O‘QITUVCHILARINI INNOVATSION O‘QITISH JARAYONLARINI BOSHQARISHGA TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI

Maqolada o‘qituvchilarini innovatsion o‘qitish jarayonlarini boshqarishga tayyorlash texnologiyasini rivojlantirishning psixologik-pedagogik xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi. Psixologik tayyorgarlik, pedagogik ko‘nikmalar, o‘qituvchilarning moslashuvchanligi va motivatsiyasi muhokama qilinadi. Finlyandiya, Singapur, Estoniya tajribalari va O‘zbekistondagi holat taqqoslanadi, muammolar aniqlanib, yechimlar taklif etiladi.

O‘QITUVCHILARINI INNOVATSION O‘QITISH JARAYONLARINI BOSHQARISHGA TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK XUSUSIYATLARI Erkinova Navbahor Saparboy qizi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti Ta’lim muassasalarining boshqaruvi yo‘nalishi magistranti E-mail: erkinovanavbahor@gmail.uz https://doi.org/10.5281/zenodo.15570580 Annotatsiya: Maqolada o‘qituvchilarini innovatsion o‘qitish jarayonlarini boshqarishga tayyorlash texnologiyasini rivojlantirishning psixologik-pedagogik xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi. Psixologik tayyorgarlik, pedagogik ko‘nikmalar, o‘qituvchilarning moslashuvchanligi va motivatsiyasi muhokama qilinadi. Finlyandiya, Singapur, Estoniya tajribalari va O‘zbekistondagi holat taqqoslanadi, muammolar aniqlanib, yechimlar taklif etiladi. Kalit so‘zlar: innovatsiya, o‘qituvchi, psixologiya, pedagogika, texnologiya, moslashuvchanlik, motivatsiya, malaka oshirish.

PREPARING SCHOOL TEACHERS FOR INNOVATIVE ACTIVITIES: THEORETICAL FOUNDATIONS AND INTERNATIONAL EXPERIENCE Abstract: The article provides an in-depth analysis of the psychological-pedagogical characteristics of developing technology for preparing teachers to manage innovative teaching processes. Psychological readiness, pedagogical skills, teacher adaptability, and motivation are discussed. Experiences from Finland, Singapore, and Estonia are compared with the situation in Uzbekistan, identifying challenges and proposing solutions. Keywords: innovation, teacher, psychology, pedagogy, technology, adaptability, motivation, training.

ПОДГОТОВКА ШКОЛЬНЫХ УЧИТЕЛЕЙ К ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ Аннотация. В статье проводится глубокий анализ психолого-педагогических характеристик разработки технологии подготовки учителей к управлению инновационными процессами обучения. Обсуждаются психологическая готовность, педагогические навыки, адаптивность и мотивация учителей. Сравнивается опыт Финляндии, Сингапура и Эстонии с ситуацией в Узбекистане, выявляются проблемы и предлагаются решения. Ключевые слова: инновация, учитель, психология, педагогика, технология, адаптивность, мотивация, повышение квалификации.

KIRISH Innovatsion o‘qitish jarayonlarini boshqarishga tayyorlash texnologiyasini rivojlantirishda psixologik va pedagogik omillar muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha davlat siyosati (PF-5712, 2019) o‘qituvchilarning psixologik moslashuvi va pedagogik malakasini rivojlantirishni talab qiladi. Shu bilan birga, o‘qituvchilarning yangi texnologiyalarga moslashuvi va motivatsiyasi bilan bog‘liq muammolar mavjud. Ushbu maqola psixologikpedagogik xususiyatlarni tahlil qilishga bag‘ishlanadi, muammolarni aniqlash va yechimlar taklif etishni maqsad qiladi.

