СУҒОРИШ ТИЗИМИ КАНАЛЛАРИДАГИ БЕТОН ҚОПЛАМАЛАРНИНГ ТЕХНИК ҲОЛАТЛАРИНИ ЯХШИЛАШ
Тўравой МУСЛИМОВ2025
Jurnal“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnalJild 7Son 1Sahifa 60–70
Annotatsiya
Мазкур мақолада ҳозирги кунда энг долзарб масалаларданбири бўлган каналлардаги ортиқча сув йўқотишлар ва уларни келтирибчиқараётган асосий омиллар ўрганиб чиқилди. Шу жумладан, ортиқча сувйўқотишларга сабаб бўлаётган каналларнинг бетон қопламаларида юзагакелаётган нуқсонларни келтириб чиқараётган ташқи ва ички омиллар таҳлилэтилди. Шундан келиб чиққан ҳолда, бетон қопламаларининг сув ўтказувчанлигини камайтириш учун боғловчи ва бошқа компонентларни тўғри танлаш учункеракли формулалар келтирилди. Бетон қопламаларида юзага келадиганкиришиш деформациялари ўрганилиб, уларни камайтириш учун арматуратўрларидан фойдаланиш тавсия этилди. Бетон қопламаларини арматуралашучун А-111 ва AKP-SP синфидаги арматуралар тавсия этилиб, уларнинг физикмеханик хоссаларини қиёслаш кўрсаткичлари келтирилди. Қиёслаш жадвалигаасосланган ҳолда бетон қопламалари учун композицион арматураларданфойдаланишнинг мақсадга мувофиқлиги кўрсатиб берилди.
Boshqa tillarda
ruschaУЛУЧШЕНИЕ ТЕХНИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК БЕТОННЫХ ПОКРЫТИЙ КАНАЛОВ ИРРИГАЦИОННЫХ СИСТЕМ
В этой статье былирассмотрены избыточные потери воды вканалах и основные факторы, которые ихвызывают, что является одной из наиболееактуальных проблем на данный момент. В том числе были спрогнозированы дефектыбетонных покрытий каналов, которыеприводят к избыточной потере воды, внешниеи внутренние факторы, вызывающие их.Исходя из этого, были разработаны необходимые рецептуры для правильного подборавяжущих и других компонентов для сниженияводопроницаемости бетонных покрытий. Былиизучены деформации при проникновении,возникающие в бетонных покрытиях, и для ихуменьшения было рекомендовано использоватьарматурные сетки. Для армирования бетонныхпокрытий были рекомендованы арматурныесоединения класса А-111 и AKP-SP, что позволилосравнить показатели их физико-механическихсвойств. На основании сравнительной таблицыпродемонстрирована целесообразность использования композиционной арматуры для бетонныхпокрытий.
inglizchaIMPROVING THE TECHNICAL SPECIFICATIONS OF CONCRETE LININGS FOR IRRIGATION CANALS
This article discusses excessive waterlosses in canals and the main factors that causethem, which is one of the most pressing issues atthe moment. It includes predictions about defects in concretecanal linings that lead to excessive water loss,as well as the external and internal factors thatcause them. Based on this, necessary formulationswere developed for the correct selection of bindersand other components to reduce the waterpermeability of concrete linings. Deformationscaused by penetration in concrete linings werestudied, and the use of reinforcement mesheswas recommended to reduce these deformations.For the reinforcement of concrete linings, classA-111 and AKP-SP reinforcement connectionswere recommended, allowing for a comparisonof their physical and mechanical properties. Acomparative table demonstrated the feasibilityof using composite reinforcement for concretelinings.
