TUGARAK MASHG‘ULOTLARIGA SARALASHDA BOLALAR VA O‘SMIR FUNKTSIONAL HOLATNI O‘ZIGA XOS XUSSIYATLARI

Maqola tugarak mashg‘ulotlariga saralashda funktsional tayyorgarligini o‘ziga xos xussiyatlari maxsus jismoniy tayyorgarligini tahlili bolalar o‘smirlarni jismoniy rivojlanishi ko‘rsatkichlari shakllantirishda yakka kurashchilarini pedagogik texnologiya mashg‘ulotlarida shtange va rufe testi tashkil etish yo‘llari va uning uslublari keng yoritilgan.

TUGARAK MASHG‘ULOTLARIGA SARALASHDA BOLALAR VA О‘SMIR FUNKTSIONAL HOLATNI О‘ZIGA XOS XUSSIYATLARI Mirzayev Saidmaxmud Namangan davlat universiteti sport faoliyati va jismoniy madaniyat kafedrasi b.f.n dotsent E-mail: MirzayevS @gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.13998719 Annotatsiya: Maqola tugarak mashg‘ulotlariga saralashda funktsional tayyorgarligini о‘ziga xos xussiyatlari maxsus jismoniy tayyorgarligini tahlili bolalar о‘smirlarni jismoniy rivojlanishi kо‘rsatkichlari shakllantirishda yakka kurashchilarini pedagogik texnologiya mashg‘ulotlarida shtange va rufe testi tashkil etish yо‘llari va uning uslublari keng yoritilgan. Kalit sо‘zlar: mashg‘ulotlariga, saralashda, funktsional, tayyorgarligini, xos xussiyatlari, maxsus, jismoniy, tayyorgarligini, tahlili, bolalar va о‘smir, shakllantirishda, pedagogik texnologiya, shtange, rufe, testi, uslub.

ОСОБЕННОСТИ ФУНКЦИОНАЛЬНОГО СТАТУСА ДЕТЕЙ И ПОДРОСТКОВ В КЛАССИФИКАЦИИ ШКОЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ Мирзаев Саидмахмуд Наманганский государственный университет, кафедра спортивной деятельности и физической культуры, к.э.н., доцент. E-mail: MirzayevS @gmail.com Аннотация: В статье обобщены особенности функциональной подготовленности в тренировке, проведен анализ специальной физической подготовленности, способы организации пробы со штангой и руфом и ее методы в педагогической технологии подготовки отдельных борцов при формировании показателей физического развития детей и подростков. Ключевые слова: тренировка, сортировка, функциональный, подготовка, специфические характеристики, специальная, физическая, подготовка, анализ, дети и подростки, формирование, педагогическая технология, штанга, руфе, тест, метод.

SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE FUNCTIONAL STATUS OF CHILDREN AND ADOLESCENTS IN CLASSIFICATION FOR SCHOOL ACTIVITIES Mirzayev Saidmakhmud Namangan State University, Department of Sports Activity and Physical Culture, Ph.D. associate professor E-mail: MirzayevS@gmail.com Annotation: The article summarizes the specific characteristics of functional fitness in training, analysis of special physical fitness, ways of organizing barbell and rufe test and its methods in pedagogical technology training of individual wrestlers in formation of physical development indicators of children and teenagers. Keywords: training, sorting, functional, preparation, specific characteristics, special, physical, preparation, analysis, children and teenagers, formation, pedagogical technology, barbell, rufe, test, method.

