KO‘P YILLIK TAYYORGARLIK BOSQICHIDAGI BOSQON ULOQTIRUVCHILAR TEXNIKASINI RIVOJLANTIRISHGA QARATILGAN JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRUVCHI MASHQLARNING TUTGAN O‘RNI

Ushbu maqolada sport maktablaridagi uloqtiruvchilar texnikasini rivojlantirish va takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulotlarni tashkil etish, ularning jismoniy sifatlarini rivojlantirish haqida ma‘lumotlar keltirilgan. Mazkur ma‘lumotlarda bosqon uloqtiruvchilarni mashg‘ulot jarayonida texnikasini rivojlantirish va takomillashtirish, musobaqa jarayonida yuqori natijaga erishish uchun jismoniy sifatlarini rivojlantirishda maxsus mashqlar majmuasidan keng foydalanilgani yoritilgan.

KO‘P YILLIK TAYYORGARLIK BOSQICHIDAGI BOSQON ULOQTIRUVCHILAR TEXNIKASINI RIVOJLANTIRISHGA QARATILGAN JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRUVCHI MASHQLARNING TUTGAN O‘RNI Ruzimatov Islomjon Erkuziyevich Qo‘qon davlat universiteti, Jismoniy madaniyat kafedrasi, p.f.b.f.d. (PhD) E-mail: islomjonruzimatov@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19449299 Annotatsiya: Ushbu maqolada sport maktablaridagi uloqtiruvchilar texnikasini rivojlantirish va takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulotlarni tashkil etish, ularning jismoniy sifatlarini rivojlantirish haqida ma’lumotlar keltirilgan. Mazkur ma’lumotlarda bosqon uloqtiruvchilarni mashg‘ulot jarayonida texnikasini rivojlantirish va takomillashtirish, musobaqa jarayonida yuqori natijaga erishish uchun jismoniy sifatlarini rivojlantirishda maxsus mashqlar majmuasidan keng foydalanilgani yoritilgan. Kalit so‘zlar: jismoniy sifat, jismoniy yuklama, jismoniy mashqlar, tiklovchi mashqlar, maxsus mashqlar, tezkor-kuch, maxsus chidamlilik mashqlari, tezkorlik, mashg‘ulot rejasi, uloqtirish, muvozanat.

МЕСТО УПРАЖНЕНИЙ, НАПРАВЛЕННЫХ НА РАЗВИТИЕ ФИЗИЧЕСКИХ КАЧЕСТВ, В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ ТЕХНИКИ МЕТАТЕЛЕЙ МОЛОТА НА ЭТАПЕ МНОГОЛЕТНЕЙ ПОДГОТОВКИ Рузиматов Исломжон Еркузиевич Кокандский государственный университет, кафедра физической культуры, p.f.b.f.d. (PhD) E-mail: islomjonruzimatov@gmail.com Аннотация: В данной статье представлена информация об организации тренировочных занятий, направленных на развитие и совершенствование техники метателей в спортивных школах, а также на развитие их физических качеств. В материале широко используется комплекс специальных упражнений для совершенствования техники метателей в тренировочном процессе и развития физических качеств с целью достижения высоких результатов на соревнованиях. Ключевые слова: физическая нагрузка, физические упражнения, восстановительные упражнения, специальные упражнения, скоростно-силовые упражнения, специальные упражнения на выносливость, скорость, план тренировок, метание, равновесие.

THE ROLE OF PHYSICAL-QUALITY-DEVELOPING EXERCISES AIMED AT IMPROVING THE TECHNIQUE OF HAMMER THROWERS AT THE STAGE OF LONG-TERM TRAINING Ruzimatov Islamjon Erkuziyevich Kokand State University, Department of Physical Culture, PhD E-mail: islomjonruzimatov@gmail.com Abstract: This article presents information on the organization of training sessions aimed at developing and improving the technique of throwers in sports schools, as well as on the development of their physical qualities. The article widely uses a complex of special exercises to improve the technique of hammer throwers during training and to develop physical qualities in order to achieve high results in competitions. Keywords: physical quality, physical load, physical exercises, recovery exercises, special exercises, speed-strength, special endurance exercises, speed, training plan, throwing, balance.

