СУВ РЕСУРСЛАРИ ВА СУВ ОБЪЕКТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ

Мақолада бугунги кунда гидроэнергетика соҳасида ресурстежамкор технологиялардан кенг фойдаланиш, юқори даромад олиш, иқтисодийбарқарорликни таъминлаш юзасидан таҳлилий фикрлар юритилади. Ҳарбир ГЭСга келаётган сув ҳисобини аниқ юритиш, станциялардаги агрегатқувватларига мос равишда керакли сув захиралари билан таъминлаш, керагиданортиқча қисмини эса талофатларсиз ўтказиб юбориш жараёнларида сувнингбошқаруви ва ҳисоб-китобини юритиш, сув манбаларидан фойдаланишда барчаистеъмолчилар билан тенг ҳуқуқли муносабатларни ўрнатишда гидрометрияхизматининг устувор аҳамияти асослаб берилади. Мазкур соҳани бугунги кундазамонавий асбоб-ускуналар, малакали кадрлар билан таъминлаш, мавжудсув ўтказиш ва ўлчаш иншоотларини рақамлаштиришнинг муҳимлиги илгарисурилади.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15484288

СУВ РЕСУРСЛАРИ ВА СУВ ОБЪЕКТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ

“Гидротехмониторинг” МЧЖ Абдураззоқ ҚЎЗИБОЕВ Гидротехника иншоотларини техник ҳолатини махсус ускуналар ёрдамида ташхис қилиш бўлими бошлиғи

Аннотация: Мақолада бугунги кунда гидроэнергетика соҳасида ресурс тежамкор технологиялардан кенг фойдаланиш, юқори даромад олиш, иқтисодий барқарорликни таъминлаш юзасидан таҳлилий фикрлар юритилади. Ҳар бир ГЭСга келаётган сув ҳисобини аниқ юритиш, станциялардаги агрегат қувватларига мос равишда керакли сув захиралари билан таъминлаш, керагидан ортиқча қисмини эса талофатларсиз ўтказиб юбориш жараёнларида сувнинг бошқаруви ва ҳисоб-китобини юритиш, сув манбаларидан фойдаланишда барча истеъмолчилар билан тенг ҳуқуқли муносабатларни ўрнатишда гидрометрия хизматининг устувор аҳамияти асослаб берилади. Мазкур соҳани бугунги кунда замонавий асбоб-ускуналар, малакали кадрлар билан таъминлаш, мавжуд сув ўтказиш ва ўлчаш иншоотларини рақамлаштиришнинг муҳимлиги илгари сурилади.

Калит сўзлар: агрегат, гидроиншоот, гидрометрия хизмати, иқтисодий барқарорлик, оқим тезлиги, ресурс тежамкор технологиялар, сув захиралари, сув сарфи.

ПОВЫШЕНИЕ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ВОДНЫХ РЕСУРСОВ И ВОДНЫХ СООРУЖЕНИЙ

Абдураззок КУЗИБОЕВ, Начальник отдела диагностирования технического состояния гидротехнических сооружений с использованием специального оборудования ООО «Гидротехмониторинг»

Аннотация: В статье предоставлено аналитические комментарии по поводу широкого применения сегодня в гидроэнергетике ресурсосберегающих технологий, приносящих высокие доходы и обеспечивающих экономическую стабильность. Приоритетное значение гидрометрической службы в установлении равноправных отношений со всеми потребителями при использовании водных источников основано на точном учете воды, поступающей на каждую ГЭС, обеспечении необходимых запасов воды в соответствии с совокупными мощностями станций, дается управление и бухгалтерский учет в процессах передачи излишков без потерь.

ENHANCING ECONOMIC EFFICIENCY IN THE UTILIZATION OF WATER RESOURCES AND HYDRAULIC STRUCTURES

Abdurazzok KUZIBOEV, Head of the Department for Diagnostics of the Technical Condition of Hydraulic Structures Using Special Equipment,

Abstract: The article provides analytical insights into the widespread use of resource-efficient technologies in the hydropower sector today, aiming to achieve high profitability and ensure economic stability. The critical importance of the hydrometry service is substantiated in maintaining accurate water inflow records for each hydropower plant, ensuring the necessary water reserves in accordance with the capacity of the station’s units, and managing the release of excess water without losses. It also emphasizes the management and accounting of water, as well as establishing equitable relations with all consumers in the use of water resources. The significance of equipping this sector with modern instruments and qualified personnel, as well as the importance of digitizing existing water conveyance and measurement structures, is highlighted.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

НА ПУТИ К ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ TOWARDS ECONOMIC EFFICIENCY

Подчеркнута важность обеспечения этой отрасли современным оборудованием, квалифицированными кадрами, цифровизации существующих водопередающих и измерительных средств. Ключевые слова: агрегат, гидросооружение, гидрометрическая служба, экономическая устой­ чивость, дебит, ресурсоэффективные технологии, водные запасы, водопотребление.