ISHNING DOLZARBLIGI Mashg‘ulot va raqobat yuklamalari saviyasining doimiy va barqaror о‘sishi jahon sportining rivojlanishida yetakchi tendensiya hisoblanadi. Yosh sportchilarni zamonaviy sog‘lomlashtirish vositalaridan foydalangan holda tayyorlash samaradorligini oshirish va sportchilarni tayyorgarlik tizimini mustaxkamlash etish lozim. Jamiyat a’zosining jismoniy rivojlanganligiga mavjud ijtimoiy tuzum, undagi muhit, ijtimoiy sharoitning ta’siri muhim rol о‘ynaganligi hozirgi kunda о‘z isbotini topgan. Azal-azaldan insonlar о‘z tanasining rivojlanganligi haqida bosh qotirib о‘z davrning mavjud sharoiti, muhiti, nazariy bilimlari zahirasiga tayanganlar. Yakka kurashchilarning jismoniy rivojlanishini tekshirish-gavda qismlarining shakli, hajmi va proporsiyalari haqida organizimning bazi bir imkomiyatlarini aniqlab beradi. Kо‘p hollarda jismoniy rivojlanishning yaxshi davom etishi, jismoniy tarbiya va sport bilan chambarchas bog‘liqdir. Albatta, yurtimizda yosh avlodni о‘sib rivojlanishi uchun jismoniy tarbiya va sportga juda ham katta e’tibor berilmoqda. Bunga misol qilib О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoev tomonidan 2021-yil 5-noyabrdagi “О‘zbekiston Respublikasida 2024- yil Parij shahrida (Fransiya) bо‘lib о‘tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII-Paralimpiya о‘yinlari dasturlariga kiritilgan sport turlaridan kelib chiqib sport turlarini yanada takomillashtirish va ommalashtirish tо‘g‘risida”gi PQ – 5279 – sonli farmonini kо‘rsatish mumkin. TADQIQOT MAQSADI Yakka kurashchilarning jismoniy rivojlanishiga jismoniy tarbiya va sportni turlari tasirini oshirish uchun kо‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan va yana olib borilmoqda. Biz ham ushbu tadqiqot orqali о‘smir sportchilarning jismoniy rivojlanishiga kurash mashg‘ulotlarini ta’sirini aniqlashga urindik. Kо‘p hollarda sport mashg‘ulotlarini о‘tkazishga e’tibor kuchli bо‘lsada sportchi о‘smirlarni о‘sib rivojlanishiga kam ahamiyat qaratiladi. Ayni vaqtda Paralimpiya, Osiyo va Paraosiyo о‘yinlarida, jahon chempionatlarida va boshqa yirik xalqaro musobaqalarda ishtirok etishi hamda yuqori natijalarga erishishini taminlash maqsadida sportchilar jismoniy rivojlashishini nazoratga olish dolzarb masala deb hisoblaymiz. Mazkur tajriba sinovda yakka kurashchilarning mashg‘ulotlarda qayd etilgan pedagogik tajriba natijalari va ularning qiyosiy tahliliga asosan shuni takidlash mumkinki, ishlab chiqilgan va TG da 9 oy davomida muntazam qо‘llanib borilgan eksperimental mazmunli mashqlar majmuasi va testlar yakka kurashchilarning ustuvor ahamiyatga loyiq jismoniy tayyorgarligi va maxsus jismoniy tayyorgarligini jadal va samarali о‘sishiga erishildi. Maxsus jismoniy tayyorgarlikni aniqlash va rivojlantirishga qaratilgan mashqlar va biz tomonimizdan taklif etilgan testlar belbog‘li kurashga xos texnik-taktik usullarni yanada yuksakroq natija bilan ijro etishga imkon yaratadi. TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMASI Mazkur sport turiga kurashchilarni jismoniy tayyorgarlikni aniqlash va jismoniy sifatlarni diagnostika qilish uchun pedagogik testlash metodlaridan foydalandik. Ularni quyidagi testlar guruhiga kiritdik: 1) antropometrik kо‘rsatkichlarini aniqlash; 2) yurak-qon tomir tizimini parametrlari; 3) nafas olish tizimi kо‘rsatkichlari; 4) umumiy