KIRISH Dunyoning taraqqiyot strategiyasida yoshlar o‘rtasida ommaviy sport turlarini ommalashtirish, sport bilan muntazam shug‘ullanadigan yoshlar sonini oshirishga qaratilmoqda. Jismoniy madaniyat shaxsni kompleks shakllantirish tizimining uzviy qismidir. O‘sib kelayotgan yosh avlodning sog‘lig‘i haqida g‘amxo‘rlik qilish, ularda sog‘lom turmush tarzi ko‘nikmalarini rivojlantirish, mustaqil shug‘ullanish hamda jismoniy salomatligini diagnostik nazorat qilish mexanizmlarini singdirish pedagogik jarayonning ajralmas komponenti hisoblanadi. Shu bilan birga, ommaviy sportning inson va oila hayotidagi muhim ahamiyati, uning jismoniy va ma’naviy sog‘lomlikning asosi ekanini targ‘ib-tashviq qilish, hayotga katta umid bilan kirib kelayotgan yoshlarni zararli odatlardan asrash, o‘z qobiliyat va iste’dodlarini ro‘yobga chiqarishlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratish, ular orasidan iqtidorli sportchilarni saralab olish hamda maqsadli tayyorlash tizimini takomillashtirish borasida muhim va dolzarb muammolardan sanaladi. Shu maqsadda Prezidentimiz tomonidan jismoniy tarbiya va sport sohasida aholining keng qatlamlarini sport bilan shug‘ullanishga va sog‘lom turmush tarzini yuritishga jalb etish, jismonan sog‘lom o‘sib kelayotgan avlodni tarbiyalash, sport industriyasi va infratuzilmasini rivojlantirish, oliy sport mahorati sohasida mamlakatimizning xalqaro sport maydonida munosib ishtirokini ta’minlashga qaratilgan yagona davlat siyosatini amalga oshirish, bolalarni sport bilan muntazam ravishda shug‘ullanishga jalb etish, bolalar sport ta’limi sifatini oshirish, barcha hududlarda, ayniqsa, qishloq va chekka hududlarda bolalar sporti obyektlari tarmog‘ini yanada kengaytirish orqali bolalar sportini rivojlantirish asosiy maqsad qilib belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va ommalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5924-son farmoni, 2021-yil 5-noyabrdagi “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bo‘yicha sportchilar zaxirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-5279-son qarori va ushbu sohaga oid boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarning ijrosini ta’minlashda mazkur maqola asosiy maqsadlarga muvofiq ravishda xizmat qiladi. Sport mashg‘ulotlarining ko‘p yillik tayyorgarligi — bu sportchini bolalik davridan boshlab sportda yuqori natija ko‘rsatish uchun bosqichma-bosqich rivojlantirish jarayonidir. Yosh sportchilar organizmining yosh rivojlanishiga muvofiq, uzoq muddatli mashg‘ulot jarayonini rejalashtirish va tashkil etishda balog‘atga yetishish jarayonlari va ma’lum bir jismoniy sifatni rivojlantirishning sezgir bosqichlarining o‘ziga xos shartlarini hisobga olish kerak. Ma’lumotlarni umumlashtirish asosida ularning taxminiy yosh chegaralarini mashg‘ulot bosqichida va sportni takomillashtirish bosqichida o‘qish davri uchun aniqlash mumkin. Umumiy va maxsus chidamlilik, tezlik va tezlik-kuch sifatlarini rivojlantirishda mutanosiblikka rioya qilish ayniqsa muhimdir. Jismoniy fazilatlarni rivojlantirish xususiyatlarini va jismoniy tayyorgarlik darajasini hisobga olish mashg‘ulot vositalari va usullarini tanlash, mashg‘ulotlar va musobaqa yuklamalarini me’yorlashtirish, uzoq muddatli istiqbolda jismoniy tayyorgarlikning individual ko‘rsatkichlarini aniqlash masalalarini to‘g‘ri hal qilishga imkon beradi. Maxsus kuch tayyorgarligi metodikasining ishlab chiqilishi birinchi navbatda kuchni rivojlantirish vositalari va metodlarini tanlash hamda bajarish bilan bog‘liq. Biroq tanlangan sport faoliyati turida har bir harakat doimo uning dinamik tuzilishini aniq va maqsadli aks ettiradi. Sportchilarda kuch tayyorgarligining maxsus vositalari ixtisoslashtirilgan mashqlarda harakat apparati ishiga mos bo‘lishi va sportchining sport-texnik mahorati o‘sishi jarayonida uning sifatli takomillashtirilishini tizimli ta’minlashi zarur.