Keywords: unit, hydraulic structure, hydrometric service, economic sustainability, flow rate, resource-efficient technologies, water reserves, water consumption.

“Ўзбекистон – 2030” стратегиясида белгиланган устувор йўналиш­лар бўйича асосий мақсадли кўрсаткичларга эришишни таъминлаш, шунинг­ дек, илғор хорижий тажрибадан келиб чиқиб, сув хўжалигида замонавий бошқарувни жорий қилиш ҳозирги даврнинг кун тартибига айланди.

Соҳага ресурс тежовчи замонавий технологияларни, илм-фан, техника ютуқларини кенг жорий этиш бежизга сўнгги йилларда омма­ лаштирилаётгани йўқ. Ҳар бир соҳада бугунги кунда ресурс тежамкор технологиялардан кенг фойдаланиш, юқори даромад олиш, иқтисодий барқарорликни таъминлаш бош мақсад этиб белгиланган. Ҳар қандай табиий ресурслар чеклангани каби сув ресурслари ҳам йилдан йилга камайиб бораётган пайтда, унга бўлган эҳтиёжларни кун сайин ортиб бораётганлигига яққол гувоҳ бўлишимиз мумкин.

Ҳар бир ГЭСга келаётган сув ҳисобини аниқ билиш, станциялардаги агрегат қувватларига мос равишда керакли сув захиралари билан таъмин­ лаш, керагидан ортиқча қисмини эса талофатларсиз ўтказиб юборилиши зарур. Бу жараёнларнинг барчаси сувнинг бошқаруви ва ҳисоб-китобини юритишни мувофиқлаштирувчи гидрометрия хизмати билан боғлиқ бўлади. Шундай экан, бу соҳани бугунги кунда замонавий асбоб-ускуналар, малакали кадрлар билан таъминлаш, мавжуд сув ўтказиш ва ўлчаш иншоотларини эса рақамлаштириш муҳим ўрин тутмоқда.

Ушбу ишларни тартибга солиш мақсадида “Ўзбекгидроэнерго” АЖ тизимидаги “Гидротехника иншоотлари хавфсизлигини баҳолаш ва мониторингини юритиш маркази” МЧЖ (“Гидротехмониторинг”) мутахассислари томонидан 2022 йилдан буён Жамият тизимидаги сув омборлари ва энергия ҳосил қилувчи корхоналарда гидрометрия хизмати бўйича қатор ишлар амалга оширилди. Хусусан, 2022 йилда Чирчиқ-Бўзсув трактида жойлашган барча ГЭС каскадларида, 2023 йилда “Тўполанг ГЭС” УКнинг Тўполанг сув омборида, “Андижон ГЭС” УКнинг Шаҳрихон ГЭСлар каскади филиалида, 2023-2024 йилларда Чотқол ва Пскем дарёларида, Оҳангарон сув омборида сувларнинг ҳисоб-китоблари амалга оширилиб, ушбу объектлардаги гидропостларнинг паспорт хужжатлари, сув сарфи жадваллари тартибга солинди.

Гидроэнергетика тизимида гидрометрия ишларини такомиллашти­риш заруратини қуйидаги икки омиллар билан изоҳлаш мумкин.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 130 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Биринчидан, гидроэнергетика тизимида янги қурилаётган ГЭСларни лойиҳалаштириш, ишлаб чиқариш қувватлари ҳисобини аниқ белгилаш, хусусан, кўп йиллик гидрологик режимларни мукаммал ўрганиб чиқиш натижаларига кўра гидроиншоотларни лойиҳавий сув ўтказиш қобилия­ тини аниқлаш, уларнинг конструктив элементлари ва гидромеханика қурилмалари турларини белгилаш, тўла қувватларда энергия ҳосил қилувчи генераторларни танлаш имкониятини беради.

Буларга Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ туманидаги Пскем ва Чотқол дарёларига қурилаётган ГЭСлар, Наманган вилоятининг Норин дарёсига қурилаётган ГЭСлар каскади иншоотларини сув ўтказиш имкониятларини, ГЭСларнинг қувватларини белгилашда юқоридаги гидрологик режимлардан фойдаланиб келинаётганлигини келтиришимиз мумкин.

Хусусан, 2023 йилдан Пскем дарёсида қурилаётган “Пскем ГЭС қурилиши лойиҳа объекти”да ана шундай кузатувларни олиб бориш бош лойиҳачининг талаби билан “Гидротехмониторинг” МЧЖ томонидан бажарилди.