Kalit so‘zlar
- суғориш тизими
- бетон қоплама
- сув ўтказувчанлик
- киришиш деформациялари
- композицион
- коррозия
- цемент
- арматура
- боғловчи
- тўлдирувчилар
- капилляр
- структура
- гидратация
To‘liq matn
To‘liq matn Zenodo repozitoriysidagi ochiq nusxadan olingan: Zenodo nusxasi
Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni
Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15484088
СУҒОРИШ ТИЗИМИ КАНАЛЛАРИДАГИ БЕТОН ҚОПЛАМАЛАРНИНГ ТЕХНИК ҲОЛАТЛАРИНИ ЯХШИЛАШ
Тўравой МУСЛИМОВ “ТИҚХММИ” Миллий тадқиқот университети катта ўқитувчиси
Фарида Юнусова “ТИҚХММИ” Миллий тадқиқот университети доценти “Ўзбекгидроэнерго” АЖ ГЭСларни Акром ТЎЛҚИНОВ эксплуатация қилиш бошқармаси етакчи мутахассиси
Аннотация: Мазкур мақолада ҳозирги кунда энг долзарб масалалардан бири бўлган каналлардаги ортиқча сув йўқотишлар ва уларни келтириб чиқараётган асосий омиллар ўрганиб чиқилди. Шу жумладан, ортиқча сув йўқотишларга сабаб бўлаётган каналларнинг бетон қопламаларида юзага келаётган нуқсонларни келтириб чиқараётган ташқи ва ички омиллар таҳлил этилди. Шундан келиб чиққан ҳолда, бетон қопламаларининг сув ўтказувчанли гини камайтириш учун боғловчи ва бошқа компонентларни тўғри танлаш учун керакли формулалар келтирилди. Бетон қопламаларида юзага келадиган киришиш деформациялари ўрганилиб, уларни камайтириш учун арматура тўрларидан фойдаланиш тавсия этилди. Бетон қопламаларини арматуралаш учун А-111 ва AKP-SP синфидаги арматуралар тавсия этилиб, уларнинг физик-механик хоссаларини қиёслаш кўрсаткичлари келтирилди. Қиёслаш жадвалига асосланган ҳолда бетон қопламалари учун композицион арматуралардан фойдаланишнинг мақсадга мувофиқлиги кўрсатиб берилди.
Калит сўзлар: суғориш тизими, бетон қоплама, сув ўтказувчанлик, ки ришиш деформациялари, композицион, коррозия, цемент, арматура, боғловчи,
тўлдирувчилар, капилляр, структура, гидратация.
УЛУЧШЕНИЕ ТЕХНИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК БЕТОННЫХ ПОКРЫТИЙ КАНАЛОВ ИРРИГАЦИОННЫХ СИСТЕМ
Торавой МУСЛИМОВ, Старший преподаватель Национального исследовательского университета «ТИИИМСХ» Фарида ЮНУСОВА, Доцент Национального исследо вательского университета «ТИИИМСХ»
Ведущий специалист управления Эксплуатации гидроэлектростанций АО «Узбекгидроэнерго»
Аннотация. В этой статье были рассмотрены избыточные потери воды в каналах и основные факторы, которые их вызывают, что является одной из наиболее актуальных проблем на данный момент.
IMPROVING THE TECHNICAL SPECIFICATIONS OF CONCRETE LININGS FOR IRRIGATION CANALS
Turavoy MUSLIMOV, Senior Teacher, “TIIAME” National Research University, doctor of technical sciences Feruza YUNUSOVA, Associate Professor, “TIIAME” National Research University, PhD Akrom TULQINOV, Leading specialist of the department of HPP Operation of JSC “Uzbekhydroenergo” Abstract: This article discusses excessive water losses in canals and the main factors that cause them, which is one of the most pressing issues at the moment.
O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 60 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025
В том числе были спрогнозированы дефекты бетонных покрытий каналов, которые приводят к избыточной потере воды, внешние и внутренние факторы, вызывающие их. Исходя из этого, были разработаны необхо димые рецептуры для правильного подбора вяжущих и других компонентов для снижения водопроницаемости бетонных покрытий. Были изучены деформации при проникновении, возникающие в бетонных покрытиях, и для их уменьшения было рекомендовано использовать арматурные сетки. Для армирования бетонных покрытий были рекомендованы арматурные соединения класса А-111 и AKP-SP, что позволило сравнить показатели их физико-механических свойств. На основании сравнительной таблицы продемонстрирована целесообразность исполь зования композиционной арматуры для бетонных покрытий. Ключевые слова: оросительная система, бетонное покрытие, водопроницаемость, входные деформации, состав, коррозия, цемент, арматура, вяжущее, наполнители, капилляр, структура, гидратация.
