Asosiy mazmunga o‘tish
MaqolaOchiq kirish

ДАРҒОМ КАНАЛИДА ЎЗАН ЖАРАЁНЛАРИНИ “ГАТ” ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ АСОСИДА МОДЕЛЛАШТИРИШ

Баҳром ЖЎРАЕВ, Шамшиддин ТУРАЕВ2025

Jurnal“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnalJild 7Son 1Sahifa 99–107

Annotatsiya

Мақолада Дарғом магистрал каналининг техник ҳолати ва ўзанжараёнларини геоахборот технологиялари (ГАТ) ёрдамида мониторингини олиббориш натижалари келтирилган. Канал қияликларида ўзгаришлари ва жинсларморфологиясини аниқлаш ҳамда сувни бошқаришнинг оптимал ечимлариниишлаб чиқиш имконияти тақдим этилган. Каналнинг географик структурасиниҳисобга олган ҳолда геоахборот технологиялари (ГАТ) хариталар рақамли, матнлива график кўринишдаги маълумотлар базаси яратилиб, ирригация тизимининг сувтақсимотини бошқаришни яхшилаш бўйича таклиф ва тавсиялар тақдим этилган.

Boshqa tillarda

ruschaМОДЕЛИРОВАНИЕ РУСЛОВЫХ ПРОЦЕССОВ В КАНАЛЕ ДАРГОМ НА ОСНОВЕ ГИСТЕХНОЛОГИЙ

В статье представлены результатымониторинга технического состояния и русловыхпроцессов магистрального канала Даргом сприменением геоинформационных технологий(ГИС). Представлена возможность определенияизменений на откосах канала и морфологиипород, а также разработки оптимальных решенийпо управлению водными ресурсами. С учетомгеографической структуры канала созданабаза данных геоинформационных технологий(ГИС), включающая цифровые, текстовые играфические карты. На основе этой базы данныхпредставлены предложения и рекомендации поулучшению управления распределением воды вирригационной системе.

inglizchaMODELING OF CANAL PROCESSES IN THE DARGOM CANAL USING GIS TECHNOLOGIES

The article presents the results ofmonitoring the technical condition and channelprocesses of the main Dargom canal usingGeographic Information System. The possibility ofidentifying changes in the canal›s slopes and rockmorphology, as well as developing optimal solutionsfor water resource management, is demonstrated.Taking into account the geographical structureof the canal, a Geographic Information Systemdatabase was created, including digital, textual,and graphical maps. Based on this database,proposals and recommendations for improvingwater distribution management in the irrigationsystem are presented.

Kalit so‘zlar

  • канал
  • ўзан
  • тақсимот
  • геоахборот технологиялари

To‘liq matn

To‘liq matn Zenodo repozitoriysidagi ochiq nusxadan olingan: Zenodo nusxasi

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15484170

ДАРҒОМ КАНАЛИДА ЎЗАН ЖАРАЁНЛАРИНИ “ГАТ” ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ АСОСИДА МОДЕЛЛАШТИРИШ

Ирригация ва сув муаммолари Баҳром ЖЎРАЕВ илмий тадқиқот институти таянч докторанти Ирригация ва сув муаммолари Шамшиддин ТУРАЕВ илмий тадқиқот институти Самарқанд минтақавий маркази директори

Аннотация. Мақолада Дарғом магистрал каналининг техник ҳолати ва ўзан жараёнларини геоахборот технологиялари (ГАТ) ёрдамида мониторингини олиб бориш натижалари келтирилган. Канал қияликларида ўзгаришлари ва жинслар морфологиясини аниқлаш ҳамда сувни бошқаришнинг оптимал ечимларини ишлаб чиқиш имконияти тақдим этилган. Каналнинг географик структурасини ҳисобга олган ҳолда геоахборот технологиялари (ГАТ) хариталар рақамли, матнли ва график кўринишдаги маълумотлар базаси яратилиб, ирригация тизимининг сув тақсимотини бошқаришни яхшилаш бўйича таклиф ва тавсиялар тақдим этилган.

Калит сўзлар: канал, ўзан, тақсимот, геоахборот технологиялари.