Сув ўлчаш ишлари ҳозирги кунда энг замонавий ҳисобланган допплер профилограф “Sontek S5” ускунаси ёрдамида амалга оширилди. Шу ўринда ушбу ускунанинг имкониятлари тўғрисида, “SonTek S5” русумли допплер-профилограф сув ўлчаш ускунаси сув оқимининг кўндаланг кесим юзаси, сув сатҳи ва сарфини бир вақтда ўлчайдиган ускуна ҳисобланади.

Ушбу ускуна йирик каналлар, дарёлар ва чуқурлиги 15 метрдан ошмаган сув омборларида ишлатилиши мумкин. Оқим тезлиги, йўналиши, сув сарфи ҳақидаги маълумотларни тезкор равишда ўлчаш, шунингдек, манба “жонли” кесим юзаси, максимал чуқурлиги, ўртача ва максимал тезликлари ҳамда манбанинг ҳар бир вертикали бўйича тўпланган манба параметри маълумотларини йиғиб бориш имкониятига эга.

Гидрометеорология хизматининг Тошкент вилояти бўлими томони­ дан Пскем дарёсидаги “Мулала” постидан ўтаётган сув миқдорига аниқлик киритиш учун ушбу хизмат ходимлари билан “Гидротехмониторинг” МЧЖ ўртасида икки томонлама ҳамкорликда сув ўлчаш ишлари амалга оши­ рилди. Сув ўлчаш ишлари допплер профилограф “Sontek S5” ускуна­сида бажарилиб, ушбу ускунанинг барча афзалликлари яна бир бор ўз исбо­тини топди.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

НА ПУТИ К ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ TOWARDS ECONOMIC EFFICIENCY

Шундан сўнг бу кузатувни доимий олиб бориш учун “Пскем ГЭС қурилиш лойиҳа объекти” вақтинчалик тоннелининг сув чиқиш қисмида, дарёнинг қуйи оқимидан мақбул жой танланиб, бу жой сув ўлчаш рейкаси ва сув сарфи миқдорларини онлайн кузатиб бориш имкониятини берувчи датчиклар билан жиҳозланди.

Танлаб олинган жой қуйидаги талабларга мос келиши, яъни, оқим участкаси тўғри чизиқли, узунлиги эса унинг кенглигидан камида беш марта узун, бу участкадаги ўзан чуқурлиги ва кенглиги ҳамда сув сатҳи қиялиги иложи борича бир хил бўлиши, сув ўлчаш участкасида, шунингдек, унинг бевосита яқинида, гидропостнинг юқори ва пастки қисмида сувнинг димланишига ва нишабнинг ўзгаришига сабаб бўладиган ирмоқлар, иншоотлар ва бошқа тўсиқлар йўқлигига алоҳида эътибор берилди.

Ўрнатилган датчиклар ёрдамида дарёдаги сув миқдорлари тўғриси­ даги маълумотларни ҳар бир ходим ҳар соатда доимий кузатиб бориш имкониятига эга. Бу ишларнинг барчаси объект бош лойиҳачилари­нинг ишини аниқ бажаришга эришиши билан бирга, дарёлардаги сел-тошқин сувларини талофатсиз ўтказиб юбориш, хавфсиз ва самарали эксплутацияни таъминлаб келмоқда.

Иккинчиси, гидроэнергетика тизимида гидрометрия хизматининг муҳим ўринларидан яна бири, бугунги кунда тизимдаги мавжуд энергия ишлаб чиқарувчи агрегатлар иш унумдорлигини аниқлашда жуда ҳам муҳим ҳисобланади. Ҳар бир энергия ҳосил қилувчи агрегат фойдаланишга топширилаётган вақтида унинг фойдали иш коэффициенти (ФИК) 98 фоизгача белгиланса, ушбу агрегатлар йиллар давомида ишлаш жараёнида унинг ФИК тушиб бораётганлигини кўришимиз мумкин. Ҳозирда бу ҳисобO‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 132 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

китоблар қандай ва қаердан олинмоқда? Ҳар бир энергия ҳосил қилувчи корхона мутахассислари томонидан агрегатдан ўтаётган сув миқдори (Q) билан амалда ишлаб чиқарилаётган энергия қуввати (P)нинг боғлиқлик графигига қараб, трубинадан ўтаётган сув миқдорининг ҳисоби қайд этиб келинмоқда. Шу билан бирга, йиллар давомида агрегатларнинг эскириши каби сабабларга кўра ҳозирги эксплуатация жараёнида бу графикдан нотўғри усулда фойдаланилмоқда, яъни, агрегатлар ишлаб чиқарган электр энергия ҳисобига кўра ўтаётган сув миқдори олиниб, ана шундан агрегатларнинг ФИК белгиланмоқда. Чунки аксарият трубиналарда сув сарфини кўрсатувчи датчиклар йўқ.

