MIKROGIDROELEKTR STANSIYALARINING BARQAROR ENERGIYA MANBAI SIFATIDAGI AHAMIYATI

Ushbu maqola mikrogidroelektr stansiyalari mavzusida yozilgan.Mikrogidroelektr stansiyalari (mikro GES) kichik quvvatli gidroenergetika tizimlaribo‘lib, ular ekologik toza va barqaror energiya manbai sifatida ishlatiladi. Maqoladamikrogidroelektr tizimlarining asosiy xususiyatlari, ularning qurilishi, texnik vaijtimoiy jihatlari, shuningdek, barqaror rivojlanishdagi roli yoritilgan. Mikrogidroelektrtizimlarining kichik hajmdagi energiya ishlab chiqarish imkoniyatlari va ularningtog‘li hududlardagi foydalari, shu bilan birga, lokal energiya ta‘minotini yaxshilashdako‘rsatayotgan roli muhokama qilinadi

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.16961532

MIKROGIDROELEKTR STANSIYALARINING BARQAROR ENERGIYA MANBAI SIFATIDAGI AHAMIYATI

Abrorbek Andijon davlat texnika instituti “Elektr muhandisligi” kafedrasi SHUKURALIYEV mudiri, PhD, dotsent

Shuxratbek Andijon davlat texnika instituti “Elektr muhandisligi” kafedrasi MANNOBBOYEV katta o‘qituvchisi

Annotatsiya. Ushbu maqola mikrogidroelektr stansiyalari mavzusida yozilgan. Mikrogidroelektr stansiyalari (mikro GES) kichik quvvatli gidroenergetika tizimlari bo‘lib, ular ekologik toza va barqaror energiya manbai sifatida ishlatiladi. Maqolada mikrogidroelektr tizimlarining asosiy xususiyatlari, ularning qurilishi, texnik va ijtimoiy jihatlari, shuningdek, barqaror rivojlanishdagi roli yoritilgan. Mikrogidroelektr tizimlarining kichik hajmdagi energiya ishlab chiqarish imkoniyatlari va ularning tog‘li hududlardagi foydalari, shu bilan birga, lokal energiya ta’minotini yaxshilashda ko‘rsatayotgan roli muhokama qilinadi.

Kalit so‘zlar: mikro GES, gidroturbina, ekologik toza energiya, elekr ta’minoti, yirik

ЗНАЧЕНИЕ МИКРОГИДРОЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ КАК СТАБИЛЬНОГО ИСТОЧНИКА ЭНЕРГИИ

Аброрбек ШУКУРАЛИЕВ, Заведующий кафедрой «Электроинженерия», Андижанского государственного технического института, PhD, доцент

Шухратбек МАННОББОЕВ, Старший преподаватель кафедры «Электроинженерия» Андижанского государственного технического института

Аннотация. Данная статья посвящена микро­

электри­ческие станции (микро ГЭС) являются системами с малой мощностью, использующими гидроэнергию и являющимися экологически чистым и устойчивым источником энергии. В статье рассматриваются основные харак­ теристики микрогидроэлектрических систем, их строительство, технические и социальные аспекты, а также их роль в устойчивом развитии. Обсуждаются возможности маломо­ щного производства энергии с помощью микрогидроэлектрических систем, а также их преимущества в горных районах, а также роль в улучшении местного энергоснабжения.

Ключевые слова: микро ГЭС, гидротурбина, экологически чистая энергия, электроснабжение, крупные ГЭС, речной поток, водохранилище.

