Asosiy mazmunga o‘tish
MaqolaOchiq kirish

ГИДРОТЎПЛАШ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРИНИНГ ЭНЕРГЕТИКА ТИЗИМЛАРИДАГИ РОЛИ ВА АҲАМИЯТИ

Бобараим УРИШЕВ2025

Jurnal“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnalJild 7Son 1Sahifa 79–88

Annotatsiya

Мақолада дунёдаги энергетика тизимларида энергияни тўплашусулларининг асосий техник ва иқтисодий кўрсаткичлари таҳлили, тўпланадиган энергиянинг ҳажми бўйича прогноз кўрсаткичлари натижалари келтирилган. Энергия тўплаш тизимлари орасида гидротўплаш электр станцияларининг афзалликлари ва самарадорлиги кўрсатиб ўтилган, Республикамиздагидротўплаш электр станцияларидан фойланиш шартлари, энергетикатизимининг кунлик энергия юкламаси графигини барқарорлаштиришдауларнинг иш режимлари ва прогноз қувват кўрсаткичлари тўғрисида таҳлилиймаълумотлар берилган.

Boshqa tillarda

ruschaРОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ ГИДРОАККУМУЛИРУЮЩИХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ В ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ СИСТЕМАХ

В статье представлен анализосновных технико-экономических показателейспособов накопления энергии в энергосистемахмира, результаты прогноза показателей объемовхранения энергии. Показаны преимуществаи эффективность гидроаккумулирующихэлектростанций среди систем накопленияэнергии, приведены условия использованиягидроаккумулирующих электростанций в нашейРеспублике, приведены аналитические данныепо прогнозным показателям мощности и режимеих работы для выравнивания суточного графиканагрузки энергосистемы

inglizchaROLE AND IMPORTANCE OF PUMPED STORAGE POWER PLANTS IN ENERGY SYSTEMS

The article presents an analysis ofthe main technical and economic indicators ofenergy storage methods in global energy systems,as well as the results of forecasting energy storagecapacity indicators. The advantages and effciencyof pumped-storage hydroelectric power plantsamong energy storage systems are demonstrated,the conditions for their use in our Republic areoutlined, and analytical data on forecasted powercapacity indicators and their operating modes forbalancing the daily load schedule of the energysystem are provided

Kalit so‘zlar

  • гидротўплаш электр станциялари
  • ёқилғи миқдори
  • энергетика тизими
  • электр тўплаш
  • энергия тўплаш қурилмалари
  • қувватни қайта тақсимлаш усули

To‘liq matn

To‘liq matn Zenodo repozitoriysidagi ochiq nusxadan olingan: Zenodo nusxasi

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15484137

ГИДРОТЎПЛАШ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРИНИНГ ЭНЕРГЕТИКА ТИЗИМЛАРИДАГИ РОЛИ ВА АҲАМИЯТИ

Қарши мухандислик-иқтисодиёт Бобараим УРИШЕВ институти, т.ф.д., профессор, Россия табиий билимлар академиясининг ҳақиқий аъзоси

Аннотация. Мақолада дунёдаги энергетика тизимларида энергияни тўп­лаш усулларининг асосий техник ва иқтисодий кўрсаткичлари таҳлили, тўпланади­ ган энергиянинг ҳажми бўйича прогноз кўрсаткичлари натижалари келтирил­ ган. Энергия тўплаш тизимлари орасида гидротўплаш электр станциялари­ нинг афзалликлари ва самарадорлиги кўрсатиб ўтилган, Республика­мизда гидротўплаш электр станцияларидан фойланиш шартлари, энергетика тизимининг кунлик энергия юкламаси графигини барқарорлашти­ришда уларнинг иш режимлари ва прогноз қувват кўрсаткичлари тўғрисида таҳлилий маълумотлар берилган. Калит сўзлар: гидротўплаш электр станциялари, ёқилғи миқдори, энергетика тизими, электр тўплаш, энергия тўплаш қурилмалари, қувватни қайта тақсимлаш усули.

РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ ГИДРОАККУМУЛИРУЮЩИХ ЭЛЕКТРОСТАНЦИЙ В ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ СИСТЕМАХ

Бобараим УРИШЕВ, профессор Каршинского инженерноэкономического института, д.т.н., действительный член Российской академии естествознания

Аннотация. В статье представлен анализ основных технико-экономических показателей способов накопления энергии в энергосистемах мира, результаты прогноза показателей объемов хранения энергии. Показаны преимущества и эффективность гидроаккумулирующих электростанций среди систем накопления энергии, приведены условия использования гидроаккумулирующих электростанций в нашей Республике, приведены аналитические данные по прогнозным показателям мощности и режиме их работы для выравнивания суточного графика нагрузки энергосистемы.

Ключевые слова: гидроаккумулирующие электростанции, количество топлива, энер­ гетическая система, аккумулирование электроэнергии, устройства аккумулирования энергии, метод перераспределения мощности.

ROLE AND IMPORTANCE OF PUMPED STORAGE POWER PLANTS IN ENERGY SYSTEMS Bobaraim URISHEV, Professor, Karshi Engineering and Economics Institute, DSc, Full Member of the Russian Academy of Natural Sciences

Abstract. The article presents an analysis of the main technical and economic indicators of energy storage methods in global energy systems, as well as the results of forecasting energy storage capacity indicators. The advantages and efficiency of pumped-storage hydroelectric power plants among energy storage systems are demonstrated, the conditions for their use in our Republic are outlined, and analytical data on forecasted power capacity indicators and their operating modes for balancing the daily load schedule of the energy system are provided. Keywords: pumped storage power plants, fuel quantity, energy system, electricity storage, energy storage devices, power redistribution method

Жаҳон энергетикаси ривожланишининг ҳозирги босқичида энергия тизимларининг ишончлилиги ва самарадорлигига, шунингдек, электр

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

энергиясини ишлаб чиқаришда шамол ва қуёш технологияларидан кенг миқёсда фойдаланишга қўйиладиган талаблар ошиб бормоқда. Мана шундай талаблардан бири тизимларда энергияни тўплаш ва ундан самарали фойдаланиш масаласи ҳисобланади. Бу масаланинг оптимал ечимини топиш учун ривожланган мамлакатларда ҳар хил турдаги энергия тўплаш қурилмалари (ЭТҚ) кенг миқёсда қўлланилмоқда, бунинг асосий сабаби ушбу қурилмалар энергия тизимининг ишончлилигини таъминлаши, унинг самарадорлигини ошириши ва тизимга кўрсатиладиган хизматларини кенгайтириши мумкин. ЭТҚлар қайта тикланадиган энергия манбаларидан тизимларда кенг кўламли фойдаланишни таъминлашга хизмат қилади ва бунинг натижасида истеъмолчиларни барқарор, таннархи паст, “яшил” энергия билан таъминлаш имконияти ошади.

ЭТҚнинг энг муҳим афзаллиги истеъмолчилар талабига энергия тизимининг зарур мослашувчанлигини, барқарорлиги ва ишончлилигини таъминлашдан иборат бўлиб, ушбу омилни ҳисобга олган ҳолда, дунёда тўпланадиган энергия ҳажми йилдан-йилга ошиб бормоқда, масалан, 2023 йилда энергия тўплаш қурилмалари қувватларининг ўсиши уч бараварни ташкил қилди [1], Bloomberg NEF маълумотларига кўра, 2024 йилда энергия сақлаш учун қўлланиладиган қурилмалар сони 61 фоизга ошган ва тайёр қурилмалар нархлари 2023 йилга нисбатан 43 фоизга пасайган [2].

Европа Иттифоқига қарашли Европа Комиссиясининг прогнозларига кўра, энергия тизимларида ЭТҚларда тўпланиши керак бўлган энергия миқдори 2030 йилга келиб умумий электр энергияси истеъмолининг 24 фоизига, 2050 йилга келиб эса 30 фоизига етади [3].

