Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
MaqolaOchiq kirish

SUV OMBORI TO‘G‘ONLARIDA SILJISH DEFORMATSIYASINI GEODEZIK USULDA KUZATISH VA ULARNI TAHLIL QILISH

Aziz KAZAKOV, Shohrux TURG‘UNOV2025

Jurnal“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnalJild 7Son 1Sahifa 45–50

Annotatsiya

Suv ombori to‘g‘onlarida siljish deformatsiyasi, ularning barqarorligi va xavfsizligiga ta‘sir qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu maqolada siljish deformatsiyasining mexanizmlari, uni vujudga keltiriladigan omillar va ushbu deformatsiyalarnikuzatish va tahlil qilish metodologiyalari o‘rganiladi. Siljish deformatsiyasini tushunib,muhandislar to‘g‘on nosozliklari bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish uchun samaraligeodezik kuzatuv va texnik strategiyalarni amalga oshirishlari mumkin.

Boshqa tillarda

ruschaМОНИТОРИНГ И АНАЛИЗ ДЕФОРМАЦИЙ СМЕЩЕНИЯ НА ПЛОТИНАХ ВОДОХРАНИЛИЩ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ГЕОДЕЗИЧЕСКИХ МЕТОДОВ

Сдвиговые деформации вплотинах водохранилищ являются фактором,влияющим на их устойчивость и безопасность.В данной статье рассматриваются механизмысдвиговой деформации, факторы, ее вызывающие,а также методологии наблюдения и анализаэтих деформаций. Понимая деформацию сдвига,инженеры могут реализовать эффективныйгеодезический мониторинг и инженерныестратегии для снижения рисков, связанных спрорывами плотин.

inglizchaMONITORING AND ANALYSIS OF SHEAR DEFORMATIONS AT RESERVOIR DAMS USING GEODETIC METHODS

Shear deformation in reservoirdams is a factor affecting their stability andsafety. This article examines the mechanisms ofshear deformation, the factors that cause it, andthe methodologies for observing and analyzingthese deformations. By understanding sheardeformation, engineers can implement effectivegeodetic monitoring and engineering strategies toreduce the risks associated with dam failures.

Kalit so‘zlar

  • suv ombori
  • to‘g‘on
  • siljish deformatsiyasi
  • barqarorlik
  • xavfsizlik
  • geodezik kuzatuv
  • texnik strategiyalar
  • nosozliklar
  • deformatsiyalarni tahlil qilish
  • mexanizm
  • grafk modellashtirish

To‘liq matn

To‘liq matn Zenodo repozitoriysidagi ochiq nusxadan olingan: Zenodo nusxasi

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15484057

SUV OMBORI TO‘G‘ONLARIDA SILJISH DEFORMATSIYASINI GEODEZIK USULDA KUZATISH VA ULARNI TAHLIL QILISH

Islom Karimov nomidagi TDTU Marksheyderlik ishi va geodeziya kafedrasi mudiri, t.f.d. (PhD), dotsent Islom Karimov nomidagi TDTU Marksheyderlik ishi va geodeziya kafedrasi tayanch doktoranti

Annotatsiya: Suv ombori to‘g‘onlarida siljish deformatsiyasi, ularning barqaror­ ligi va xavfsizligiga ta‘sir qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu maqolada siljish deformatsi­ yasi­ning mexanizmlari, uni vujudga keltiriladigan omillar va ushbu deformatsiya­larni kuzatish va tahlil qilish metodologiyalari o‘rganiladi. Siljish deformatsiyasini tushunib, muhandislar to‘g‘on nosozliklari bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish uchun samarali geodezik kuzatuv va texnik strategiyalarni amalga oshirishlari mumkin.

