardiomiotsit: Qisqaruvchi kardiomiotsitlarda tinchlik potensiali darajasi -90 – -95 mV oralig‘ida va barqaror. Kontraktil miokard hujayralarining tinchlik potensiali K+ va Cl- ionlari tomonidan yaratilgan, ammo fazali chiziqli mushaklardan farqli o‘laroq, membrananing xlor o‘tkazuvchanligi kaliyga nisbatan juda kichikdir. Qisqaruvchi kardiomiotsitlarning qo‘zg‘alish potensiali quyidagi fazalarga bo‘linadi: tez depolyarizatsiya, tez dastlabki repolyarizatsiya, sekin repolyarizatsiya (plato) va tez yakuniy repolyarizatsiya. Qisqaruvchi kardiomiotsitlarning ta’sir potensiali fazalarini rivojlantirish mexanizmlari: 0-faza — Na+ kanallarining tez ochilishi, Na+ ning hujayraga tez kirishi; 1-faza — Na+ o‘tkazuvchanligining pasayishi bilan birga K+ va Cl- kanallarining hujayra ichiga o‘tkazuvchanligining oshishi. 2-bosqich — hujayra ichiga Ca2+ sekin Ca2+ kanali orqali kiradi, bu uzoq muddatli repolyarizatsiyani belgilaydi. 3-bosqich — kaltsiy qo‘zg‘atuvchi K+ kanallarini ochishda Ca2+ kanallarini bosqichmabosqich yopish, bu K+ hujayradan chiqishini belgilaydi. 4-bosqich — hujayrada va undan tashqarida ionlarning dastlabki konsentratsiyasining tiklanishi ro‘y beradi. XULOSA Xulosa qilib aytganda, yurakning tuzilishi va funksiyasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning har bir qatlami va hujayraviy elementi qon aylanishining uzluksiz va samarali kechishini ta’minlashga xizmat qiladi. Yurak mushagining elektr va mexanik faolligi o‘rtasidagi muvozanat uning hayotiy ahamiyatini belgilaydi va ushbu muvozanatning buzilishi turli yurak patologiyalariga olib kelishi mumkin. Maqolada keltirilgan ma’lumotlar yurak faoliyatini chuqur tushunish va klinik amaliyotda qo‘llash uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.