Энергия тизимларида энергияни тўплаш ва ундан фойдаланиш ишлари қандай тартибда амалга оширилади ва бунда самарадорлик нималардан иборат? Бу саволга жавоб бериш учун энергия тизимининг тахминий кунлик истеъмол юкламаси графигини мисол сифатида келтирамиз (1-расм).

ЭТҚга бериладиган, яъни тўпланадиган энергия миқдори

Тўпланган энергиядан ЭТҚда ишлаб чиқиладиган энергия миқдори

Кунлик энергия юкламаси графигининг чизиғи

1-расм. Энергия тизимининг кунлик энергия истеъмоли юкламаси графиги.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 80 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Энергия тизимининг кунлик истеъмол юкламаси графиги бўйича барқарорлигини истеъмолнинг нотекислик коэффициенти билан маълум бир даражада баҳолаш мумкин. Бу коэффициент кун давомида юклама графигининг минимал ва максимал қийматлари нисбати (К = Nmin/Nmax) билан аниқланади ва истеъмолчилар турлари, уларнинг истеъмол ҳажми ҳамда унинг вақт давомида ўзгариши билан аниқланади. Нотекислик коэффициенти ўзгарувчан коэффициент, унинг қиймати ойлар, мавсумлардаги истеъмол миқдорига қараб ўзгариб туради. Дунё мамлакатларида нотекислик коэффициенти қиймати 0,6...0,85 оралиғида, Республикамиз энергия тизимида 0,7...0,81 қийматларида бўлиши мумкин. Россия Федерациясида мазкур коэффициент қиймати 0,55...0,85 оралиғида қайд этилган [4].

Маълумки нотекислик коэффициентининг юқори қийматларда бўлиши энергия тизимининг самарали ишлашини, ундаги энергия таъминотининг барқарорлиги ва ишончлигини оширади. Тизимда ЭТҚлардан фойдаланиш ушбу коэффициентнинг ошишини таъминлайди. Буни 1-расмда келтирилган график асосида аниқлаш мумкин, масалан, истеъмол энергияси минимал бўлган соатларда (000...600 ва 1100...1430) электр станцияларнинг бир қисмини ишдан тўхтатмасдан, улар ишлаб чиқарилаётган энергиянинг ортиқчасини тўплаш (аккумуляциялаш) учун ЭТҚга берилади ва бунда минимал қувват N’min га тенг бўлади.

Тўпланган энергия юклама юқори бўлган соатларда (630...1100 ва 1600...2200) истеъмол учун йўналтирилади, демак тўпланган энергия миқдори истеъмол қилинадиган энергия миқдорига тенг бўлиши керак. Бу ҳолда энергия тизимидаги максимал қувват N’max дан ошмайди. Графикдан кўриниб турибдики, ЭТҚдан фойдаланиш туфайли нотекислик коэффициенти К=0,72 дан К= N’min /N’max=79/90=0,88 га ошади.

Энергияни тўплашда маълум даражада энергия йўқолишига қарамасдан унинг қандай самарадорлиги бор? Бу самарадорликни қуйидаги тарзда баён қилиш мумкин.

1. Тўпланган энергиядан истеъмол тиғиз бўлган пайтларда, яъни тизим катта юклама билан ишлаётганда фойдаланилади, шу сабабли энергия таъминотида бўладиган эҳтимолий узилишларнинг олди олинади.

2. Агар энергия тизимида асосан иссиқлик электр станцияларидан фойдаланилаётган бўлса, катта миқдорда бекорга ёқилғи сарф бўлишининг олди олинади, чунки энергияни тўплаш ҳисобига турбоагрегатларни ишдан тўхтатиш ва яна ишга туширишлар сони камаяди. Маълумки, турбоагрегатларни совуқ ҳолатдан меъёрий юкламани бериш ҳолатигача ишга тушириш учун замонавий газ турбина қурилмалари учун 10 минут, буғ газ турбиналари учун 120...240 минут вақт сарф бўлади [5]. Масалан, “General Electric” компаниясининг авиация двигателлар асосида яратилган, газ сарфи 122 кг/с бўлган замонавий гибрид LMS100 маркали газ турбинаси 10 минут давомида 73,2 тонна шартли ёқилғини истеъмол қилади [6].