Мисол учун, 2022 йилда Чирчиқ-Бўзсув трактидаги ГЭСлардаги сув олиш иншоотларининг ҳақиқий сув ўтказиш имкониятлари тўлиқ ўлчов қилинганда, бир қатор ГЭСларнинг ФИКлари хақиқий ҳолатдан анча пасайиб кетганлиги кузатилди.

Жумладан, Шайхонтоҳур ГЭС (ГЭС-21)дан чиқаётган сув сарфи миқ­ дори ўлчанганида Q = 52,3 м3/сек бўлиб, лекин ГЭС ҳисоби бўйича Q = 49,0 м3/сек, P = 2,9 МВт, ФИК = 71 фоиз ёзилмоқда. Каналдаги мавжуд 52.3 м3/сек сув билан ФИК = 67 фоизни ташкил этмоқда.

Буларни билиш нима учун зарур? Йил ўтган сайин энергия ҳосил қилувчи корхоналарнинг ишлаб чиқариш қувватлари қай даражада эканлиги, шунга кўра уларни модернизация қилиш чораларини белгилаш, модернизация қилиш натижасида ГЭСларнинг ФИК неча фоизга кўтарилиши, бунинг учун сарфланган маблағлар неча йилда ўзини оқлаши мумкинлиги каби саволларга тўғри жавоб топиш муҳим.

Бундан ташқари, узоқ йиллардан буён фойдаланиб келинаётган деривация каналларининг лойиҳавий сув ўтказиш қобилиятини аниқлаш, лойқа ва чўкиндиларни тўлиши каби омилларни ҳам билишимиз, сув омборларининг сув йиғишини аниқлаш, уларнинг фойдали ҳажмларини белгилаш, лойқа чўкиш сабаб ва омилларини белгилаш ҳам энергия ишлаб чиқариш қувватларига бевосита ўзининг таъсирини кўрсатади. Буларни бажариш учун бугунги кунда энг илғор бўлган CHNAV фирмасининг APACHE-3 ускунасидан фойдаланиб келинмоқда. Ушбу ускуна ва унинг гидротехника иншоотларида қандай ишларни бажара олиши тўғрисида келгуси сонларимизда батафсил маълумот берамиз.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

НА ПУТИ К ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ TOWARDS ECONOMIC EFFICIENCY

Гидроэнергетика тизимида сув иншоотлари ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш учун қуйидаги хулоса ва тавсиялар таклиф этилади:

– Сув келтирувчи деривация каналларидаги сувни бошқарув ва назорат тизимини рақамлаштириш, ушбу каналлардан сув оладиган истеъмолчилар ва сув етказиб берувчиларнинг ҳар бир канал бўйича сув олиш графикларини ўзаро келишиб олиш ҳамда шу асосида сув тақси­моти юритилишини ташкил этиш;

– ГЭСларга келаётган сув миқдорлари тўғрисидаги маълумот­ларни ишлаб чиқарилган электр энергияси кўрсаткичларидан олмасдан, ҳар бир ГЭСга сувни ҳисобини ўлчайдиган электрон датчиклар ўрнатиш ва онлайн юритиш тизимини ташкил этиш;

– Электр энергия ишлаб чиқарувчи корхоналар тасарруфида бўлган деривация каналларининг муҳофаза ҳудудларига бегона истеъмолчилар томонидан ноқонуний қурилмалар қуришни чеклаш, шу билан каналларни сув ўтказиш қобилиятини сақлаб қолиш;

– Деривация каналларидан сув оладиган ҳар қандай истеъмолчилар­ нинг сув олиш жойларини сувни бошқариш ва ўлчаш воситалари билан жиҳозланган бўлишини қатъий тартиб солиш;

– Деривация каналларини сув ўтказиш қобилиятини узоқ йиллар давомида соз ҳолда сақлаш, уларни турли хил лойқа ва оқизиқлардан тозалаш бўйича даврий чора-тадбирларни белгилаб бориш;

– Энергия ҳосил қилувчи корхоналардаги гидротехника мутахассислари каналлардаги сув ресурсларидан тўғри ва мақсадли фойдаланиш бўйича масъул эканлиги, ҳар қандай истеъмолчилар билан ўзаро муносабатда бўлиши ва бунда ўз корхонаси манфаатларини ҳимоя қила олишлари учун соҳавий ҳамда ҳуқуқий саводхонлигини ошириш зарур.

1. “Сув ва сув ресурсларидан фойдаланиш” / “Гидротехмониторинг” МЧЖнинг 2023 йилги ҳисоботи.

2. Гидроэнергетиканинг соҳавий стандартлари.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 134 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025