It includes predictions about defects in concrete canal linings that lead to excessive water loss, as well as the external and internal factors that cause them. Based on this, necessary formulations were developed for the correct selection of binders and other components to reduce the water permeability of concrete linings. Deformations caused by penetration in concrete linings were studied, and the use of reinforcement meshes was recommended to reduce these deformations. For the reinforcement of concrete linings, class A-111 and AKP-SP reinforcement connections were recommended, allowing for a comparison of their physical and mechanical properties. A comparative table demonstrated the feasibility of using composite reinforcement for concrete linings. Keywords: irrigation system, concrete lining, water permeability, Inlet deformations, composition, corrosion, cement, fittings, binder, fillers, capillary, structure, hydration.
Ҳозирда Республикамизнинг сув хўжалиги тизимида 28,4 минг км узунликдаги магистрал ва хўжаликлараро ирригация каналлари мавжуд бўлса, улардан 18,7 минг км узунликдаги қисми (66%) грунт ўзанли, қолган 9,7 минг км узунликдаги қисми эса (34%) бетон ёки темир-бетон қопламали каналлар ҳисобланади. Шундан келиб чиққан ҳолда, 2030 йилгача бўлган муддатда бетон қопламали каналлар улушини 13,1 минг км. га, яъни 46% га етказиш кўзда тутилган. [1,2]
Шу жумладан, аниқ дастурлар асосида 2024 йилда 1,5 минг км, 2025 йилда эса камида 2 минг км узунликдаги каналларни бетонлаш вазифаси қабул қилинган. Акс ҳолда, ушбу тадбирлар ўз вақтида амалга оширилмаса, 2030 йилгача бориб, Республикамизда сув танқислиги 1,5 миллиард м3 га етиши башорат қилинмоқда. [2]
Суғориш тизимидаги каналларни бетонлаштиришдан асосий мақсад янгидан қуриладиган ёки ҳозирда фойдаланилаётган каналларнинг самарадорлигини оширишдан иборат. Ушбу вазифани ҳал этиш мақсадида суғориладиган майдонларнинг унумдорлигини ошириш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш бўйича соҳа мутахассислари томонидан кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда [2]. Бироқ, кейинги йилларда глобал иқлим ўзгаришлари натижасида мунтазам кузатилаётган сув танқислиги ва ички ирригация тармоқларининг асосий қисмини яроқсиз ҳолатга келиб қолганлиги суғориш тармоқларидаги каналларда ортиқча сув йўқотишларга ва суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини ёмонлашишига сабаб бўлмоқда. Чунки Республикамиздаги аксарият каналлар ўтган асрнинг ўрталарида қурилиб ишга туширилганлиги сабабли, ҳозирги кунда уларнинг техник ҳолати талаб даражасида эмас. (1-расм).
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER
1-расм. Тошкент вилоятидаги “Эски ёрдам” каналининг техник ҳолати.
Сув хўжалиги тизимидаги каналларнинг ишончлилиги ва самарадор лиги кўп жиҳатдан уларнинг техник ҳолатига боғлиқ бўлади. Юқоридаги 1-расмдан шуни таъкидлаш жоизки, каналлардаги бетон қопламаларининг сифатини пастлиги, улардаги киришиш ёриқлари ва коррозия таъсиридаги емирилишлар натижасида каналларнинг самарадорлиги 50-60% гача камайиб кетади. Республикамизда катта ҳажмдаги каналларни бетонлаш ишларини назарда тутган ҳолда, нафақат уларни сифатли ва ишончли тарзда бажариш ва шу билан бир қаторда, иложи борича маҳаллий қурилиш ашёларидан, саноат чиқиндиларидан унумли фойдаланган ҳолда ресурс тежайдиган технологияларни қўллаш талаб этилади [3,4].
Кейинги йилларда бутун жаҳонда ва шу жумладан Республикамизда ҳам сув муаммоларини йил сайин кескинлашиб бораётганлигини ҳис қилган ҳолда, суғориш тизимидаги сув йўқотишларни ўрганиш ҳамда каналлардаги сув йўқотиш сабабларини аниқлаб, уларни таҳлил этган ҳолда зарур чора-тадбирларни ишлаб чиқиш тадқиқотнинг асосий мақсади деб қабул қилинди. Бунда, асосан, Тошкент вилоятидан бир нечта каналларнинг техник ҳолатлари таҳлил этилиб, улардан аксарият бетон қопламаларининг техник ҳолати бутунлай яроқсиз ҳолатга келиб қолганлиги аниқланди (1-расм). Бундан ташқари, ҳозирги кунда каналларни бетонлаш ишларини бажаришда юзага келадиган киришиш деформацияларининг салбий таъсири ёритиб берилди.