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

3. Тизимда ишлаб чиқариладиган энергияга сарфланадиган шартли ёқилғи миқдори энергия истеъмоли минимал бўлган соатларда тиғиз пайтларга нисбатан 0,16…0,187 кг/кВт·соат миқдорга камаяди [7,8], шу сабабли тиғиз пайтларда тўпланган энергиядан фойдаланиш ёқилғи сарфини камайтиради.

4. Қайта тикланувчи энергия манбалари қуввати катта диапазонда ўзгарувчан бўлганлиги учун истеъмолдан ортиқча энергияни тўплаш ва ундан унумли фойдаланиш ресурслар энергиясидан электр энергияни максимал миқдорда ишлаб чиқариш учун жуда муҳим. Тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатадики, ЭТҚлардан фойдаланиш қуёш ва шамол энергиясидан максимал фойдаланиш даражасини 50...70 гача оширади [9].

5. Тўпланган энергиядан тез ишга тушадиган захира, тизимдаги ток частотасини ростловчи манба сифатида фойдаланиш мумкин, бу эса истеъмолчига берилаётган энергия сифатини ва ишончлилигини оширади.

6. ЭТҚлардан фойдаланиш маълум даражада зарарсиз, “яшил” энергияни ишлаб чиқаришга хизмат қилади.

Юқорида келтирилган ЭТҚларнинг афзалликлари улардан фой­ даланишни пайсалга солмасдан тизимга жорий қилишни талаб этади. Бугунги кунда жаҳон энергетикасида ЭТҚларнинг бир қанча турлари қўлланилмоқда (1-жадвал). Ушбу жадвал гидроэнергетиклар Халқаро ассоциацияси ва АҚШ энергетика вазирлигининг Energy Storage Grand Challenge дастурини амалга оширишда эълон қилган маълумотлари асосида шакллантирилди [10,11,12].

Энергия тўплаш қурилмаларининг асосий техник-иқтисодий кўрсаткичлари 1-жадвал

ГТЭС – гидротўплаш электр станциялари; СҲТЭС – сиқилган ҳаво тўплаш электр станциялари; Манба: Гидроэнергетиклар Халқаро ассоциацияси, АҚШ энергетика вазирлиги [10,11,12].

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 82 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Юқорида келтирилган жадвалдан кўриниб турибдики, энг асосий зарур параметрлар – 1 кВт·соат тўпланадиган энергия учун сарф бўладиган харажатлар, цикллар сони, ишлатиш муддати бўйича ГТЭСлар энг қулай энергия сақлаш қурилмалари ҳисобланади. Литий-ион аккумуляторлари нархи (CAPEX) ГТЭСларга нисбатан арзон, LCOS қиймати ҳам деярли бир хил, лекин уларнинг ишлатиш муддати деярли 4 марта кам бўлганлиги учун улардан фойдаланиш анча қимматга тушади. Шу сабабли, 2024 йилда жаҳонда ГТЭСларнинг умумий қуввати 182 ГВтга етди, бу эса барча ЭТҚларнинг 90 % идан ортиғини ташкил этади [13]. ГТЭСлар ҳатто маиший соҳада сақланадиган энергиянинг 76 % ини ташкил этади [14]. Ушбу қурилмалар асосан ХХР, Япония, АҚШ, Ҳиндистон каби давлатларда кенг қўлланилади. Бугунги кунда жаҳондаги энг йирик ГТЭС Фэннин (ХХР) 3,6 ГВт қувват билан 2024 йилнинг охирида тўлиқ ишга туширилди.

