ГИДРОТЕХНИКА ИНШООТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ МУДДАТИНИ УЗАЙТИРИШ УСУЛЛАРИ

Мазкур ишда лойиҳа ҳужжатлари мавжуд бўлмагандагидротехника иншоотларидан фойдаланиш муддатини узайтириш тартиби ваусуллари масалалари кўриб чиқилган. IV синф гидротехника иншоотларинингтехник ҳолатини мониторинг қилиш талаблари келтирилган.

УЎТ: 626/627 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.16961665

ГИДРОТЕХНИКА ИНШООТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ МУДДАТИНИ УЗАЙТИРИШ УСУЛЛАРИ

Ислом Каримов номидаги Данияр ПАЛУАНОВ Тошкент давлат техника университети профессори, т.ф.д. Ирригация ва сув муаммолари Феруза АЙТБАЕВА илмий-тадқиқот институти таянч докторанти Ирригация ва сув муаммолари Айсанем АБЛАТОВА илмий-тадқиқот институти таянч докторанти

Аннотация: Мазкур ишда лойиҳа ҳужжатлари мавжуд бўлмаганда гидротехника иншоотларидан фойдаланиш муддатини узайтириш тартиби ва усуллари масалалари кўриб чиқилган. IV синф гидротехника иншоотларининг техник ҳолатини мониторинг қилиш талаблари келтирилган.

Калит сўзлар: гидротехника иншоотлари, мониторинг, муддатини узайтириш, усул, авария.

СПОСОБЫ ПРОДЛЕНИЯ СРОКА ЭКСПЛУАТАЦИИ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ СООРУЖЕНИЙ

Данияр ПАЛУАНОВ, профессор Ташкентского государственного технического университета имени Ислама Каримова, д.т.н. Феруза АЙТБАЕВА, докторант Научно-исследовательского института ирригации и водных проблем Айсанем АБЛАТОВА, докторант Научно-исследовательского института ирригации и водных проблем

Аннотация: В работе рассмотрены порядок и способы продления срока эксплуатации гидротехнических сооружений при отсутствии проектной документации. Представлены требования к контролю технического состояния гидротехнических сооружений IV класса.

Ключевые слова: гидротехнические соору­ жения, безопасность, эксплуатация, мониторинг, продление срока службы, метод, авария.

METHODS FOR EXTENDING THE SERVICE LIFE OF HYDRAULIC STRUCTURES Daniyar PALUANOV, Professor at Tashkent State Technical University named after Islam Karimov, Doctor of Engineering Feruza AITBAYEVA, Doctoral candidate at the Research Institute of Irrigation and Water Problems Aisanem ABLATOVA, Doctoral candidate at the Research Institute of Irrigation and Water Problems Abstract: This work considers the issues of the procedure and methods for extending the service life of hydraulic structures in the absence of design documentation. Requirements for monitoring the technical condition of class IV hydraulic structures are presented. Keywords: hydraulic structures, safety, operation, monitoring, extension of service life, method, accident.

Аксарият гидротехника иншоотлари (ГТИ) аҳоли зич жойлашган ҳудудларда, саноат зоналарида ва инфратузилма ривожланган ҳудудларда жойлашган ёки булар вақт ўтиши билан фойдаланаётган ГТИ яқинида ривожланган. ГТИ аҳоли ва атроф-муҳит учун потенциал хавфли объект ҳисобланади, чунки авариялар инсонлар ўлими, аҳоли уй-жойларининг вайрон бўлиши, иқтисодиёт объектларининг бузилиши, экотизимларнинг издан чиқиши, ГТИнинг хўжалик фаолияти объектлари сифатида тўлиқ ёки қисман йўқолиши каби оғир оқибатларга олиб келиши мумкин. Шу муносабат билан ГТИни узоқ муддатдан буён ишлатилишидан кейинги ҳолатини баҳолаш ва авариялар натижасида юзага келиши мумкин бўлган оқибатларни таҳлил қилиш муҳим вазифа ҳисобланади.

Статистика маълумотларига кўра, Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлигининг “Сувхўжаликназорат” инспекцияси томонидан хавфсизлиги назорат қилинадиган ГТИнинг 14% ни I синф, 31% – II синф, 45% – III синф, 10% – IV синф иншоотлари ташкил этади [1].

III ва IV синф ГТИ сонининг кўплиги ва улардаги аварияларнинг меъёрий эҳтимоллиги нисбатан юқорилиги сабабли уларнинг хавфсизлигини ошириш ва содир бўладиган авариялар сонини камайтириш амалий аҳамиятга эга [2,3].

ГТИнинг ишончлигини ошириш ва хавфсизлигини таъминлашнинг асосий йўли ГТИнинг ҳолатини, унга таъсир этувчи табиий ва техноген юкламалар ва таъсирларни мунтазам назорат қилиш мониторинги ҳисобланади. “Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ [4], мониторингни таъминлаш ГТИни эксплуатация қилувчи ташкилот мажбурияти ҳисобланади. Мониторингга қўйиладиган талаблар ГТИ синфи ва эксплуатация шароитига боғлиқ.

Амалиётдан маълумки, ҳудудлардаги IV синфдаги кўплаб ГТИда мониторинг шунчаки расмиятчилик бўлиб қолмоқда, айримларида эса умуман амалга оширилмайди. Бундай ёндашув ГТИнинг техник ҳолатини мониторинг қилиниши Қонунга мос келмайди. Масалан, IV синф ГТИ учун мониторинг мунтазам визуал ва инструментал кузатувлар билан: баҳорда – сув тошқини ўтишидан олдин ва сув тошқини даврида ГТИдан фойдаланишга тайёрлигини текшириш учун, кузда эса – куз-қиш даврида ГТИдан нормал фойдаланишга тайёрлигини текшириш учун йилига икки марта ўтказилиши керак.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам ГТИдаги гидродинамик авариялар хавфини тўлиқ бартараф этиб бўлмайди, шу сабабли гидротехника тарихида қайд этилаётган аварияларнинг мумкин бўлган сценарийларини баҳолаш зарур.