Kalit so‘zlar: suv ombori, to‘g‘on, siljish deformatsiyasi, barqarorlik, xavfsizlik, geodezik kuzatuv, texnik strategiyalar, nosozliklar, deformatsiyalarni tahlil qilish,

МОНИТОРИНГ И АНАЛИЗ ДЕФОРМАЦИЙ СМЕЩЕНИЯ НА ПЛОТИНАХ ВОДОХРАНИЛИЩ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ГЕОДЕЗИЧЕСКИХ МЕТОДОВ Азиз КАЗАКОВ, Заведующий кафедрой Mаркшейдерского дела и геодезии Ташкентского государствен­ного технического универси­ тета, доктор технических наук (PhD), доцент Шохрух ТУРГУНОВ, Докторант (PhD) кафедры Маркшейдерского дела и геодезии, Ташкентского государственнкого технического университета

Аннотация: Сдвиговые деформации в плотинах водохранилищ являются фактором, влияющим на их устойчивость и безопасность. В данной статье рассматриваются механизмы сдвиговой деформации, факторы, ее вызывающие, а также методологии наблюдения и анализа этих деформаций. Понимая деформацию сдвига, инженеры могут реализовать эффективный геодезический мониторинг и инженерные стратегии для снижения рисков, связанных с прорывами плотин.

MONITORING AND ANALYSIS OF SHEAR DEFORMATIONS AT RESERVOIR DAMS USING GEODETIC METHODS Aziz KAZAKOV, Head of the Surveying and Geodesy Department, Tashkent State Technical University, Doctor of Technical Sciences (PhD), Associate Professor Shokhrukh TURGUNOV, Doctoral Candidate, Surveying and Geodesy Department, Tashkent State Technical University Abstract: Shear deformation in reservoir dams is a factor affecting their stability and safety. This article examines the mechanisms of shear deformation, the factors that cause it, and the methodologies for observing and analyzing these deformations. By understanding shear deformation, engineers can implement effective geodetic monitoring and engineering strategies to reduce the risks associated with dam failures. Keywords: reservoir, dam, shear deformation, stability, safety, geodetic monitoring, technical strategies, failures, deformation analysis, mechanism, graphical modeling.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Ключевые слова: водохранилище, плотина, деформация сдвига, стабильность, безопасность, геодезическое наблюдение, технические стратегии, неисправности, анализ деформаций, механизм, графическое моделирование.

Suv omborlari, to‘g‘onlar yordamida suvni yig‘ish va saqlash uchun quriladigan sun’iy havzalardir. Ularning asosiy vazifasi daryo oqimini boshqarish, sug‘orish, gidroenergetika va boshqa maqsadlar uchun suv ta’minotini ta’minlashdir. Suv omborlarining barqarorligi va ishlash samaradorligi siljish deformatsiyalarini kuzatish va tahlil qilishga bog‘liqdir. Suv ombori to‘g‘onlari turli kuchlarga, shu jumladan gidrostatik bosim, seysmik faollik va atrof-muhit o‘zgarishlariga bardosh berishga mo‘ljallangan. Ushbu kuchlar orasida siljish amplitudasi to‘g‘on tuzilmalarining deformatsiyasida muhim rol o‘ynaydi. Siljish deformatsiyasi to‘g‘ri kuzatilmasa va boshqarilmasa, yoriqlar, darzliklar va oxir-oqibat to‘g‘on yorilishiga olib kelishi mumkin. Suv ombori to‘g‘onidagi siljish deformatsiyasiga ta’sir qiluvchi asosiy omillarga quyidagilar kiradi.

1-rasm. Robotlashgan taxiometrni va refferensial nuqtalarni joylashtirish sxemasi.

Suv omboridagi suv sathining o‘zgarishi to‘g‘on tuzilishiga gidrostatik bosim o‘tkazib, siljish amplitudasiining taqsimlanishiga sezilarli ta’sir qiladi. Suv sathining ko‘tarilishi yoki tushishi bilan bosimning o‘zgarishi to‘g‘on materiali va uning atrofidagi qiyaliklarda darhol va kechiktiril­gan siljish deformatsiyalariga olib kelishi mumkin. Misol uchun, suv sathining tez tebranishlari paytida, to‘g‘onga ulashgan ko‘chkilarning yuqori siljish chiqishi kabi muhim nuqtalarda siljish deformatsiyasini kuzatish mumkin. Geologik sharoitlar to‘g‘on joyining geologik