Энергия тизимларида қувватни қайта тақсимлаш усули сифатида ЭТҚ дан фойдаланиш таҳлили шуни кўрсатадики, ГТЭС ва СҲТЭСдан узоқ муддатли (бир кун, бир ҳафта, бир ой ёки мавсум учун) ва ўрта муддатли (4...12 соат) энергияни тўплаш ва ундан юқори қувватни талаб қиладиган энергия тиғиз бўлган пайтларда фойдаланиш учун қўллаш мумкин, шунингдек, энергия тўплашнинг ўрта муддатларида водород технологияларидан, қисқа муддатларда (сониялар, дақиқалар ичида ва 4 соатгача) электрокимёвий батареялар самаралироқ бўлиши мумкин [15,16,17].

ГТЭСлар иншоотлари таркиби ГЭСлардан кам фарқ қилади, фақат уларда қўшимча равишда пастда жойлашган сув ҳавзаси ва насос қурилмалари мавжуд. Тизимда энергия истеъмоли минимал бўлган пайтларда насос қурилмалари пастдаги ҳавзадан сувни юқори ҳавзага ҳайдаб беради, яъни энергияни тўплайди ва ушбу сув ҳажми энергия тиғиз бўлган пайтларда гидротурбина қурилмаларга берилади ва энергия ишлаб чиқарилади. ГТЭСларнинг мисол сифатидаги схемаси 2-расмда берилган.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Ҳозирги пайтда ГТЭСларга худди ГЭСлар каби энергия ишлаб чиқарувчи сифатида қараш мавжуд, лекин фақат шундай бўлганда юқорида баён қилинган самарадорлик ГТЭСларда бўлмасди. Шу сабабли, ГТЭСларга тизим эҳтиёжини қондирувчи, яъни захира қувватини яратиш, электр энергияси сифатини яхшилаш, ёқилғи сарфини камайтириш, энергия юкламаси мослашувчанлигини ошириш, экологик зарарларни юмшатиш каби ишларни бажарувчи қурилма сифатида қараш керак.

Бугунги кунда Республикамиз энергетикасида ЭТҚлардан фойдаланиш бўйича ишлар энди бошланаяпти. Энергетика тизими томонидан фойдаланилаётган сув омборларидан пастки сув омборлари бўлмаганлиги учун ГТЭС сифатида фойдаланишнинг имкони мавжуд эмас. Бундан ташқари, барча сув омборларида сув тўплаш ирригация мақсадларига йўналтирилганлиги учун улардан энергетика эҳтиёжи учун фойдаланиш мураккаб масала ҳисобланади.

Бундай шароитда, бизнинг фикримизча, энг мақбул вариант суғориш эҳтиёжлари учун сувни тўплаш ва истеъмол қилиш жараёнига деярли таъсир қилмайдиган, 2-расмда кўрсатилгандек, икки сув ҳавзали ГТЭСларни яратиш бўлади, энергияни тўплаш жараёнида ушбу ҳавзалар оралиғида сув айланиши пайтида сув йўқолишини тўлдириш учунгина манбадан оз миқдорда сув олинади.

Яқин келажакда Республика энергетика эҳтиёжи учун қанча қувватда ГТЭСлар зарур ва улар қандай шартлар асосида бунёд этилиши мумкин? Бу саволларга жавоб бериш учун “2020-2030 йилларда Ўзбекистон Республикасини электр энергияси билан таъминлаш концепцияси” маълумотлари [18] дан фойдаланган ҳолда энергетика тизимида гидравлик энергияни сақлашнинг мумкин бўлган сценарийсини кўриб чиқамиз.