MATERIALLAR VA METODLAR Shu maqsadda jismoniy sifatlarni rivojlantiruvchi mashqlar majmuasidan foydalanishni o‘rinli deb bildik. Quyida ko‘p yillik tayyorgarlik bosqichida bosqon uloqtiruvchilar texnikasini rivojlantirishda jismoniy sifatlarni rivojlantiruvchi maxsus mashqlar majmuasini qo‘llash uslubiyati keltirilgan. 1-jadval. Ko‘p yillik tayyorgarlik bosqichida bosqon uloqtiruvchilar texnikasini rivojlantirishda jismoniy sifatlarni rivojlantiruvchi maxsus mashqlar majmuasini qo‘llash uslubiyati Har bir Mashqni Xar bir sifat uchun mashqni YuQS bajarishga № tanlangan mashqlar bajarish va zarba/ Dam olish vaqti ketadigan mazmuni takrorlashlar daq oʻrtacha vaqti soni I blok kuch sifatini rivojlantirish mashqlar majmuasi Mashqlar Imkoniyat 3 seriyadan Boyiga to‘ti keladigan orasida 1.0 daq. darajasiga iborat, 3 marta 135-140 turnikda osilib turish seriyalar orasida qarab takrorlanadi. 25-30 soniya Boyiga to‘ti keladigan 3-4 seriyadan Mashqlar Turnikda turnikda (belda yoki 10-15 soniya iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. 1 145-150 tortilish yelkada) yuk bilan va undan ortiq marta seriyalar orasida tortilishga harakat qilish takrorlanadi. 1.5-2.5 daq. Past turnikda (oyoqlarni 3-4 seriyadan Mashqlar oldinga uzatib, 20-40 soniya iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. 140-145 chalqancha yotgan holda) va undan ortiq marta seriyalar orasida tortilish takrorlanadi. 1.5-2.5 daq. II blok tezkorlik sifatini rivojlantirish mashqlar majmuasi Turgan joyda uzunlikka kurash rezinasini bir 3-4 seriyadan Mashqlar uchini belga, ikkinchisini 30-50 soniya iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. 160-175 gimnastika narvoniga va undan ortiq marta seriyalar orasida mahkamlab oldinga takrorlanadi. 30-50 soniya sakrash Balandligi 20-25 oraligʻi 60-70 3-4 seriyadan Mashqlar 2 santimetrni tashkil 30-50 soniya iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. etadigan bir nechta 150-165 va undan ortiq marta seriyalar orasida predmetlar ustidan sakrab takrorlanadi. 30-50 soniya oʻtish (yuksiz va yuk bilan) 3-4 seriyadan Mashqlar Oʻtirib turish, (soʻng 2-3 daq. va iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. turishida uzunlikga 155-160 undan ortiq marta seriyalar orasida sakrash) takrorlanadi. 1.5-2.5 daq.

III blok egiluvchanlik sifatini rivojlantirish mashqlar majmuasi

Kurash gilamiga oyoqlarga tayanib 10-15 seriyadan Mashqlar kuraklarga yotamiz, 10-20 soniya iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. qoʻllarga tayanib qorinni 120-125 va undan ortiq marta seriyalar orasida tepaga koʻtaramiz – takrorlanadi. 1.5-2.5 daq. gilamga burunni yoki iyakni tekkazish Kurash gilamiga oyoqlarga tayanib Koʻprik 10-15 seriyadan Mashqlar kuraklarga yotamiz, 3 holatini 10-20 soniya iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. qoʻllar va oyoqlarga 115-125 egallash va undan ortiq marta seriyalar orasida tayanib qorinni tepaga takrorlanadi. 1.5-2.5 daq. koʻtaramiz, tovonlarni boshga yaqinlashtirish Kurash gilamiga oyoqlarga tayanib 10-15 seriyadan Mashqlar kuraklarga yotamiz, 2-3daq. va iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. 104-130 qoʻllar va oyoqlar uchiga undan ortiq marta seriyalar orasida tayanib qorinni tepaga takrorlanadi. 1.5-2.5 daq. koʻtarish IV blok chidamlilik sifatini rivojlantirish mashqlar majmuasi 3-4 seriyadan Mashqlar 3-5 daq. va iborat, 3-4 orasida 1.0 daq. Joyida yugurish 138-144 undan ortiq marta seriyalar orasida 5 daqiqa takrorlanadi. 1.5-2.5 daq. davomida 3-4 seriyadan Mashqlar gimnastik Gimnastika stuli ustidan 1-2 daq. va iborat, 3-4 orasida 2.0 daq. 4 a stuli 132-144 sakrab oʻtish undan ortiq marta seriyalar orasida ustiga takrorlanadi. 3-4 daq. chiqibtushish 1-2 seriyadan Mashqlar 5-10 daq. va iborat, 1-2 orasida 1.0 daq. Uzoq masofaga yugurish 142-155 undan ortiq marta seriyalar orasida takrorlanadi. 1.5-2.5 daq.