jismoniy tayyorgarlikni aniqlash uchun; 5) texnik va taktik tayyorgarlikni aniqlash uchun testlar majmuasidan foydalandik. Nafas olish tizimimini aniqlashda Shtange sinovi (son) va genchi sinovlaridan (son) foydalandik. Yurakqon tomir tizimi holatini rufe testi (son) va ortostatik sinovlari (son) yordamida aniqladik. Ushbu test saralashda tutgan о‘rni bolalarni yuklamalardan sо‘ng tiklanish jarayoni va yuklamalarga bardoshliligi aniqlandi. Umumiy jismoniy tayyorgarligini aniqlashda, Gimnastika о‘rindig‘idan

oyoq tizzalarini bukmay oldinga egilish (sm), 30 metrga yugurish (son), Turnikda tortilish, polga tayangan holda qо‘llarni bukib yozish (marta). Joyida turib uzunlikka sakrash (sm) kabi testlardan bolalarni umumiy jismoniy tayyorgarligini baholashda foydalandik. Maxsus jismoniy tayyorgarligini aniqlashda beldan oshirb tashlash unga tik turib ushlash holati kо‘rsatish (son), beldan oshirb tashlash chapga tik turib ushlash holati (son), Aldamchi xarakatlar, beldan oshirib tashlash о‘ng tomonni kо‘rsatib chap tomonga tashlash (sek), Aldamchi xarakatlar, beldan oshirib tashlash chap tomonni kо‘rsatib о‘ng tomonga tashlash (son), О‘ng elkaga oshirb tashlash tashlash (son), Chapga elkaga oshirb tashlash tashlash (son). Biz tomonimizdan ishlab chiqilgan metodikaning samaradorligini aniqlash maqsadida. Mashg‘ulotlarini tashkil qilish metodikasini, 10-11 yoshdagi jami 24 nafar bolalar orasida pedagogik tajribalar о‘tkazildi. Tajribalarning barcha qatnashchilari (n=24) ikki guruhga ajratildi: tajriba guruhi (TG) va nazorat guruh (NG) lari. Guruhlardagi sportchilar soni bir xil (n=24) tashkil qildi. Maktab tahsil oluvchi bolalar va о‘smirlar uchun mо‘ljallangan an’anaviy dastur va nizom asosida, tajriba guruhida esa biz tomonimizdan ishlab chiqilgan va taklif qilingan metodika asosida о‘tkazildi (1jadvalga qarang). 1-jadval. Mashg‘ulotni pedagogik tajriba boshida jismoniy rivojlanishi va jismoniy va maxsus tayyorgarligi kо‘rsatkichlarining qiyosiy statistik tahlili (n=48) Tajriba Nazorat guruhi Nazorat testlari guruhi n=24 n=24 t P ( X ±σ) V ( X ±σ) V Shtange sinovi (s) 23,1±1,7 7,3 23,5±1,6 6,8 1,8 P>0,05 Genchi sinovi (s) 17,1±1,6 9,3 17,5±1,7 9,7 1,7 P>0,05 Rufe testi (s) 10,1±0,9 8,9 10,3±1,2 11,6 1,9 P>0,05 Ortostatik sinov (s) 7,8±0,7 8,9 7,9±0,8 10,1 1,3 P>0,05 Gimnastika о‘rindig‘i da oldinga 3,7±0,4 10,8 3,6±0,4 11,2 1,8 P>0,05 egilish.(sm) 30 m. Yugursh 6,1±0,5 8,1 6,2±0,3 4,8 1,9 P>0,05 Turnikda tortilish (m) 4,6±0,3 6,5 4,7±0,5 10,6 1,6 P>0,05 Joydan turib uznlik-ka sakrash (sm) 154,7±11,6 7,4 152,3±13,4 8,7 1,8 P>0,05 T-1 (s.) 10,7±1,1 10,2 11±1,1 10,1 1,9 P>0,05 T-2 (s) 10,2±0,9 8,8 10,1±0,9 8,9 1,1 P>0,05 T-3 (s) 11,1±1,3 11,7 11,3±1,3 11,5 1,7 P>0,05 T-4 (s) 12,4±1,1 8,9 12,3±1,4 11,3 0,8 P>0,05 T-5 (s) 12,6±1,4 11,1 12,2±1,1 8,9 1,2 P>0,05 T-6 (s.) 11,8±1,2 10,1 11,6±1,2 10,3 1,4 P>0,05 Izoh: T-1-test 1, beldan oshirb tashlash unga tik turib ushlash holati kо‘rsatish, T-2-test 2,beldan oshirb tashlash chapga tik turib ushlash holati kо‘rsatish, T-3-test 3, Aldamchi xarakatlar, beldan oshirib tashlash о‘ng tomonni kо‘rsatib chap tomonga tashlash , T-4-test 4, Aldamchi xarakatlar, beldan oshirib tashlash chap tomonni kо‘rsatib о‘ng tomonga tashlash , T- 5-test 5, О‘ng elkaga oshirb tashlash tashlash , T-6-test 6, Chapga elkaga oshirb tashlash tashlash.