Ушбу концепцияга мувофиқ, 2030 йилга келиб энергия тизимининг ўрнатилган ва мавжуд ишлаб чиқариш қуввати 29,2 ГВтни ташкил этади, шу жумладан: • иссиқлик электр станциялари – 15,1 ГВт (50,9 %); • қуёш электр станциялари – 5,0 ГВт (17,3 %); • гидроэлектр станциялар – 3,8 ГВт (13,1 %); • шамол электр станциялари – 3,0 ГВт (10,4%); • атом электр станциялари – 2,4 ГВт (8,3 %);

Мазкур тақсимот асосида станциялар кунлик энергия юкламасини қондириш учун қуйидаги талаблар асосида ишлашлари керак:

а) атом электр станциялари қоида бўйича кун давомида ўзгармас қувват билан ишлайди;

б) ГЭС қуввати кун давомида кам ўзгаради (аммо ҳафта ва ой давомида сув таъминоти ҳажмлари сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин);

в) иссиқлик электр станцияларининг агрегатлари учун идеал ҳолат оптимал ёқилғи сарфида ўзгармас қувват билан ишлаш ҳисобланади;

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 84 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

г) ГТЭСларнинг насос агрегатларини энергия билан таъминлаш учун қуёш электр станциялари ва шамол электр станцияларининг энергиясидан фойдаланилади, бу эса энергия харажатларини (паст энергия тарифлари туфайли), ёқилғи сарфини камайтириш ва экологик фойда олиш имконини беради.

Ушбу шартларнинг бажарилиши асосида ишлайдиган электр стан­ цияларнинг иш режими 3-расмда келтирилган.

3-расм. Энергия тизимининг кунлик иш режими графиги.

Шамол энергиясининг ГТЭС насос агрегатларига бериладиган қисми Қуёш энергиясининг ГТЭС насос агрегатларига бериладиган миқдори ГТЭСнинг гидротурбиналари томонидан ишлаб чиқариладиган энергия миқдори Энергия тизимининг кунлик юклама графиги

Графикдан кўриниб турибдики, шамол ва қуёш электр станцияларининг ортиқча энергияси юқори сув ҳавзаларини тўлдириш учун ГТЭСнинг насос агрегатларига юборилади, сўнгра тўпланган сув ҳажми ГТЭСнинг гидротурбиналарига кечки пайтларда энергия ишлаб чиқариш учун берилади.

Кунлик энергия юкламаси ва ишлаб чиқарилаётган энергия миқдори ўзгарувчан бўлганлиги учун юқорида келтирилган графикка ўхшаган графиклар ҳар куни ҳар хил бўлади, шу сабабли уларни ҳисоблаш, тузиш, электр станцияларни бошқариш, улар ишлаб чиқараётган энергияни тақсимлаш, тўпланадиган энергия миқдорини аниқлаш ишлари махсус дастурий таъминот асосида фаолият юритадиган ҳисоблаш, ахборот-таҳлил, ва бошқарув маркази томонидан амалга оширилади.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Энергетика тизимида етарли функцияларни бажариш, жумладан кун­ лик энергия юкламасида нотекислик коэффициентини ошириш учун ГТЭСлар­нинг тизим қувватидаги улуши қанча бўлиши керак?

Иссиқлик электр станцияларига асосланган чет элдаги энергетика тизимларнинг тажрибаси шуни кўрсатадики, барча юқори манёврли қурилмаларнинг улуши энергия тизими умумий ўрнатилган қувватининг камида 25% ни ташкил қилиши керак [19,20]. Шу билан бирга, кунлик энергия ишлаб чиқаришни барқарорлаштириш орқали энергия тизимининг оптимал ва ишончли ишлашини ташкил этиш учун ГТЭСларнинг улуши (уларнинг икки томонлама тартибга солиш қобилияти – энергия ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишни ҳисобга олган ҳолда) тизимдаги барча электр станциялар ўрнатилган қувватининг 10...12% ини ташкил этиши зарур [19,21,22].

Агар ушбу тавсияларга амал қилинса, унда 2030 йилга бориб Республика энергетика тизимида ишлайдиган ГТЭСларнинг умумий қуввати 2,9...3,0 ГВтга тенг бўлиши керак. Европа Иттифоқи комиссияси 2030 йилга бориб кунлик энергияни сақлаш талаби 4,4 % га етишини прогноз қилмоқда [3]. Ушбу прогнозни ҳамда “2020-2030 йилларда Ўзбекистон Республикасини электр энергияси билан таъминлаш концепцияси”да кўрсатилган 120,8 ТВт соат йиллик ишлаб чиқариладиган энергияни ҳисобга олсак, 2030 йилга келиб кунлик тўпланиши керак бўлган энергия миқдори 14,0…15,0 ГВт·соатни ташкил қилади.