Тадқиқотларни ўтказишда қўлланилган материаллар ва тадқиқот усули.
Тадқиқотларни ўтказишда бетон қопламалари учун боғловчи сифатида М400 маркадаги Оҳангарон портланд цементидан фойдаланилди. Ушбу
O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 62 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025
цементнинг физик-механик кўрсаткичлари қуйидаги 1-жадвалда келтирилди. Тадқиқотларни ўтказишда майда ва йирик тўлдирувчилар сифатида Чирчиқ дарёси ҳавзасидан олинган ўртача йирикликдаги қумлардан ва фракция ўлчамлари 10-20 мм бўлган шиғал тош фойдаланилди. Тадқиқотларни ўтка зишда қўлланилган асосий компонентларнинг физик-механик хоссалари амалдаги давлат стандартлари бўйича аниқланди [10, 11, 12, 13].
Бетон қопламаларида юзага келадиган киришиш деформациялари ни камайтириш мақсадида уларни пўлат арматуралардан ёки композицион арматуралардан тайёрланган арматура тўрлар билан арматуралаш зарурияти асослаб берилганлиги учун тавсия этилган А-III ҳамда шиша толали AKP-SP синфдаги арматураларининг физик-механик хоссаларини қиёслаш кўрсаткичлари қуйидаги 1-жадвалда келтирилди.
1-жадвал. Пўлат ва композицион арматуралар физик-механик кўрсаткичларининг қиёслаш жадвали. Асосий AKP-SP синфидаги А-III синфдаги арматура № кўрсаткичларнинг композицион стержени учун номи арматура учун 1. Материали Пўлат Шиша толаси Чўзилишдаги 2. мустаҳкамлик 390 1300 чегараси, (МПа) Эластиклик модули 3. 200000 55000 (МПа) Чегаравий нисбий 4. 25 2,2 узайиши (%) 5. Зичлиги (г/м3) 7,85 1,96 Агрессив муҳитда 6. коррозияга коррозияланади коррозияланмайди турғунлиги Электр токини 7. Ток ўтказади диэлектрик ўтказувчанлиги Амалдаги диаметри 8. 6-40 4-20 (мм) 9. Узунлиги (м) 6-12 Исталган узунликда Атроф-муҳитга Зарарсиз. Организмга 10. Салбий таъсири жуда кичик таъсири таъсири 4-синф Қурилиш меъёрлари 11. Хизмат муддати (йил) 100-120 бўйича 6-200/6-200 маркадаги 1 м2 юзадаги арматура 12. 2,64 0,66 тўрнинг массаси. (кг/м2)
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER
2-расм. Шиша толали композицион арматураларнинг ташқи кўриниши.
Тадқиқотларни ўтказишда мавзуга оид бажарилган илмий изланишлар ва соҳага оид техник адабиётларда келтирилган маълумотлар таҳлил этилди. Бетон қопламалари учун тавсия этилган компонентларнинг асосий таснифлари амалдаги давлат стандартлари бўйича лаборатория шароитида аниқланди ва олинган натижалар ЎзРСТ 20522-96 “Синов натижаларини статистик ишлаш усуллари” асосида таҳлил этилди. Бетон қопламаларининг техник ҳолатлари Тошкент вилоятидаги “Эски ёрдам” канали учун дала шароитида баҳоланди.
Суғориш тизимидаги бетон қопламалари учун биринчи навбатда бетоннинг таркиби тўғри лойиҳаланиши катта аҳамиятга эга. Чунки гидротехник бетонларнинг сув ўтказувчанлиги, биринчи навбатда, бетоннинг ғоваклигига, структурасига ҳамда боғловчи ва тўлдирувчиларнинг хусусиятларига боғлиқ бўлади. Бетон капилляр-ғовакли сунъий тош материали бўлганлиги учун ундаги ғоваклар ва капиллярлар турлича шаклга ва ўлчамга эга бўлиши мумкин [5,6]. Бетондаги кичик ғоваклар ва капиллярлар ўлчами 10-5 см. дан кичик бўлса, яъни цемент гелидаги ғоваклар одатда ўзидан сув ўтказмайди. Лекин, микро-ғоваклар ва капиллярлар ўлчами 10-5 см. дан катта бўлса, улар ўзидан сув ўтказиш хусусиятига эга бўлади [4,6,7]. Бунда бетон орқали фильтрланиб ўтадиган сувнинг тозалиги ва миқдори сувнинг гидростатик босимига, гидравлик градиентига ҳамда бетоннинг осмотик хусусиятига боғлиқ бўлади [7]. Шунинг учун ҳам, гидротехник бетонларнинг сув ўтказувчанлиги кўп жиҳатдан бетон таркибидаги йирик ғовакларнинг ва капиллярларнинг ҳажмига ва қандай тақсимланишига боғлиқ бўлади. Тадқиқотчи-олим Ю.М.Баженов бетон таркибидаги йирик ғовакликлар ҳажмини қуйидаги формула билан топиш мумкинлигини асослаб берган [7].