NATIJALAR Faqat ularning bajarilish hajmi va shiddati farq qiladi. Umumiy qabul qilingan kuch mashqlaridagi jiddiy kamchilik ham shundaki, bosqon uloqtiruvchilar mashg‘ulotida ijro apparati ixtisoslashtirilgan mashqlar turli xil mushaklarning o‘ziga xos moslashish hodisasi ham inobatga olinadi. Tezlik, chaqqonlik, chidamlilik va egiluvchanlik jismoniy sifatlari hamda ularni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.

MUHOKAMA Alohida ta’kidlash joizki, uloqtirish harakatlari samaradorligi, birinchi navbatda, sportchi tanasining harakat apparati funksional tarkibiy qismi hisoblangan ishchi bo‘g‘inlardan maqsadli foydalanish bilan bog‘liq. Inson tanasining ishchi mexanizmlari qatoriga, avvalo, mushaklarning tortish harakatlari, alohida bo‘g‘im va umuman harakat apparati darajasida mushak guruhlarining sinergetik va antagonistik o‘zaro munosabatlari, mushaklar ishidagi oqilona ketma-ketlik kiradi. Shu bois biz bosqon uloqtiruvchilar texnikasini takomillashtirish uchun maxsus mashqlar majmuasini tuzib chiqdik va amaliyotga joriy qildik. Ushbu mashqlar ketma-ketligi quyidagi jadval asosida yoritib o‘tildi. 2-jadval. Sport takomillashuvi bosqichidagi bosqon uloqtiruvchilar texnikasini takomillashtirishga qaratilgan maxsus mashqlar majmuasi Uloqtirish Vazifalar Takrorl Uslubiy ko‘satmalar № texnikasini ash soni takomillashti rish mashqlar 1 Bosqonni Bosqon dastasini to‘g‘ri ushlashni 20-25 Dastlabki aylantirishni to‘g‘ri mashq qilish. marta 25-30 s. avval tekis sur’atda ushlash bajarish kerak. Uni va uni Bosqonni ikki qo‘llab ushlab 10-15 bajarishni yetarli dastlabki tezlashtirmay aylantirish. marta darajada o‘rganib aylantiris olgandan keyin, 3—4 hni Normal turish holatida bosqonni 10-15 aylanishni tezlashtirilib o‘rgatish tezlantirib aylantirish. marta bajariladi.

2 Bosqon bilan Bosqonni sektorda turgan joyda 8-10 20-25 s. Bosqon bilan maxsus aylantirish mashqlari. marta xaratlanish vaqtida mashqlarni tana xarakatlari va bajarish. Bosqon bilan xarakatlanib yurish 8-10 bosqonga qarshi tura mashqlari. marta olish xolatiga e’tibor Bosqon bilan burilish xarakatlaridan 10-15 berish. keyin uloqtirish. arta 3 Bosqonsiz burilishlar: a)sanoq 20-25 Burilishni to‘g‘ri Burilish bilan(bir deganda burilishning marta bajarganda bosqon texnikasini birinchi yarmi, ikki deganda ikkinchi 20-25 s. shari har doim o‘rgatish yarmi burilish. uloqtiruvchining gavdasidan keyin Sanoqsiz bir xil tezlikda burilishlar 10-15 siljishi kerak. Oyoq marta harakatlarining to‘g‘ri Muvozanat saqlash, burilish vaqtida 5-10 bajarilishiga ko‘proq bosqonning tortilish kuchiga qarshi marta e’tibor berish kerak. tura olish. 4 To‘ldirma To‘ldima to‘p bilan turgan jo’yda 10-15 20-25 s. To‘ldima to‘p bilan to‘plar bilan aylntirish marta ishlashda uloqtirish ishlash. qoidariga tayanib, To‘ldima to’pni 15 metrga bosh 10-15 oyoq va qo‘l ortidan aylantirib, qoida boy’icha marta yurib borish.