Бу марраларга эришиш учун Республикамизда муайян ишлар амалга оширилмоқда, умумий қуввати 1,6 ГВт бўлган 4 та ГТЭС қуриш тўғрисида Президентимизнинг 2024 йил 12 июлдаги ПҚ-252 сонли Қарори қабул қилинди ва келгусида ГТЭСлар қувватини янада ошириш бўйича лойиҳақидирув ишлари олиб борилмоқда.

1. Жаҳон энергетика тизимларида энергияни сақлаш усуллари таҳлил қилиниб, асосий техник (ишлаш муддати, энергияни сақлаш муддати, цикллар сони) ва иқтисодий кўрсаткичлар (капитал харажатлар ва энергияни тўплашнинг меъёрлаштирилган таннархи) бўйича энг қулай усул гидротўплаш электр станцияларидан фойдаланиш эканлиги аниқланди.

2. Жаҳонда энергия тўплаш қурилмаларидан фойдаланишни таҳлил қилиш натижалари шуни кўрсатдики, қисқа муддатли энергияни сақлаш (бир неча сония, дақиқадан 4 соатгача) кўпинча литий-ионли аккумулятор қурилмалари томонидан амалга оширилади, бунда уларнинг асосий вазифаси электр токи частотасининг меъёрий қийматларини таъминлаш ва захира қувватининг бир қисмини яратиш ҳисобланади. Ўрта муддатли (5...10 соат) энергияни тўплаш учун кўп ҳолларда гидротўплаш электр станцияларидан фойдаланилади, бунда уларнинг асосий вазифаси кунлик энергия юкламасини барқарорлаштириш ва захира қувватини яратиш ҳисобланади.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 86 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

3. Дунёнинг етакчи олимлари ва илмий марказларининг тавсияларига кўра кунлик энергия ишлаб чиқаришни барқарорлаштириш орқали энергия тизимининг оптимал ва ишончли ишлашини ташкил этиш учун ГТЭСларнинг улуши барча электр станциялар ўрнатилган қувватининг 10...12% ига тенг бўлиши керак, шуни ҳисобга олган ҳолда Ўзбекистон Республикасида 2030 йилга режалаштирилган 29...30 ГВт энергия ишлаб чиқариш қувватига мос ҳолда қуввати камида 2,9...3,0 ГВт бўлган гидротўплаш электр станциялари яратилиши керак.

1. Nelson Nsitem. Energy Storage. Bloomberg NEF. April, 2024. https:// about.bnef.com/blog/global-energy-storage-market-records-biggestjump-yet/ 2. Tristan Rayner. Energy storage installations rise 61% this year. https:// www.pv-magazine.com/2024/08/15/energy-storage-installations-rise- 61-this-year/ 3. Commission staff working document Energy Storage - Underpinning a decarbonised and secure EU energy system. https://energy. ec.europa.eu/system /files/2023-03/SWD_2023_57_1_EN_document_ travail_service_part1_ v6.pdf 4. Неавномерность графика нагрузки. http://engineeringsystems.ru / expluataciya-aes/neravnomernost-grafika.php 5. Hydropower Special Market Report. Analysis and forecast to 2030. https://iea.blob.core.windows.net/assets/83ff8935-62dd-4150-80a8- c5001b740e21 /Hydropower SpecialMarketReport.pdf 6. Энергетика. Развитие теплоэнергетики и гидроэнергетики (кн. 3). История, настоящее и будущее. Под ред. Плачковой С.Г., Плачкова. И.В. http://energetika.in.ua/ru/books/book-3/part-2/section-3/3-1 7. Васильев Ю.С., Претро Г.А. Гидроаккумулирующие электростанции / Учебное пособие. – ЛПИ. 1984. – 76 с. 8. Зубарев В.В. Аккумулирующие электростанции и их использование в энергосистемах. – М.: «Информэнерго», сер.4, вып.4, 1986. – с.34-38. 9. New pumped-storage capacity in China is helping to integrate growing wind and solar power . Today in Energy. U.S. Energy Information Administration. 2024. https://www.eia.gov/todayinenergy/ detail.php?id=57360&src=email 10. Vilayanur Viswanathan, Kendall Mongird, Ryan Franks, Xiaolin Li, Vincent Sprenkle. Energy Storage Grand Challenge Cost and Performance Assessment 2022. Pacific Northwest National Laboratory. https://www.pnnl.gov/sites/default/files/media/file/ESGC%20Cost%20 Performance%20Report%202022%20PNNL-33283.pdf