O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 64 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025
В – бетон қоришмасини тайёрлашда қўлланиладиган сув миқдори, кг/ м; 3
Ц – бетон қоришмасини тайёрлашда қўлланиладиган цемент миқдори, кг/м ; 3
ꙍ – цемент массасига нисбатан кимёвий боғланган сувнинг миқдори.
Ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, гидротехник бетонлар даги макро-ғоваклар ҳажми асосан сув-цемент нисбатига, цементни гидратацияланиш даражасига ва бетоннинг зичланганлик структурасига боғлиқ бўлади. Одатда гидротехник бетонлардаги макро-ғовакларнинг максимал қиймати 0 дан 40 % гача етиши мумкин. Тадқиқотларни ўтказишда 1 м3 ҳажмдаги бетон қоришмасини тайёрлашда 400 маркадаги Оҳангарон цементидан ва цемент массасига нисбатан 0, 10, 20 % Янги Ангрен ГРЭСИ саноат кулидан фойдаланилди. Бунда сувнинг миқдорини ўзгартирмай туриб, пластификацияловчи кимёвий қўшимча сифатида саноат кули билан модификацияланган Л-2 кимёвий қўшимчаси ишлатилди.
Гидротехник бетон қоришмаларини тайёрлашда одатда бетоннинг зичлигини оширишга ҳаракат қилинади. Бунда бетон қоришмасининг зичлиги бетон таркибидаги сувнинг миқдорига қараб ва унинг зичланганлик даражасига боғлиқ ҳолда юқори бўлиши мумкин. Лекин, бундай бетон қоришмасини тайёрлашда бетон компонентларининг ўзаро нисбати нотўғри қабул қилинган бўлса, ёки сув-цемент нисбати анча катта бўлса, бетоннинг зичлиги катта бўлмаслиги мумкин. Одатда бетон қоришмасининг зичланганлик даражаси унинг зичлаш коэффициенти орқали баҳоланади.
ƍf – бетон қоришмасининг ҳақиқий зичлиги;
ƍР – бетон қоришмасининг ҳисобий зичлиги.
Агар тайёрланаётган бетон қоришмасининг ҳақиқий зичлиги унинг ҳисобий зичлигига тенг бўлса, ƍf =ƍР бетон қоришмасининг зичлиги жуда юқори деб ҳисобланади. Бироқ амалда айрим сабабларга кўра Ку= 0,92 – 0,96 бўлади.