МОДЕЛИРОВАНИЕ РУСЛОВЫХ ПРОЦЕССОВ В КАНАЛЕ ДАРГОМ НА ОСНОВЕ ГИСТЕХНОЛОГИЙ

Бахром ЖУРАЕВ, докторант Научно-исследовательской института ирригации и водных проблем

Шамшиддин ТУРАЕВ, Директор Самаркандского регионального центра Научно-исследовательского института ирригации и водных проблем

Аннотация. В статье представлены результаты мониторинга технического состояния и русловых процессов магистрального канала Даргом с применением геоинформационных технологий (ГИС). Представлена возможность определения изменений на откосах канала и морфологии пород, а также разработки оптимальных решений по управлению водными ресурсами. С учетом географической структуры канала создана база данных геоинформационных технологий (ГИС), включающая цифровые, текстовые и графические карты. На основе этой базы данных представлены предложения и рекомендации по улучшению управления распределением воды в ирригационной системе.

Ключевые слова: канал, русло, распределение, геоинформационные технологии.

MODELING OF CANAL PROCESSES IN THE DARGOM CANAL USING GIS TECHNOLOGIES

Bahrom JURAEV, doctoral student of the Research Institute of Irrigation and Water Problems

Shamshiddin TURAEV, Director of the Samarkand Regional Center of the Research Institute Irrigation and Water Problems

Abstract. The article presents the results of monitoring the technical condition and channel processes of the main Dargom canal using Geographic Information System. The possibility of identifying changes in the canal›s slopes and rock morphology, as well as developing optimal solutions for water resource management, is demonstrated. Taking into account the geographical structure of the canal, a Geographic Information System database was created, including digital, textual, and graphical maps. Based on this database, proposals and recommendations for improving water distribution management in the irrigation system are presented.

Keywords: canal, stream, distribution, geographic information technology.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Кириш. Дарё ўзани сув ресурсларини тартибга солиш ва бошқаришда каналлар муҳим роль ўйнайди. Аҳоли турмуш тарзини яхшилаш мақсадида қишлоқ хўжалиги экин майдонларини ўзлаштириш ва сув таъминотини олиб бориш учун каналлар, гидротехник иншоотларини қуриш ўтган асрда бошланди. Вегетация даври учун қиш мавсумида дарёлардан келадиган сув оқимини йиғиш мақсадида сув омборлари барпо этила бошланди. Аммо сўнги йилларда дарёларда сув сарфи бир маромда бўлмаслиги, яъни тез ўзгарувчан шароити канал ўзанига, гидротехник иншоотларга салбий таъсири ортиб бормоқда.

Республикамиз қишлоқ хўжалигида сув ресурсларини тежаш, улардан оқилона ва самарали фойдаланиш, шу жумладан ирригация тизимларининг ишончли эксплуатациясини таъминлашга қаратилган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилган. Дарғом канали 67,5 минг га Самарқанд вилояти ва 50 минг га Қашқадарё вилоятининг ерларини сув билан таъминлайди. Йиллик оқим ҳажми 0,9-1,2 км3 ни ташкил қилади. Дарғом ирригация тизимидаги 562 км узунликдаги хўжаликлараро ва ички хўжалик каналларининг ва 412 та гидротехник иншоотларнинг фаолияти Дарғом каналининг техник ҳолатига боғлиқ.

Тадқиқот услуби: Тажрибада қўйилган вазифаларни ҳал этиш учун тадқиқот қиёсий, анализ-таҳлил методлари асосида олиб борилди.

Тадқиқотнинг объекти ва мақсади. Дарғом магистрал канали, ундаги ўзгаришлар жараёни ўрганиш гео-информацион технология­ ларга асосланади. Тадқиқотда ГАТ дастури, GoogleEarthPro7.3.4 ва GoogleEarthEngine дастурларидан фойдаланилди.

Натижалар таҳлили. Ишланган дастурий комплекс ирригация тизимининг ўзига хос параметрларини ҳисобга олган бўлиб, таркиби қуйидагилардан иборат:

– ирригация тизими географик структурасини ҳисобга олган ГАТ хариталар, рақамли, матнли ва график кўринишдаги маълумотлар базаси;

– Гео-ахборот дастури комплексининг тўғри ишлаши учун компьютер қуйидаги минимум техник талабларга жавоб бериши лозим: компьютер конфигурацияси MS Office 2010 ёки кейинги версиялар, OZU 2-8 Gb оралиғида бўлиши лозим. Дастурий таъминот MS ACCESS, MS EXCEL, ARCHGIS.