IMPORTANCE OF MICROHYDROELECTRIC POWER PLANTS AS A SUSTAINABLE ENERGY SOURCE

Abrorbek SHUKURALIYEV, Head of the Department of «Electrical Engineering,» Andijan State Technical Institute, PhD, Associate Professor Shuhratbek MANNOBBOYEV, Senior Lecturer, Department of Electrical Engineering, Andijan State Technical Institute Abstract. This article is dedicated to micro-hydroelectric power plants. Micro-hydroelectric power plants (micro HPP) are small-scale hydroenergy systems that serve as environmentally clean and sustainable energy sources. The article discusses the main characteristics of micro-hydroelectric systems, their construction, technical and social aspects, as well as their role in sustainable development. The possibilities of small-scale energy production through micro-hydroelectric systems and their benefits in mountainous areas, as well as their role in improving local energy supply, are discussed. Keywords: micro HPP, hydro turbine, environmentally clean energy, power supply, large HPP, river flow, reservoir.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Bugungi kunda dunyo jiddiy energiya inqirozi bilan yuzma-yuz kelmoqda. Ushbu inqirozning salbiy ta’siri, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda kuchli sezilmoqda. Shu sababli, qayta tiklanuvchi manbalarga asoslangan muqobil energiya manbalarini ishlab chiqish loyihalari boshlangan. Bular orasida gidroenergetika, quyosh energiyasi, biomassa va shamol energiyasi mavjud. Suv resurslari inson salomatligi va oziq-ovqat ishlab chiqarishda muhim rol o‘ynaydi, lekin shu bilan birga, daryo yoki to‘lqinlar kabi harakatdagi suvda mavjud bo‘lgan energiyani gidroenergetika yoki mexanik usullar yordamida elektr energiyaga aylantirish mumkin. Gidroenergetika loyihalari mahalliy sharoitlar va energiyaga bo‘lgan ehtiyojga qarab kichik yoki yirik miqyosda amalga oshirilishi mumkin va bu qayta tiklanuvchi energiya manbai sifatida istalgan joyda, faqatgina suv oqimi mavjud bo‘lsa, ishlatilishi mumkin. Suv oqimi global darajada mavjud va tugamaydigan resurs bo‘lganligi sababli, undan foydalanib elektr ishlab chiqarish aholi turmushini yaxshilash va ish unumdorligini oshirishda barqaror energiya manbai sifatida xizmat qilishi mumkin. Ayniqsa, rivojlanayotgan yoki qishloq hududlarida kichik gidroenergetika mahalliy darajada mavjud, ishonchli energiya manbai sifatida katta ahamiyatga ega [1-3].

Gidroenergetika — bu suv harakati ta’sirida harakatga keladigan generatorlar tomonidan ishlab chiqariladigan elektr energiyasidir. Bu keng qo‘llaniladigan barqaror energiya manbalaridan biridir. Gidroelektr stansiyasi qurib bitkazilgach, energiya ishlab chiqarish jarayonida deyarli chiqindi hosil bo‘lmaydi. Bugungi kunda jahondagi elektr energiyasining 22 foizi aynan gidroenergetika orqali olinadi, bu esa tugamaydigan tabiiy resurslardan olinadigan umumiy energiyaning taxminan 78 foizini tashkil etadi. Hindistonning yillik gidroenergetika ishlab chiqarish hajmi 115,6 teravatt.soat (TWh) bo‘lib, o‘rnatilgan quvvati 33,6 gigavattga (GW) teng. “Mikrogidro” atamasi odatda 300 kilovattgacha (kW) elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi gidroenergetik qurilmalarni ifodalaydi. Bunday qurilmalar alohida xonadonlar yoki tog‘li hududlardagi kichik jamoalarni elektr bilan ta’minlashi yoki elektr tarmoqlariga ulanib ishlashi mumkin. Bu kabi tizimlar butun dunyo bo‘ylab, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda keng tarqalgan bo‘lib, yoqilg‘i xarid qilmasdan arzon energiya manbaini ta’minlay oladi. Ushbu maqolada aynan mikro gidroelektr tizimlarining tog‘li hududlarda elektr ishlab chiqarishdagi turli jihatlari — loyiha joyini baholash, qurilish va texnik xususiyatlar, barqaror rivojlanishdagi roli va boshqalar yoritilgan [4].

Gidroenergetika qurilma turi va quvvatiga ko‘ra tasniflanadi. Qurilma turi bo‘yicha quyidagi toifalar mavjud: suv omborli (rezervuarli) tizimlar, daryo oqimi (Run-of-River) tizimlari, nasosli gidroakkumulyator stansiyalari (Pumped Storage HPPs) va to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqimdagi (In-stream) gidrotizimlar. Quvvati bo‘yicha esa quyidagi toifalar mavjud: piko (Pico), mikro (Micro), mini (Mini), kichik (Small), o‘rta (Medium) va yirik (Large) gidroenergetika. (1-rasmga qarang.)

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 30 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025

Yirik gidroelektr stansiyalar, odatda, suv omborlari va katta to‘g‘onlar asosida quriladi. Bunday stansiyalar ko‘pincha markaziy elektr tarmog‘iga ulangan bo‘ladi. Ularni qurish uchun katta hajmdagi sarmoya talab etiladi. Bunday stansiyalar 10 MVtdan bir necha yuz MVtgacha elektr energiyasi ishlab chiqaradi va bu orqali minglab xonadonlarni elektr energiyasi bilan ta’minlash mumkin.

Kichik gidroelektr stansiyalar an’anaviy ravishda daryo oqimi (run-of-river) asosida ishlaydi va bir necha MVtgacha quvvat ishlab chiqaradi. Bu stansiyalar gidroenergetikaning afzalliklarini markazlashmagan (desentralizatsiyalashgan) elektr ishlab chiqarish bilan uyg‘unlashtiradi. Kichik stansiyalar quyidagi uch toifaga bo‘linadi: piko – 5 kVtgacha, mikro – 100 kVtgacha, mini – 1 MVtgacha.