Бетон қоришмасининг қотиш жараёнида, бетон қоришмаси таркибидаги сувнинг маълум бир қисмигина цементнинг гидратацияланиш жараёнида кимёвий боғланган сувга айланса, қолган қисми эса бетон таркибидаги берк ёки очиқ ғовакларда эркин сув шаклида қолади. Одатда очиқ ғоваклардаги эркин сув ташқи муҳит таъсирида буғланиб кетиши ёки аксинча, гидро статик босим остида тўйиниши мумкин. Лекин, берк ғовакларда қолган
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER
эркин сув эса манфий ҳароратларда музлаб, бетонда ички зўриқишларни ва дарзларни ҳосил қилиши мумкин. Чунки гидротехник бетон қоришмалари зич структурага эга бўлса ҳам, лекин улар қотиш жараёнида абсолют зич структурага эга бўлмайди. Бунда лойиҳадаги мустаҳкамликка эришган гидротехник бетоннинг ғоваклигини қуйидаги формула бўйича аниқлаш мумкин:
В ва Ц – мос равишда 1 м3 ҳажмдаги бетон қоришмасини тайёрлаш учун сарфланадиган сув ва цемент миқдори, кг/м3 :
ꙍ – цемент массасига нисбатан кимёвий боғланган сув миқдори
Одатда оддий оғир бетонларда кимёвий боғланган сув миқдори цемент массасига нисбатан 13-15 % ни ташкил этади. Юқорида қайд этилган маълумотларга кўра, бетоннинг сув ўтказувчанлигини камайтириш учун биринчи навбатда бетоннинг нисбий зичлигини ошириш керак. Бунинг учун бетон таркибини лойиҳалашда иложи борича бетоннинг йирик тўлдирувчилари орасидаги бўшлиқларни камайтириш талаб этилади. Бунда бетон таркибидаги цемент тошининг миқдори анча кичик бўлади ва нисбатан зич жойлашган тўлдирувчилар орасида бўлади. Гидротехник бетонларда ҳам оддий оғир бетонлардаги каби зич структурали бетонни тайёрлаш учун талаб этиладиган майда ва йирик тўлдирувчилар миқдорини қуйидаги икки тенгламани биргаликда ечиш йўли билан аниқлаш мумкин.
Ц, В, П, Ш – 1 м3 ҳажмдаги бетонни тайёрлаш учун талаб этиладиган цемент, сув, қум ва шағал миқдори, кг/м3;
ƍц, ƍп, ƍш – цемент, қум ва шағалнинг зичлиги кл/л;
Пш – йирик тўлдирувчиларнинг ғоваклиги (шағал доналари орасидаги бўшлиқнинг нисбий қиймати)
α – бетон қоришмасидаги шағал доналарининг бир-биридан узоқ лашиш коэффициенти;
γш – шағалнинг ҳажмий массаси кг/л. Юқоридаги (4) формула бетон нинг алоҳида компонентларининг абсолют ҳажмларининг йиғиндиси 1 м3 ҳажмдаги тайёр зич бетоннинг ҳажмига тенг деган шарт бўйича тузилган.
O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 66 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025
Кейинги (5) формула эса цемент қум қоришмаси билан шағал доначалари орасидаги бўшлиқларни α – коэффициентини эътиборга олган ҳолда барча шағал доначаларини бир бутун зич ҳолатда бириктириш шарти бўйича тузилган. Каналлардаги бетон қопламаларини тайёрлаш учун ҳам гидротехник бетонларга қўйиладиган талабларга риоя этилиши керак (8,9). Қуйидаги 3- ва 4-жадвалларда бетоннинг музлашга ва сув ўтказмаслигига қўйиладиган асосий талаблар келтирилди.
3-жадвал. Гидротехника иншоотларидаги бетоннинг музлашга бардошлилик маркалари (музлаш ва эриш цикллари бўйича).
Т/р Бетон иншоотда жойлашиш зонаси Бетоннинг музлашга бардошлилик маркаси 1. Сув сатҳидан юқоридаги зонада F 200 2. Сув сатҳидан пастдаги зонада F 100 3. Йил давомида сув сатҳи ўзгариб турадиган зонадаги музлаш ва эриш цикллари бўйича: ≤ 50 F 200 50....75 F 300 75....100 F 400 100....150 F 500 150....200 F 600 >200 Махсус бетон
4-жадвал. Бетоннинг босим градиентига боғлиқ ҳолда сув ўтказмаслик бўйича талаб этилган маркаси.
Сувнинг Босим градиенти бўйича сув ўтказмаслик маркаси ҳарорати, °С ≤5 5...10 10...20 20...30 ≤ 10°С W2 W4 W6 W8 10...30°С W4 W6 W8 W10
Юқоридаги 3- ва 4-жадваллар бўйича каналларнинг тури, қўлланилиш ва ўлчамларига боғлиқ ҳолда уларни бетонлаш учун талаб этиладиган бетоннинг музлашга бардошлилиги ва сув ўтказмаслик бўйича маркалари аниқлаб олингандан сўнг, қуйидаги 5-жадвал бўйича каналлардаги гидротехника иншоотлари учун ҳамда уларнинг сиртини бетон ёки темир-бетон қопламалар билан қоплаш учун талаб этиладиган бетоннинг мустаҳкамлиги синфларини аниқлаш мумкин.