Қуйида Sentinel-2 сунъий йўлдош тасвирларидан олинган маълумотларга асосланган GoogleEarthPro7.3.4 ва GoogleEarthEngine дастурларидан фойдаланган ҳолда олинган тадқиқот зонасига тегишли маълумотлар таҳлили келтирилган. Дарғом каналининг Жумабозор кўприги ва Гулба ГЭС орасидаги участкаси геоахборот тизимидан фойдаланган ҳолда ўрганилган.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 100 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

1-расм. Жумабозор кўприк ва Гулба ГЭС оралиғида тадқиқот участкаси.

Каналдаги ўзан жараёнлари ва қирғоқ эрозиясини кузатиш зонаси қуйида келтирилган бўлиб, бунда канал ўзанида юз бераётган ювилиш ва лойқа босиши ҳолатлари ўрганилди. Координаталар келтирилган, хавфли зоналар қизил билан белгиланган.

39o30’32.33”C 39o30’24.45”C 39o30’25.11”C 67o11’32.39”B 67o12’02.62”B 67o12’03.93”B

39o30’30.00”C 39o30’32.32”C 39o30’33.15”C 67o12’45.62”B 67o12’58.03”B 67o13’11.60”B

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

39o30’33.56”C 39o30’42.14”C 39o30’34.68”C 67o13’07.68”B 67o13’18.67”B 67o13’06.49”B

39o30’44.85”C 39o30’48.30”C 39o31’01.83”C 67o13’24.39”B 67o13’26.45”B 67o13’30.34”B

39o31’15.91”C 39o31’32.97”C 39o32’23.62”C 67o13’36.29”B 67o13’45.69”B 67o14’13.01”B

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 102 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

39o32’25.26”C 39o32’31.30”C 39o32’40.01”C 67o14’15.64”B 67o12’20.75”B 67o14’31.09”B

39o32’43.03”C 39o32’45.43”C 67o14’39.35”B 67o14’50.28”B

2-расм. Тасвирга олиш ишлари 2024 йил июнь ойида амалга оширилган бўлиб, харита­ларни кўриш ва корректировка қилиш, KML файлларни яратиш ва харита қатламларинин шакллантириш, босмага бериш имконини беради.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

3-расм. Айланма Дарғом қўшилиши зонасида ўзаннинг кўндаланг кесими.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 104 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Дастурий комплекс қуйидаги тўртта модулдан таркиб топган:

IF Интерфейс, дастурий модул бўлиб, барча таркибий модулларни (BD, WBC, GIS) битта блокка жамлаб, уларни бошқариш, исталган модул компонентларини оператив жалб қилиш имконини беради. Бунда қўшимча дастурий воситаларга ҳожат қолмайди. Ҳар бир компонент тавсифи шу блокка жойланган.

BD Маълумотлар базаси MS Access асосида шакллантирилган (SQL) бўлиб, объектларга тегишли бирламчи маълумотларни ҳамда ҳисоблар натижасида олинган иш жараёни маълумотларини ассимуляция қилиб, ҳолатни мониторинг қилиб боришни таъминлайди. Стандарт операцион усулдан фойдаланган ҳолда ишнинг бажарилишини соддалаштиради.

WBC MS Excel га асосланган сув балансини оператив ҳисоблашни таъминлайди. Ирригация тизимларининг электрон чизиқли схемаси сувни режалаштириш, тақсимлаш ва балансини аниқлаш имконини беради.

GIS ARCHGIS дастурига киритилган гео-ахборот маълумотлар базасидан иборат. Картографик объектлар ва улар параметрлари билан боғлиқ визуал маълумотлар ушбу пакет вазифаси доирасида сақланади.

Дастурдан фойдаланиш қуйидагича амалга оширилади. Маълумот­ лар базаси модулида ишланади. Бу ерда модул ишлаши учун барча воситалар жойлаштирилган.

Келтирилган жадвалга бирламчи маълумотлар киритилади, ёки исталган давр учун ўзгартирилади ва каналга боғланган ҳудудлар сув хўжалиги ҳолати таҳлил қилинади.

“Каналлар” шакли. “Характеристикалар” тугмаси босиб канал маълумотларига кирилади. Бу ерда каналга тегишли маълумотлар (боғланган майдон, узунлиги ва бошқа техник параметрлар, иншоотлар) мавжуд.