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

11. Pumped Storage Hydropower. The world’s oldest battery. International Hydropower Association (IHA). https://www.esmap.org/sites/default/ files/ESP/ WB_PSH_16Jun22.pdf. 12. Mongird, K., V. Viswanathan, J. Alam, C. Vartanian, V. Sprenkle, and R. Baxter. 2020. 2020 Grid Energy Storage Technology Cost and Performance Assessment, Technical Report DOE/PA-0204. Produced by Pacific Northwest National Laboratory (PNNL) for U.S. Department of Energy’s Energy Storage Grand Challenge (ESGC) initiative. https:// www.pnnl.gov/sites/default/files/ media/file/Final%20-%20ESGC%20 Cost%20Performance%20Report%2012-11-2020.pdf. 13. 2024 World Hydropower Outlook. https://www.hydropower.org/ publications/2024-world-hydropower-outlook. 14. Renewables 2024 global status report energy systems and infrastructure. https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/ gsr2024_SYSTEMS_module. pdf. 15. Mostafa H. Mostafa, Shady H.E. Abdel Aleem, Samia G. Ali, Ziad Ali, Almoataz Y. Abdelaziz. Techno-economic assessment of energy storage systems using annualized life cycle cost of storage (LCCOS) and levelized cost of energy (LCOE) metrics. Journal of Energy Storage Volume 29, June 2020, 101345. https://doi.org/10.1016/j. est.2020.101345. 16. Christian Bussar et al. Optimal allocation and capacity of energy storage systems in a future European power system with 100% renewable energy generation. 8th International Renewable Energy Storage Conference and Exhibition, IRES 2013. Energy Procedia 46 (2014) 40 – 47. www.sciencedirect.com. doi: 10.1016/j. egypro.2014.01.156. 17. Электричество и аккумулирование энергии. Компания DS New Energy г. Ханчжоу, Китай, 2023. https://ru.dsisolar.com/info/electricityand-energy-storage-80681909.html 18. Концепция обеспечения Республики Узбекистан электрической энергией на 2020-2030 годы». https://minenergy.uz/ru/lists/view/77 19. Синюгин В.Ю., Магрук В.И., Родионов В.Г. Гидроаккумулирующие электростанции в современной электроэнергетике / – М.: ЭНАС, 2008. – 352 с. 20. Гидроаккумулирующие электростанции / Под. ред. Л.Б. Шейнмана. – М.:Энергия, 1978. – 184 с. 21. Brandi A. Antal. Pumped Storage Hydropower: A Technical Review. – B.S., University of Colorado, 2014. – p. 84. 22. Istvàn Tàczi. Pumped Storage Hydroelectric Power Plants: Issues and Applications, Energy Regulators Regional Association. – Budapest, Hungary, 2016. – p. 11.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 88 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar0 ta adabiyot

Ma’lumot topilmadi

ma’lumot kutilmoqda

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-014098
Nashr sanasi
2025-09-10
Til
o‘zbek
Jurnal
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Jild
7
Son
1
DOI
10.5281/zenodo.15484137
ISSN
3060-4672
Nashriyot
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Sahifa
79–88
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Metadata manbasi
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Oxirgi yangilanish
2025-09-12