1-jadval. Gidroelektr stansiyalarining tasnifi

Gidroenergetika Quvvat oralig‘i Ta’minlashi mumkin bo‘lgan toifasi xonadonlar soni

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

2-jadval. Turli davlatlarda kichik gidroenergetika quvvati

Daryo oqimi asosidagi stansiyalar (Run-of-River – RoR)

Daryo oqimi asosida ishlovchi GESlar (Run-of-River) elektr energiyasini daryo suvi oqimi yoki daryoning tabiiy balandlikdan tushishi orqali ishlab chiqaradi. Bu turdagi elektr stansiyalar butun yil davomida har qanday suv oqimi tezligida oqadigan daryolar uchun eng maqbul hisoblanadi.

Turbinalarni harakatga keltirish uchun suv doimiy ravishda “enstock” quvuriga (enstock) yo‘naltiriladi, so‘ngra yana daryo oqimiga qaytariladi. Bu turdagi stansiyalar odatda suvni to‘plash omborini umuman talab qilmaydi yoki juda kichik hajmda to‘playdi, bu esa energiyaga bo‘lgan talabdagi o‘zgarishlarga moslashuvni cheklaydi [5].

Elektr energiyasining ishlab chiqarilishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri mahalliy daryo oqimi holatiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli, ishlab chiqarish yomg‘ir miqdori, yog‘ingarchilik va erigan qor suvlaridan bevosita ta’sirlanadi hamda kunlik, oylik yoki mavsumiy darajada o‘zgarib turadi.

2-rasm. Daryo oqimi asosidagi gidroelektr stansiyaning odatiy komponentlari.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 32 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025

Omborli gidroelektr stansiyalar odatda daryo oqimini to‘suvchi to‘g‘on yordamida quriladi va suv to‘g‘on ortida to‘planadi. Bunday yondashuvda ishlab chiqariladigan elektr energiyasi nisbatan barqaror bo‘ladi va daryo oqimiga asoslangan (RoR) stansiyalarga nisbatan kamroq o‘zgaruvchanlikka ega.

Generatorlar odatda to‘g‘on tagida joylashadi va suv ombori bilan tunnel yoki quvurlar orqali ulanadi. Jihozlarning turlari va loyihalari geografik relyefga qarab tanlanadi. Ko‘pgina hollarda, suv ombori sun’iy ko‘l shaklida daryo vodiylarining katta qismini suv ostida qoldiradi [6-8].

Shu sababli, bunday turdagi gidroelektr stansiyalar atrof-muhitga va jamiyatga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ayniqsa yerlarning suv ostida qolishi tufayli ekologik va ijtimoiy oqibatlar yuzaga keladi.

Gidroenergetika bugungi kunda eng keng qo‘llaniladigan va barqaror energiya manbalaridan biri hisoblanadi. U energiya ishlab chiqarishda minimal chiqindilar bilan ishlashni ta’minlaydi, shuning uchun ekologik jihatdan ham foydalidir. Gidroelektr stansiyalarining quvvati va tizim turiga qarab, ularni kichik, o‘rta yoki yirik deb tasniflash mumkin. Kichik gidroenergetika tizimlari, xususan mikro va mini gidroelektr stansiyalar, rivojlanayotgan mamlakatlar va qishloq hududlarida elektr energiyasining ishonchli va barqaror manbai sifatida keng tarqalgan. Bunday tizimlar tog‘li hududlarda yoki suv manbalari cheklangan joylarda energiya ta’minoti uchun samarali yechimlarni taklif etadi [9-10].

Daryo oqimi asosidagi gidroelektr stansiyalar va suv omborli tizimlar o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Daryo oqimi tizimlari tabiiy suv oqimidan foydalanadi, bu esa energiya ishlab chiqarishni yil davomida barqaror bo‘lishiga imkon beradi. Suv omborli gidroelektr stansiyalar esa, o‘z navbatida, energiya ishlab chiqarishni yanada barqaror qiladi, ammo ular ekologik va ijtimoiy jihatdan ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 8 | ISSUE 2 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Global miqyosda gidroenergetika ishlab chiqarish quvvati har yili ortib bormoqda. Masalan, Hindiston yillik gidroenergetika ishlab chiqarish hajmi 115,6 teravatt.soatga yetadi. Gidroenergetika tizimlarining turli toifalari, xususan mikro va mini gidroenergetika, kichik va o‘rta miqyosda energiya ta’minoti uchun samarali va iqtisodiy jihatdan foydalidir. Gidroenergetika global energiya ta’minotining 22 foizini tashkil qilib, tugamaydigan tabiiy resurslardan olinadigan umumiy energiyaning taxminan 78 foizini tashkil etadi, bu esa uning ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.

Shu bilan birga, gidroenergetika texnologiyalarining rivojlanishi va samaradorligi global energiya inqiroziga qarshi kurashishda katta ahamiyatga ega bo‘lib, energiya ta’minotining barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.