Кундалик маълумотлар шакли: сана, вақт, сув сарфи, сув сатҳи, оқим ҳажми, ҳудудлардаги сувга талаб, суғориш нормаси, олинаётган сув миқдори, режа ва белгиланган лимит ва ҳ.к.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

“План”/режа модули. Шакл сув манбаси ва административ туманлар билан боғланган ҳолда ирригация тизими, боғланган майдонлар, экин турлари маълумотларини “вегетация” ва “новегетация” ҳолатлари учун сақлайдиган базага кириш имконини беради. Маълумотларни жадвал ёки график кўринишида олиш ва босмага бериш мумкин.

“Статик ҳисобот” шакли исталган шаклда маълумот олиш имконини беради, чунки хусусий бошқариш воситасига эга. Бу ерда “ҳисобот 1” шакли келтирилган: танланган суғориладиган ҳудудлар ва майдонлар учун суғориш манбаси.

“Ҳисобот 2” шакли бириктирилган ҳудудлар томонидан олинган сув миқдори вақтлар кесимида хўжаликлар ва экин турлари кўрсатилган ҳолда келтирилади.

“Ҳисобот 3” шакли бириктирилган ҳудудларга ойлик сув таъминоти маълумотини шакллантиради.

“Махсус режим” шакли ҳудудлар (ирригация ва административ), манбалар (каналлар ва бошқа), бошқа маълумотлар (йил, ой, экин тури, майдонлари ва ҳ.к.) каби маълумотларни корректировка қилиш имконини беради.

Бугунги кунда сув ҳисоботини юритиш, сув сарфини ҳисоблаш ва сув сарфини автоматик бошқаришни такомиллаштириш ва истеъмолчиларга керакли сув таъминотини ўз вақтида етказишни амалга оширишда замонавий янги информацион технологияларни қўллаш самарали ҳисобланади. Айнан шу омиллардан келиб чиқиб, ГАТ технологиялари ёрдамида канал ўзанини ҳолатини баҳоладик. Дарғом магистрал канали техник ҳолатини ўрганиш шуни кўрсатдики, асосий ўзан жараёнлари ва қирғоқ эрозияси Жумабозор кўприги ва Гулба ГЭСи орасидаги 5 км лик масофада юз бераётган бўлиб, бунда қирғоқ емирилиши баъзи жойларда 1,5 дан 3 м гача юз берган бўлиб, қирғоқ зонасига яқин жойлашган деҳқончилик ерлари ва бошқа объектлар учун хавфли вазиятни вужудга келтирган.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 106 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

1. Артыкбаева Ф., Нишанбаев Х., Азимов С., Шарипов О., Пулатов С. Русловые процессы в земляном русле оросительного канала. Web of Scholar. 6(24), 2018. Vol.2. doi: 10.31435/rsglobal_wos/12062018/5744

2. Бабкин В. И., Норина А.Б., Росова В.Л. Методика расчета годового стока и его внутригодового распределения при отсутствии данных гидрологических наблюдений. /Расчёты водных ресурсов и водного баланса/ Тр. Гос. ордена Тр. Кр. Знамени Гидрологического института, вып. 338, Л.: Гидрометеоиздат,1990 г., С. 13 -35.

3. Бакиев М., Алтунин С., Турсунов Т., Чариев Ж. Ўзанни ростлаш. Дарслик. Тошкент, 2008. 262 бет.

4. Воробьев А.Е., Орцухаева З.Ш., Алферова Н.Н. Формирование русловых деформаций в нижнем течении р. Терек. Вестник Оренбургского государственного университета, 2015 г. № 10 (185). С.337-340

5. Ганиев Ш. Р., Валиева Ш. И. Равотходжинское вододелительное сооружение и каналы, берущие воды от него// Молодой ученый. 2015. № 8 (88). С. 355-357. URL: https://moluch.ru/archive/88/17570.

6. Гладков Г.Л. Развитие теории и практики руслового процесса. Журнал университета водных коммуникаций. 1 выпуск. С.218-229.

7. Гришанин К. В. Устойчивость русел рек и каналов. - Л.: Гидрометеоиздат, 1974. — 144 с.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar0 ta adabiyot

Ma’lumot topilmadi

ma’lumot kutilmoqda

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-014100
Nashr sanasi
2025-09-10
Til
o‘zbek
Jurnal
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Jild
7
Son
1
DOI
10.5281/zenodo.15484170
ISSN
3060-4672
Nashriyot
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Sahifa
99–107
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
32026-10-10 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Oxirgi yangilanish
2025-09-12