Innovatsion o’qitish jarayonlarini boshqarishga tayyorlash texnologiyasini rivojlantirishning psixologik-pedogogik tayyorgarligi bo’yicha xalqaro davlatlar tajribalarini dastlab keltirib o’taman. Finlyandiyada o‘qituvchilar uchun psixologik qo‘llab-quvvatlash dasturlari keng qo‘llaniladi. 2022-yilgi TALIS ma’lumotlariga ko‘ra, Finlyandiyada o‘qituvchilarning 90% i yangi usullarga moslashishda psixologik qo‘llab-quvvatlash oladi, bu esa ularning innovatsion faoliyatga tayyorgarligini 95% ga yetkazadi (TALIS, 2022). Finlyandiyada har bir maktabda psixologik maslahatchilar mavjud bo‘lib, ular o‘qituvchilar bilan individual va guruh shaklida ishlaydi. ASOSIY QISM Singapurda o‘qituvchilarning psixologik tayyorgarligi davlat dasturlari orqali qo‘llabquvvatlanadi. 2021-yilda Singapurda "Teacher Wellness Program" doirasida 5000 o‘qituvchi psixologik treninglardan o‘tdi, natijada 80% o‘qituvchi stress darajasi pasaygan (Singapore Ministry of Education, 2022). Shu bilan birga, Singapurda o‘qituvchilar uchun motivatsion seminarlar tashkil etilib, 85% o‘qituvchi innovatsion metodlarni qo‘llashga tayyor bo‘lgan (TIMSS, 2022). Estoniyada psixologik tayyorgarlik raqamli ta’lim bilan integratsiyalashgan. 2023-yilda Estoniyada 3000 o‘qituvchi uchun "Digital Mindset" dasturi joriy etildi, natijada 88% o‘qituvchi raqamli texnologiyalarga moslashdi (Estonian Education Report, 2023). Bu dastur o‘qituvchilarning o‘ziga ishonchini oshirish va yangi usullarga moslashuvini tezlashtirishga xizmat qildi. O‘zbekistonda 2023-yilda Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomada 55% o‘qituvchi innovatsion o‘zgarishlarga psixologik qarshilik ko‘rsatgan (TDPU, 2023). Bu qarshilik asosan yangi texnologiyalardan foydalanish qo‘rquvi (40%), o‘zgarishlarga moslashishdagi qiyinchiliklar (35%) va stress (25%) bilan bog‘liq edi (TDPU, 2023). Qashqadaryo viloyatida 2023-yilda 200 o‘qituvchi ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqotda 60% o‘qituvchi yangi metodlarni qo‘llashdan qochishi aniqlangan (Qashqadaryo viloyati ta’lim boshqarmasi, 2023). Bundan tashqari, Andijon viloyatida 2024-yilda o‘tkazilgan so‘rovnomada 50% o‘qituvchi o‘zlarining psixologik tayyorgarlik darajasini "past" deb baholagan (Andijon viloyati ta’lim boshqarmasi, 2024). Bu holat o‘qituvchilarning innovatsiyalarga moslashishini qiyinlashtirib, ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekistonda o‘qituvchilarning pedagogik ko‘nikmalari bo‘yicha 2023-yilda o‘tkazilgan tadqiqotda 70% o‘qituvchi innovatsion metodlarni bilishga ehtiyoj sezgan (O‘zStat, 2023). Masalan, Farg‘ona viloyatida 2023-yilda 300 o‘qituvchi ishtirokida o‘tkazilgan so‘rovnomada 65% o‘qituvchi loyihali ta’lim usullarini qo‘llash bo‘yicha tajribasi yo‘qligini bildirdi (Farg‘ona viloyati ta’lim boshqarmasi, 2023). Shu bilan birga, 2024-yilda Buxoro viloyatida 200 o‘qituvchi uchun tashkil etilgan seminarlarda 60% o‘qituvchi interaktiv metodlardan foydalanish bo‘yicha yetarli bilim olgan (Buxoro viloyati ta’lim boshqarmasi, 2024). O‘zbekistonda malaka oshirish markazlari faoliyatida muammolar mavjud. 2023-yilda respublika bo‘yicha 1000 o‘qituvchi ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqotda 45% o‘qituvchi malaka oshirish kurslarining amaliy foydasi pastligini ta’kidladi (O‘zbekiston Ta’lim Vazirligi, 2024). Bu holat o‘qituvchilarning pedagogik ko‘nikmalarini rivojlantirishda jiddiy to‘siq bo‘lib xizmat qilmoqda. Xalqaro davlatlardan Singapur davlatiga to’xtaladigan bo’lsak, Singapurda pedagogik ko‘nikmalarni oshirish uchun yillik kurslar tashkil etiladi. 2022-yilda Singapurda 10 000