Республикамиз ҳудудида фойдаланилаётган III ва IV синф ГТИнинг кўпчилиги ўтган асрнинг ўрталарида қурилган бўлиб, узоқ йиллардан буён ишлатилаётганлиги оқибатида белгиланган фойдаланиш муддатлари тугаб бормоқда. Шунинг учун бундай иншоотларнинг эксплуатацион ишончлилигини баҳолаш масаласи бугунги кунда долзарб ҳисобланади.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 48 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025

Амалдаги Қурилиш меъёрлари ва қоидаларида ГТИдан фойдаланиш муддатини узайтириш тартиби ва усуллари белгиланмаган [5].

ГТИ хавфсизлиги масалаларига ўзбек ва хорижий олимларнинг кўплаб ишлари бағишланган, аммо ҳали ҳам меъёрий ва ҳуқуқий ҳужжатларда ГТИдан фойдаланиш муддатини узайтириш услубиятига ягона ёндашувлар мавжуд эмас.

Шунинг учун барча турдаги ГТИдан фойдаланиш муддати тугалланаётганлиги ва уларнинг қолган ресурсини тадқиқ этишда қуйидагиларни амалга ошириш зарур:

– иншоотни лойиҳалаштириш, қуриш ва ундан фойдаланишда фонд материалларини кўриб чиқиш; – олдинги текширувлар ёки тадқиқотлар ҳужжатлари билан танишиш; – иқлим ва гидрогеология шароитида “иншоот – замин” тизимининг ҳолатини ўрганиш; – иншоотдан фойдаланиш даврида унга таъсир этадиган юкламалар ва таъсирларни ўрганиш; – ташқи муҳитнинг агрессивлик даражасини аниқлаш; – иншоот замини ва танаси грунтлари, шунингдек унинг қурилиш конструкциялари миқёсида муҳитнинг кимёвий агрессивлигини аниқлаш; – иншоотдан фойдаланишда ҳарорат-намлик характеристикаларини баҳолаш; – ГТИни визуал текшириш; – грунтли иншоотнинг ҳақиқий ҳолатини аниқлаш учун геодезик съёмка ўтказиш; – аниқланган шикастланишларни ҳисобга олган ҳолда иншоотнинг устуворлигини ҳисоблаш; – ёриқларнинг очилиш даражасини ва уларнинг пайдо бўлиш манбаини аниқлаш ҳамда ривожланиш динамикасини кузатиш; – ГТИнинг чўкишини ҳисоблаш; – фильтрацияга қарши қурилмалар ҳолатини таҳлил қилиш; – иншоот грунтларининг физик-механик ва физик-кимёвий хоссаларини объектда ва лаборатория шароитларида аниқлаш; – грунт материалининг мустаҳкамлик ва деформация характеристикаларининг ўзгариши чегараларини аниқлаш; – иншоотнинг сув ўтказмаслигини баҳолаш; – ўзгаришга учраган замин грунтларининг характеристикаларини таҳлил қилиш; – шикастланишнинг мумкин бўлган сабабларини аниқлаш.

Юқоридагилар асосида ГТИнинг қолган ресурсини аниқлаш ва кейин­ чалик фойдаланишга яроқлилиги баҳоланади.

IV синф ГТИнинг лойиҳа ҳужжатлари мавжуд бўлмаган тақдирда ўхшаш иншоотларни ўрганиш бўйича ўтказилган тадқиқотларнинг муҳандислик амалиётига амал қилиш лозим. Шу билан бирга, 1-расмда кўрсатилган схема асосида тадқиқот ишларини ўтказиш мақсадга мувофиқдир.

1-расм. ГТИнинг лойиҳа ҳужжатлари мавжуд бўлмаганда тадқиқот ишларини ўтказиш схемаси.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 50 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025

IV синф ГТИ хавфсизлигини экспертизадан ўтказиш натижалари бўйича қуйидаги қарорлардан бири қабул қилинади:

– белгиланган параметрлар асосида иншоотдан фойдаланишни давом эттириш; – иншоотни таъмирлаш; – иншоотни реконструкция қилиш; – иншоотни фойдаланишдан чиқариш (тугатиш).

Хулоса қилиб айтганда, барча турдаги ГТИ мамлакатимиз иқтисодиёти учун муҳимлигини инобатга олган ҳолда уларнинг хавфсизлигини таъминлаш ва эксплуатацион ишончлилигини ошириш масалаларига эътибор қаратиш лозим.

1. Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги маълумотлари.

2. Палуанов Д.Т., Таженов Б.М. Фойдаланилаётган IV синф грунтли гидротехника иншоотларида мумкин бўлган авария сценарийлари // “Меъморчилик ва қурилиш муаммолари” илмий-техник журнали. – Самарқанд, 2024. – № 4. – Б. 115-117.

3. Paluanov D.T., Ablatova A.M. Gidrotexnikа inshootlаrining belgilаngаn xizmаt muddаtini uzаytirish tаdbirlаri // Qurilish va ta’lim ilmiy jurnali. – Namangan, 2025. – №2(14). – B. 28-31.

4. Ўзбекистон Республикасининг “Гидротехника иншоотлари хавф­ сизлиги тўғрисидаги” Қонуни // www.lex.uz

5. Қурилиш меъёрлари ва қоидалари 2.06.01-97. Гидротехника иншоотлари. Лойиҳалаштиришнинг асосий низомлари. – Тошкент, 1997.