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER
5-жадвал. Каналлардаги гидротехника иншоотларининг турли қисмлари учун қўлланиладиган бетонларнинг сув ўтказмаслик маркаси (W) бўйича талаб этиладиган мустаҳкамлик синфлари (В).
Иншоотларнинг сув сатҳи ўзгариб Иншоотларнинг сув ости ва сув усти турадиган қисмлари учун қисмлари учун Сув ўтказмаслик Мустаҳкамлик Сув ўтказмаслик Мустаҳкамлик бўйича маркаси синфи бўйича маркаси синфи W2 ≥ В7,5 W4 ≥ В12,5 W4 ≥ В12,5 W6 ≥ В12,5 W6 ≥ В15 W8 ≥ В15 W8 ≥ В20 W12 ≥ В25 W10 ≥ В25 W12 ≥ В30
Каналлардаги гидротехника иншоотларини қуришда, шу жумладан уларни бетон ёки темир-бетон қопламалари билан қоплашда 5-жадвал бўйича бетоннинг талаб этилган мустаҳкамлик синфи аниқлаб олинади ва унинг талаб этилган ўртача куб мустаҳкамлиги қуйидаги формула билан аниқланади:
B – бетоннинг сиқилишга бўлган мустаҳкамлик синфи, MПa;
Х – бетон намуналарини синашдаги стандартлар сони, Х=1,64;
v – бетон мустаҳкамлигининг вариация коэффициенти, = 0,135
Бетон қопламаларни тайёрлаш учун дастлаб бетон қоришмасини қуйиш технологияси (торкрет усул, бадялар ёрдамида ёки бетон насослар ёрдамида) белгилаб олинганидан сўнг, уларни қаноатлантира оладиган бетон қоришмасининг қўзғалувчанлиги (чўкиш конуси миқдори) қабул қилинади ва шунга асосланган ҳолда талаб этилган сув миқдори ва сув-цемент нисбати аниқланади. Шундан сўнг, юқорида келтирилган тенгламалар тизими (4- ва 5-формулалар) бўйича 1 м3 ҳажмдаги бетон қоришмасини тайёрлаш учун талаб этиладиган йирик тўлдирувчи (шебен) ва майда тўлдирувчи (қумнинг) энг мақбул миқдорлари хисоблаб топилади:
O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 68 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025
(8) Юқорида келтирилган формулалар ёрдамида бетон қопламаларининг таркиби лойиҳаланса, уларнинг зич структураси таъминланади ва бундай бетон қопламалар ўзидан сув ўтказмаслик хусусиятига эга бўлади. Лекин юқоридаги 1-расмдан шуни таъкидлаш жоизки, бетон қопламаларининг техник ҳолатига уларда юзага келадиган киришиш деформациялари ҳам сезиларли даражада салбий таъсир кўрсатади. Чунки ҳозирги кунда барпо этилаётган аксарият бетон қопламаларига арматуралар қўйилаётгани йўқ. Бунинг натижасида, айниқса, хўжаликлар ичидаги бетон қопламаларида сув сатҳининг ўзгариши натижасида ёки бундай каналларда вақти-вақти билан сувни бўлмаслиги натижасида киришиш ёриқлари ҳосил бўлиб, қопламанинг бир бутунлигини йўқолишига ва уларни алоҳида бўлакчаларга бўлиниб кетиш ҳолатлари юзага келмоқда (1-расм). Ушбу ҳолатни олдини олиш учун каналлардаги бетон қопламаларни қуйиш жараёнида уларни пастки томонларини композицион AKP-SP маркадаги арматуралардан боғлаб ясалган арматура тўрлар билан арматуралаш мақсадга мувофиқ бўлади. Ўтказилган тадқиқотларда гидротехник бетонлардаги киришиш деформациялари ташқи омилларга боғлиқ ҳолда 0,33 ... 0,58 мм/м ни ташкил этса, арматура тўрлар билан арматураланган бетон қопламаларидаги киришиш деформациялари миқдори 0,14...0,26 мм/м ни ташкил этган.
Хулоса. Мавзу бўйича ўтказилган тадқиқот натижаларига асослан- ган ҳолда каналлардаги бетон қопламаларининг техник ҳолатларини яхши лаш учун қуйидагиларни бажариш тавсия қилинади:
1. Каналлардаги бетон қопламаларининг техник ҳолатини ёмон лашишига салбий таъсир кўрсатадиган ташқи ва ички омиллар ҳар бир ҳолат учун етарли даражада ўрганилиши керак.