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 46 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

tarkibi, shu jumladan tuproq turi, siljish deformatsiyasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Zaif yoki singan geologik qatlamlar yuk ostida deformatsiyani kuchaytirishi mumkin, bu esa siljish tekisliklari bo‘ylab harakatning kuchayishiga olib keladi. Seysmik faollik, zilzilalar to‘g‘onlarning to‘satdan siljish deformatsiyasiga olib kelishi mumkin bo‘lgan dinamik kuchlarni joriy qiladi. Seysmik to‘lqinlar va to‘g‘onning strukturaviy yaxlitligi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir darhol to‘g‘on yorilishiga yoki uzoq muddatli mutassil muammolariga olib kelishi mumkin. Ushbu muhim infratuzilmalarda siljish deformatsiyasi bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish uchun doimiy monitoring va tahlil juda muhimdir. Suv ombori to‘g‘onlarida siljish deformatsiyalarini kuzatish uchun referensial nuqtalarni doimiy kuzatish matematik modeli quyidagi asosiy komponentlardan iborat to‘g‘onning holatini va deformatsiyalarini aniqlash, shuningdek, vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishlarni tahlil qilish. Referensial nuqtalarning dastlabki koordinatalari va balandliklari aniqlanadi. Har bir kuzatuv davrida referensial nuqtalarning yangi koordinatalari va balandliklari o‘lchanadi. Olingan ma’lumotlar statistik tahlil va grafik modellashtirish yordamida deformatsiyalarni aniqlash uchun ishlatiladi.

Modelda quyidagi parametrlar e’tiborga olinadi: 1. Dastlabki koordinatalar va balandliklarning aniqlanishi: Bu bos­ qichda referensial nuqtalar (ya’ni, o‘lchov nuqtalari)ning dastlabki geografik koordinatalari (uzunlik, kenglik) va balandliklari o‘lchanadi. Bu ma’lumotlar, keyinchalik deformatsiyalarni tahlil qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.

1-jadval (robotlashgan taxiometrdan olingan natijalar).

Kuzatuv davrida yangi koordinatalar va balandliklarni o‘lchash: Har bir kuzatuv davrida, ayni shu nuqtalarda yangi koordinatalar va balandliklar o‘lchanadi. Bu, masalan, yerning harakatlanishi, inshootlar yoki boshqa tuzilma­lar bilan bog‘liq deformatsiyalarni aniqlash uchun ishlatiladi.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

2. Statistik tahlil: Olingan o‘lchov ma’lumotlari statistik usullar yordamida tahlil qilinadi. Bu, nuqtalarning pozitsiyasida qanday o‘zgarishlar borligini, deformatsiyaning hajmini va yo‘nalishini aniqlashda yordam beradi. Statistik tahlil odatda o‘zgarishlarni o‘lchash va xavfni baholash uchun amalga oshiriladi.

2-rasm (robotlashgan taxiometrdan olingan natijalarni vektorlar bilan ifodalash).

3. Grafik modellashtirish: Olingan ma’lumotlar grafik tarzda tasvirlanadi. Bu orqali deformatsiyalarning vizual ko‘rinishi yaratiladi. Grafik modellashti­ rish deformatsiya jarayonlarini yanada oson tushunishga yordam beradi va mutaxassislarga har bir nuqtadagi o‘zgarishlarni aniq ko‘rsatish imkonini beradi.

3-rasm (robotlashgan taxiometrdan olingan natijalarni izometrik ifodalash).

Matematik modelni quyidagi tenglamalar orqali ifodalash mumkin:

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 48 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

- D(t) — vaqt o‘tishi bilan deformatsiya darajasi.

- D(0) — dastlabki deformatsiya darajasi.

- ΔD(t) — vaqtga bog‘liq deformatsiya o‘zgarishi.