Tadqiqot yakunida olingan ma’lumotlarga kо‘ra quyidagilar aniqlandi Jadvalda о‘n tо‘rtta kо‘rsatkichlardan barchasida yaxshilanishni kuzatishimiz mumkin. Masalan, Shtange testi bо‘yicha tajriba oxirida ishonchli statistik farqlarni aniqladik. 2-jadval. Mashg‘ulotni pedagogik tajriba yakunida jismoniy rivojlanishi va jismoniy va maxsus tayyorgarligi kо‘rsatkichlarining qiyosiy statistik tahlili (n=48) Tajriba guruhi Nazorat guruh Nazorat testlari p=24 p=24 t P ( X ±σ) V ( X ±σ) V Shtange sinovi (s) 27,5±1,6 5,8 25,7±2,1 8,1 7,4 P<0,001 Genchi sinovi (s) 20,1±1,4 6,9 19,1±1,2 6,2 6,3 P<0,001 Rufe testi (s) 7,8±0,9 12,2 8,2±1,1 13,6 2,8 P<0,01 Ortostatik sinov (s) 4,2±0,4 9,5 4,5±0,6 13,3 3,9 P<0,001 Gimnastika о‘rindig‘ida 4,1±0,5 12,1 3,9±0,4 10,2 4,4 P<0,001 oldinga egilish.(sm) 30 m. Yugursh 5,8±0,6 10,3 5,9±0,7 11,8 2,5 P<0,05 Turnikda tortilish (m) 5,2±0,4 7,6 4,8±0,5 10,4 2,7 P<0,01 Joydan turib uznlik-ka 163,1±11,7 8,6 156,3±13,5 7,1 2,4 P<0,05 sakrash (sm) T-1 (s) 9,9±1,3 13,1 10,5±0,9 8,5 3,9 P<0,001 T-2 (s) 9,3±0,9 9,6 9,7±0,8 8,2 3,2 P<0,01 T-3 (s) 10,1±0,9 8,9 10,5±0,8 7,6 3,3 P<0,01 T-4 (s) 13,1±1,2 9,1 12,7±1,2 9,4 2,3 P<0,05 T-5 (s) 13,3±1,3 9,7 12,9±1,6 10,1 2,4 P<0,05 T-6 (s) 13,2±1,5 11,4 12,6±1,3 10,4 3,3 P<0,01 Izoh: T-1-test 1, beldan oshirb tashlash unga tik turib ushlash holati kо‘rsatish, T-2-test 2,beldan oshirb tashlash chapga tik turib ushlash holati kо‘rsatish, T-3-test 3, Aldamchi xarakatlar, beldan oshirib tashlash о‘ng tomonni kо‘rsatib chap tomonga tashlash , T-4-test 4, Aldamchi xarakatlar, beldan oshirib tashlash chap tomonni kо‘rsatib о‘ng tomonga tashlash , T- 5-test 5, О‘ng elkaga oshirb tashlash tashlash , T-6-test 6, Chapga elkaga oshirb tashlash tashlash. Bu yerda tajriba guruhida natija 27,5±1,6 soniyani, nazorat guruhida esa 25,7±2,1 soniyani tashkil qildi (t=7,4; P<0,001). Genchi sinov statistik ishonchli farqlar tajriba guruhida tajriba sо‘ngida 20,1±1,4 soniya, nazorat guruhida esa 19,1±0,9 soniya natija kо‘rsatildi (t=6,3; P>0,001). Yurak-qon tomir tizimi kо‘rsatkichlari bо‘yicha quyidagi natijalarni oldik: Ruf’e testi bо‘yicha tajriba oxirida biz statistik ishonchli farqlarga ega bо‘ldik, bunda tajriba guruhida 7,8±0,9 soniya, nazorat guruhida 8,2±1,1soniya ma’lumotlardan ma’lum bо‘ldiki, tajriba guruhi bolalari nazorat guruhi bolalaridan ancha ustunlikka ega bо‘lishdi va bu statistik tahlillar bilan tasdiqlanadi (t=2,8; P<0,01). Biroq Ortostatik sinovi natijalariga kо‘ra tajriba oxirida, tajriba guruhida − 4,2±0,4 soniya, nazorat guruhida 4,5±0,6 soniya (t=3,9; P<0,01). Ma’lum bо‘ldiki, bu yerda barcha kо‘rsatkichlar bо‘yicha ishonchli statistik farqlar mavjud. Biz tomonimizdan taklif qilingan metodika о‘zining ijobiy natijani berdi va jismoniy tayyorgarlik kо‘rsatkichlarida о‘z aksini topdi. О‘tirgan holatdan oldinga egilish testida ham statistik farqlar aniqladik, tajriba guruhida 4,1±0,5 sm, nazorat guruhida 3,9±0,4 sm. Matematik