To‘ldima to‘pni turgan joyda 20 -25 xarakatlariga e’tbor aylantirib uloqtirish. marta berish.

5 Bosqon Bosqon bilan aylanish tezligini 5-10 25-30 s Bosqon bilan aylanish uloqtirish oshirish marta vaqtida tezlikni texnikasini oshirishda oyoq,bel va bajarish Bosqon bilan aylanish vaqtida 5-10 qo‘l xolatiga e’tibor muvozanat saqlash marta qaratish muhim Bosqonni uloqtirish ritmini aniqlash 5-10 ahamiyatga ega. marta Shuning uchub shu xolatlarga e’tibor beriladi. 6 Kuch sifatini Shtangani dast (50kg) ko‘tarish. Dast 5-8 15-20 s Kuch sifatini rivoshlantiruv ko‘tarib tortish va o‘tirib-turish marta rivojlantirishda tana chi mashqlar mashqlari xoatiga buyum og’girligiga va vaqt Devorga maxhkamlanga rezina 25-30 meyorlariga e’tibor arqonni chap va o‘ng yon bilan marta qaratish kerak oldinga tortish. 7 Bosqonni Burilishlar vaqtida muvozanatni 10-15 20-25 s. Bosqonni aylanish aylantirish saqlab bosqon bilan xarakatlanish. marta tezligi oshganida tezligini ogirlik oshirish Burilishlardan so’ng bosqonni 8-10 ko’payadi.shuning uloqtirish. marta uchun tanani qarshilkni yenga olishga tura olish xolatini to‘g‘ri baholash. 8 Bosqonni bir To‘ldirma to‘pni uloqtirish 10-15 20-25 s. Yakunlavchi xarakat burilishda marta texnikasini bajarishda uloqtirishni oyoq va bel xarakatiga bajarish. Qadoqtoshni burilishdan so‘ng 8-10 e’tibor qaratish kerak. uloqtirish. marta Yadroni burilishdan so‘ng uloqtirish 8-10 marta Oxirgi zo‘r Bosqon va boshqa asboblarni bir 30-40 20-25 s. Oxirgi zo‘r berish 9 berishga burilishdan uloqtirish (toldirma to‘p, marta texnikasini o‘rgatish o‘rgatish. qadoqtosh, bosqon ) uchun eng yaxshi mashq bosqonni bir Bosqon va boshqa asboblarni bir 20-25 burilishdan burilib, oxirgi aktiv zo‘r berish bilan marta uloqtirishdir, chunki bajarish bunda bosqon Bosqon va boshqa asboblarni uch 10-15 uloqtiruvchining burilishdan uloqtirish. Ikki burilish marta gavdasidan sekin, uchinchisi tezlashtirilib va oldinga o‘tishga oxirgi ulgurmaydi. harakat aktiv bajariladi.

4 Bosqon Uloqtirish texnikasini 15-20 15-20 s. Uloqtirish texnikasinn 10 uloqtirish takomillashtirish marta takomillashtirayotgand texnikasini uchun dastlabki aylantirish, a, yuqorida ko‘rsatib takomillash burilishlar va oxirgi zo‘r berish o‘tilgan maxsus tirish. mashqlarini bajarish. mashqlarni mashg‘ulotlarga Doira ichida turib bosqonni maksimal 12-15 kiritish kerak. Bosqon tezlikda aylantirib, uch burilib marta uloqtirish malakasini uloqtirish. mustahkamlash uchun Mashg‘ulot vaqtida musobaqa 30-35 asbobni bor kuch bilan qoidalariga rioya qilgan holda sinash marta uloqtirish. Bu tariqasida bosqon uloqtirish. sportchini musobaqaga yaxshi tayyorlaydi.

XULOSA Xulosa qilib aytganda, mashg‘ulot jarayonida biz tomonimizdan ishlab chiqilgan maxsus mashqlarni qo‘llash sport maktablaridagi barcha guruhlarda uloqtiruvchilarning uloqtirish texnikasini o‘rganish, texnikani takomillashtirish va uloqtirish texnikasini barqaror ushlab turishga katta amaliy yordam beradi. Shu bilan birga, maxsus jismoniy sifatlar ham rivojlanadi.