o‘qituvchi uchun "Innovative Teaching Strategies" dasturi joriy etildi, natijada 85% o‘qituvchi innovatsion metodlarni qo‘llashga muvaffaqiyatli o‘tdi (TIMSS, 2022). Singapurda o‘qituvchilar Google Classroom va Moodle platformalaridan foydalanish bo‘yicha maxsus treninglardan o‘tadi, bu esa ularning raqamli kompetensiyasini oshiradi. Finlyandiyada pedagogik ko‘nikmalar loyihali ta’lim usullari orqali rivojlantiriladi. 2022- yilda Finlyandiyada 15 000 o‘qituvchi loyihali ta’lim bo‘yicha kurslardan o‘tdi, natijada o‘quvchilarning ijodiy fikrlash ko‘nikmalari 20% ga oshdi (PISA, 2022). Finlyandiyada har bir o‘qituvchi yiliga 80 soatlik pedagogik treninglardan o‘tadi, bu esa ularning innovatsion metodlarni qo‘llashini osonlashtiradi. Estoniyada pedagogik ko‘nikmalar raqamli resurslar bilan birgalikda rivojlantiriladi. 2023- yilda Estoniyada "e-School" dasturi doirasida 5000 o‘qituvchi raqamli darsliklardan foydalanish bo‘yicha o‘qitildi, natijada 90% o‘qituvchi interaktiv metodlarni qo‘llashga o‘tdi (Estonian Education Report, 2023). Shu bilan birga, Estoniyada o‘qituvchilar uchun "Teacher Innovation Labs" tashkil etilib, ularning ijodiy yondashuvlari rivojlantirilmoqda. O‘zbekistonda psixologik tayyorgarlikni oshirish bo‘yicha bir qator loyihalar boshlangan. 2024-yilda Toshkentda 100 o‘qituvchi uchun psixologik treninglar tashkil etildi, natijada 70% o‘qituvchi innovatsiyalarga moslashishda o‘ziga ishonch oshganini bildirdi (Toshkent shahar ta’lim boshqarmasi, 2024). Shu bilan birga, 2024-yilda Samarqand viloyatida 200 o‘qituvchi uchun psixologik seminarlar o‘tkazildi, unda 65% o‘qituvchi stress darajasi pasayganini qayd etdi (Samarqand viloyati ta’lim boshqarmasi, 2024). Pedagogik ko‘nikmalarni rivojlantirish bo‘yicha 2023-yilda O‘zbekistonda 50 ta maktabda o‘qituvchilar uchun raqamli savodxonlik kurslari tashkil etildi, unda 500 nafar o‘qituvchi qatnashdi va 70% i kursdan so‘ng raqamli texnologiyalardan foydalanishga o‘tdi (O‘zbekiston Ta’lim Vazirligi, 2024). 2024-yilda Namangan viloyatida 150 o‘qituvchi uchun loyihali ta’lim bo‘yicha seminarlar o‘tkazildi, natijada o‘quvchilarning loyihali faoliyatga qiziqishi 25% ga oshdi (Namangan viloyati ta’lim boshqarmasi, 2024). Innovatsion o’qitish jarayonlarida pedagogik ko’nikmalarni yanada rivojlantirish uchun quyidagi yo’llardan foydalansak maqsadga muvofiq: 1. Psixologik treninglar: O‘qituvchilar uchun psixologik qo‘llab-quvvatlash dasturlari kengaytirilishi lozim. Har bir viloyatda 500 o‘qituvchi uchun yillik 30 soatlik psixologik seminarlar tashkil etilishi samarali bo‘ladi. 2. Pedagogik kurslar: Malaka oshirish markazlarida amaliyotga yo‘naltirilgan kurslar ko‘paytirilishi kerak. Masalan, 2025-yilga qadar 10 000 o‘qituvchi uchun loyihali ta’lim va interaktiv metodlar bo‘yicha kurslar joriy etilishi mumkin. 3. Motivatsiya dasturlari: O‘qituvchilarning motivatsiyasini oshirish uchun moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish tizimi joriy etilishi lozim, masalan, innovatsion metodlarni qo‘llagan o‘qituvchilarga bonuslar berish. 4. Xalqaro hamkorlik: Singapur va Estoniya tajribasidan foydalanib, O‘zbekistonda raqamli platformalardan foydalanish bo‘yicha treninglar tashkil etilishi kerak. XULOSA Xulosa qilib aytganda, innovatsion o‘qitish jarayonlarini boshqarishga tayyorlash texnologiyasini rivojlantirishda psixologik-pedagogik xususiyatlar muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda psixologik tayyorgarlik va pedagogik ko‘nikmalarni rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilgan choralar ijobiy natijalar bermoqda, ammo bu jarayonni kengaytirish va xalqaro tajribadan foydalanish zarur.