ishlab chiqishda katta statistik farq aniqlandi (t=4,4; P<0,01). Biz tajriba oxirida 30 m ga yugurishda tajriba guruhida natija 5,8±0,6 soniya, nazorat guruhida esa 5,9±0,5 soniyani tashkil qilganligini aniqladik. Bu ishonchli statistik farqni kо‘rsatadi (t=2,5; P<0,05). Turnikda tortilish tajriba guruhida 5,2±0,4 marta, nazorat guruhida 4,8±0,5 martani tashkil etdi, bu yerda ham biz statistik farqlarni aniqladik (t=2,7; P<0,01). Turgan joydan uzunlikka sakrash tajriba guruhida 163,1±11,7 sm ga, nazorat guruhida esa 156,3±13,5 sm ga teng bо‘ldi, tajriba oxirida statistik farqlar kuzatildi (t=2,4; P<0,05). XULOSA Xulosa yuqoridagi ma’lumotlarga asoslanib olingan natijalar ilmiy-amaliy о‘z isbotini topdi. Bundan tashqari tadqiqotchi olim A.A.Gujalovskiy sportchilarni yuksak natijalarni qо‘lga kiritishida jismoniy qobiliyatlarni rivojlanish davrlariga inobatga olish balki, umumiy jismoniy tayyorgarlik holatini aniqlash, nazorat qilish va monitoring qilish asosida rivojlantirish о‘zining yuqori samarasini berishi aniqlandi. Bu esa biz olib borgan tadqiqot natijalari ilmiy-uslubiy adabiyotlarda keltirish, ma’lumotlarni tо‘ldirishda dasturil amal bо‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati 1. О‘zbekiston Respublikasi prezidentining “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bо‘yicha sportchilar zaxirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida” 2021-yil 5-noyabrdagi PQ – 5279 – sonli farmoni. Mabuot.uz 2. Kerimov.F.A. Sportda ilmiy tadqiqotlar. Toshkent “Ilmiy-texnika axboroti – press nashriyoti ” -2021.-68.b; 3. Salomov.R.S Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Darslik –Toshkent 2014-yil 284 b; 4. T.S.Tо‘ychiyev The importance of the principle of unity of general and special training of athletes in the conduct of sports circles in judo in the helpless adolescents of the fall Web of scientist: international scientific research journal issn: 2776 - 0979, Volume 3, Issue 4, April., 2022 487-492 b; 5. T.S.Tо‘ychiyev Kо‘zi ojiz va zaif kо‘ruvchi о‘smirlarda dzyudo sport tо‘garak mashg‘ulotlarini о‘tkazishda umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi tamoyilini ahamiyati. Namangan davlat unversiteti iimiy axborotnomasi . 2022. 4- soni 456-461b; 6. T.S.Tо‘ychiyev Nurli maskan maktab internati tahsil oluvchi dzyudo kurashchilarni jismoniy rivojlanishi kо‘rsatkichlari. Manaviyat va marifat markazi ijtimoiy-manaviy tadqiqotlar instituti Yangi О‘zbekistonda marifatli shaxs tarbiyasi: Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari (ikkinchi qism) 21.07.2023 320-330 b; 7. T.S.Tо‘ychiyev “Nurli maskan”ixtisoslashtirilgan maktab internati tahsil oluvchi kо‘zi ojiz va zaif kо‘ruvchi bolalar va о‘smir dzyudochilarining maxsus jismoniy tayyorgarligini tahlili. Namangan davlat unversiteti ilmiy axborotnomasi . 2023. 8 son 528-533 b; [13.00.00. №3].