2. Бетон қопламалар тайёрлаш учун бетоннинг асосий компонентлари цемент, майда ва йирик тўлдирувчиларнинг оптимал миқдори юқорида тавсия этилган формулалар ёрдамида аниқланса, зич структурали бетон қопламаларни яратишга асос бўлади.
3. Бетон қопламаларини тайёрлашда бетон қоришмасининг қўзға лувчанлиги ва С/Ц нисбати бетонлаш ишларини қандай усулда бажаришга асосланган ҳолда қабул қилиш керак (ТУ бўйича) .
4. Каналлардаги бетон қопламаларининг дарзбардошлигини таъмин лаш ва улардаги киришиш деформацияларини камайтириш учун уларни композицион арматуралардан тузилган арматура тўрлар билан армату ралаш мақсадга мувофиқ бўлади. Чунки, уларнинг хизмат муддати ўта юқори ҳамда материал сарфи пўлат арматураларга нисбатан деярли 4 марта кичик бўлади. Юқоридаги тавсияларга асосланган ҳолда, каналларни бетонлаш ишлари бажарилса, уларнинг техник ҳолатларини яхшилашга ва хизмат муддатларини оширишга асос бўлади.
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 17 июндаги “Қишлоқ хўжалигидаги ер ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш чора-тадбирлари” тўғрисидаги ПФ 5742-сон Фармони // www.lex.uz.
2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 29 ноябрдаги “Қишлоқ хўжалигидаги сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва сув йўқотишларни камайтириш чора-тадбирлари”га бағишланган видеоселектор йиғилиши // www. president.uz.
3. Шедрин В.Н., Колгонов А.В., Косиченко Ю.М. Эксплуатационная надежностъ оросителъних систем. – Рост. Дон.: Изд-ва СКНЦВШ, 2004. – 388 с.
4. Баженов Ю.М., Комар А.Г. Технология бетонных и железобетонных сооружений. – Москва: Стройиздат, 1984. – 671 с.
5. Алексашин С.В., Булгаков Б.И. Получение мелькозернистых бетонов с высокими эксплуатационными показателями // Сборник научних трудов Института строительства и архитектура. – М.: Изд. “КЮГ”, 2012. – С. 12-13.
6. Москвин В.М., Батраков В.Г. и др. “Структура и морозостойкостъ гидротехнического бетона // Бетон и железобетон, 1980. – №7. – С. 20-22.
7. Юнусова Ф.Р., Муслимов Т.Д. Гидротехник бетонлар сув ўтказувчанлигининг баъзи хусусиятлари // “Ирригация ва мелиорация” журнали, №1 (19), 2020. – С.45.
8. Трофимов Б.Я. Проектирование состава тяжелого бетона // Бетон и железобетон, 13, №2 (9). – С.46-49.
9. ГОСТ 27006 – 86 Бетоны: “Правила подбора состава”.
10. ГОСТ 31108 – 2020 Цементы обшестроительные, технические условия. – М.: Стандартинформ, 2020. – С. 12-19.
11. ГОСТ 8267 – 93. Шебень и гравий из плотных горних пород. ТУ. – М.: Стандартинформ, 2018. – С. 21.
12. Рекомендации по подбору составов тяжелых и мелкозернистых бетонов , ГОСТ 27006 – 86. – Москва, 1990.
13. ЎзРСТ 20522-96. Синов натижаларини статистик ишлаш усуллари.
O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 70 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025
Iqtiboslar dinamikasi
ReLibraryTekshirilgan Metodologiya
Adabiyotlar0 ta adabiyot
Ma’lumot topilmadi
ma’lumot kutilmoqda
Metama’lumot
- Identifikator
- REL-A-014096
- Nashr sanasi
- 2025-09-10
- Til
- o‘zbek
- Jurnal
- “O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
- Jild
- 7
- Son
- 1
- DOI
- 10.5281/zenodo.15484088
- ISSN
- 3060-4672
- Nashriyot
- “O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
- Sahifa
- 60–70
- Litsenziya
- Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
- Ko‘rishlar
- 22026-10-10 dan beri o‘lchanmoqda
- Metadata manbasi
- “O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
- Oxirgi yangilanish
- 2025-09-12