Ushbu jarayonlar asosida yerning deformatsiyalari yoki boshqa o‘zgarishlar tahlil qilinadi, masalan, binolar, ko‘priklar yoki boshqa inshootlarning ishlash holatini kuzatish. Bu ko‘plab muhandislik va ilmiy tadqiqotlarda, xususan, geodeziya va qurilish sohalarida keng qo‘llaniladi. Suv ombori to‘g‘onlaridagi siljish deformatsiyasi, to‘g‘onlarning barqarorligi va xavfsizligi uchun jiddiy tahdid solishi mumkin. Suv sathining o‘zgarishi, geologik sharoitlar, seysmik faollik kabi omillar bu deformatsiyalarga sabab bo‘ladi va ularni kuzatish, aniqlash hamda tahlil qilish zarurati yuzaga keladi. Ushbu maqolada keltirilgan metodologiyalar yordamida siljish deformatsiyalarini tahlil qilish, to‘g‘onlarning mustahkamligi va xavfsizligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Geodezik kuzatuvlar, dastlabki va kuzatuv davrida o‘lchangan koordinatalar va balandliklarni tahlil qilish orqali deformatsiyalar aniqlanadi. Statistik tahlil va grafik modellashtirish bu o‘zgarishlarni oson tushunishga va xavflarni baholashga yordam beradi. Matematik modellash va tenglamalar yordamida deformatsiyalarni vaqt o‘tishi bilan kuzatish va prognoz qilish imkoniyatlari mavjud. Shunday qilib, suv ombori to‘g‘onlaridagi siljish deformatsiyalarini samarali kuzatish va tahlil qilish uchun doimiy monitoring, geodezik kuzatuvlar va ilg‘or tahlil metodlarini qo‘llash zarur. Bu strategiyalar to‘g‘onlarning xavfsiz ishlashini ta’minlashda va ularda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan siljish deformatsiyalarining oldini olishda muhim ahamiyatga ega.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar15 ta adabiyot

  1. Higgins, C.G., & Brown, G.M. (2007). Geotechnical Engineering Handbook. Springer.
  2. Zhao, J., & Zhang, X. (2013). Deformation Monitoring of Dams and Reservoirs: A Review. Journal of Civil Engineering, 15(2), 102-113.
  3. Liu, H., & Wang, Y. (2015). Analysis of Seismic Stability and Deformation of Dams. Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 44(8), 1301- 1315.
  4. Vasilenko, V.A., & Mikhailov, A.B. (2018). Monitoring and Analysis of Structural Deformations in Reservoir Dams. Geodesy and Cartography, 44(3), 89-95.
  5. Tso, C., & Guo, W. (2020). Geodetic Methods for Dam Deformation Monitoring. Advances in Geodesy and Geodynamics, 32(6), 153-167. PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА THEORY AND PRACTICE
  6. Ng, C.W.W., & Hwang, Y.L. (2016). Deformation and Stability of Earth Dams: A Case Study of an Instrumented Dam. Geotechnical Testing Journal, 39(2), 310-325.
  7. Gili, J.A., & Fernández, J. (2011). Monitoring of Deformations in Dams Using Geodetic Techniques. Engineering Geology, 120(1-2), 98-106.
  8. Jones, D., & Clark, S. (2014). Application of GPS in Monitoring Deformation of Reservoir Dams. Journal of Geodesy, 88(6), 501-514.
  9. Soga, K., & Li, Z. (2018). Geotechnical and Geophysical Monitoring of Dams: A Comprehensive Approach. Journal of Applied Geophysics, 143, 1-15.
  10. Hancock, L., & Brown, S. (2019). Integrated Geodetic Methods for Monitoring Dams and Other Civil Infrastructure. Structural Health Monitoring, 18(1), 19-33.
  11. Wu, Z., & Xu, B. (2017). Deformation Monitoring in Dams Using Remote Sensing and In-Situ Measurements. Geomatics, Natural Hazards and Risk, 8(1), 18-34.
  12. Baker, M., & Allen, D. (2013). Risk Assessment and Safety of Dams in Deformation and Settlement Monitoring. Civil Engineering Practice, 28(3), 72-85.
  13. Zhang, Z., & Zhao, Y. (2020). Analysis and Monitoring of Deformation in Reservoir Dams Using GNSS and Remote Sensing Data. Survey Review, 52(374), 103-115.
  14. Wang, H., & Hu, X. (2014). Seismic Hazard and Deformation Analysis of Dams and Reservoirs. International Journal of Geotechnical Engineering, 8(1), 23-37.
  15. Cai, H., & Cheng, L. (2021). Dynamic Monitoring and Deformation Prediction of Dams Using GPS and Strain Gauges. Journal of Earthquake Engineering, 25(4), 742-760. O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 50 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-014094
Nashr sanasi
2025-09-10
Til
o‘zbek
Jurnal
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Jild
7
Son
1
DOI
10.5281/zenodo.15484057
ISSN
3060-4672
Nashriyot
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Sahifa
45–50
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Metadata manbasi
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Oxirgi yangilanish
2025-09-11