SUV OMBORLARI VA KANALLARNING BIR XIL JINSLI QIRG‘OQ MASSIVLARIDA NOBARQAROR FILTRATSIYA TADQIQOTI

Mazkur maqolada sonli va eksperimental usullardan foydalanib suvomborlari va kanallarning bir xil jinsli qirg‘oq massivlarida yuqori byefdagi suv sathiningpasayishi paytida nobarqaror fltratsiyani aniqlash bo‘yicha ma‘lumotlar keltirilgan.Nobarqaror fltratsiyani modellashtirish usuli va modelni gruntli novlarda o‘rganishuchun o‘xshashlik mezonlari keltirilgan. Hisoblash natijalari eksperimental tadqiqotlarnatijalari bilan taqqoslanadi. Olib borilgan tadqiqotlardan fzik modellarda olingannatijalar va sonli hisoblash usuli natijalari bir-biriga yaqinligi ma‘lum bo‘ldi

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15484014

SUV OMBORLARI VA KANALLARNING BIR XIL JINSLI QIRG‘OQ MASSIVLARIDA NOBARQAROR FILTRATSIYA TADQIQOTI

Xomidxon FAYZIYEV TAQU “Gidrotexnika va geotexnika muhandisligi” kafedrasi professori, t.f.d

Komil JO‘RAYEV TAQU “Gidrotexnika va geotexnika muhandisligi” kafedrasi dotsenti, PhD

Tursunoy APAKXUJAYEVA TAQU “Gidrotexnika va geotexnika muhandisligi” kafedrasi dotsenti, PhD

Annotatsiya: Mazkur maqolada sonli va eksperimental usullardan foydalanib suv omborlari va kanallarning bir xil jinsli qirg‘oq massivlarida yuqori byefdagi suv sathining pasayishi paytida nobarqaror filtratsiyani aniqlash bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan. Nobarqaror filtratsiyani modellashtirish usuli va modelni gruntli novlarda o‘rganish uchun o‘xshashlik mezonlari keltirilgan. Hisoblash natijalari eksperimental tadqiqotlar natijalari bilan taqqoslanadi. Olib borilgan tadqiqotlardan fizik modellarda olingan natijalar va sonli hisoblash usuli natijalari bir-biriga yaqinligi ma’lum bo‘ldi.

Kalit so‘zlar: filtratsiya, nobarqaror filtratsiya, yuqori byefdagi suv sathining tez pasayishi, suv sathining pasayish tezligi, chekli farq usuli, qirg‘oq massivi, filtratsiya koeffitsiyenti, suv o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti, qiyalik barqarorligi, tuproqli nov.

ИССЛЕДОВАНИЕ НЕСТАБИЛЬНОЙ ФИЛЬТРАЦИИ В ОДНОРОДНЫХ БЕРЕГОВЫХ МАССИВАХ ВОДОХРАНИЛИЩ И КАНАЛОВ Хомидхон ФАЙЗИЕВ професссор кафедры «Инженерия гидротехники и геотехники» ТАСУ, д.т.н. Комил ЖУРАЕВ доцент кафедры «Инженерия гидротехники и геотехники» ТАСУ, PhD

Турсуной АПАКХУЖАЕВА доцент кафедры «Инженерия гидротехники и геотехники» ТАСУ, PhD

Аннотация. В статье приведены данные по определению неустановившейся филь­ трации в однородных береговых массивах водохранилищ и каналов при снижении уровня воды в верхнем бьефс использованием численных и экспериментальных методов. Представлены метод моделирования неуста­ новившейся фильтрации и критерии подобия для исследования модели в грунтовых лотках. Результаты расчетов сравниваются с результатами экспериментальных исследований.

INVESTIGATION OF UNSTEADY FILTRATION IN HOMOGENEOUS COASTAL MASSIFS OF RESERVOIRS AND CANALS Xomidxon FAYZIEV Professor of the Department of «Hydraulic Engineering and Geotechnics» of TUACE Komil JURAEV Associate Professor of the Department of «Hydraulic Engineering and Geotechnics» TUACE, PhD

Tursunoy APAKXUJAEVA Associate Professor of the Department of «Hydraulic Engineering and Geotechnics» TUACE, PhD

Abstract. The article presents data on determining unsteady filtration in homogeneous coastal massifs of reservoirs and canals with a decrease in the water level in the upper pool using numerical and experimental methods. A method for modeling unsteady filtration and similarity criteria for studying the model in soil trays are presented. The calculation results are compared with the results of experimental studies.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 26 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Проведенные экспериментальные исследования рассматриваемых процессов на физических моделях показали хорошую сходимость опытных данных с результатами численных расчетов.

Ключевые слова: фильтрация, неус­ тановившаяся фильтрация, быстрое снижение уровня воды в верхнем бьефе, скорость снижения уровня воды, метод конечных разностей, береговой массив, коэффициент фильтрации, коэффициент водоотдачи, устойчивость откоса, грунтовый лоток.

The experimental studies of the processes under consideration on physical models showed good convergence of experimental data with the results of numerical calculations.

Keywords: filtration, unsteady filtration, rapid decrease in the water level in the upper stream, the rate of water level decrease, the method of finite differences of the coastal massif, filtration coefficient, water recovery coefficient, slope stability, soil tray.

Kirish. Bugungi kunda yurtimizda foydalanilgan o‘rtacha yillik suv miqdori 51-53 milliard kub metrni tashkil etib, jumladan, 97,2 %i daryo va soylardan, 1,9%i kollektor tarmoqlaridan, 0,9%i esa yer osti suvlaridan foydalanilgan bo‘lib, ajratilgan suv olish limitiga nisbatan 20 foizga qisqargan.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasi”da suv xo‘jaligini rivojlantirish, suv xo‘jaligi obyektlarining xavfsizligini hamda ishonchli ishlashini ta’minlash ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilangan.

Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, respublikamizda suv xo‘jaligining rivojlanishi suv omborlari, gidrouzellar, magistral kanallar va suv olish inshootlari, yirik gidrotexnik inshootlarni kompleks qurish bilan bog‘liq. Shu bilan birga, ekspluatatsiya qilinadigan suv inshootlarini rekonstruksiya qilish, sug‘orish uchun mavjud suv havzalaridan foydalanish ko‘zda tutilgan [15].

Bir qator suv omborlari, to‘g‘onlarni ekspluatatsiya qilish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, filtratsiya anomaliyalari, tuzilish elementlarining barqarorligining buzilishi suv omborlarining og‘ir ishlash rejimi, yuqori byef darajasidagi tebranishlarning katta amplitudasi, qurilish maydonining murakkab gidrogeologik va geologik sharoitlari, qurilish materiallarning xususiyatlari va boshqa tabiiy va sun’iy omillar filtratsiyani shakllantirish rejimini belgilaydi.

Hozirgi kunning dolzarb masalalaridan biri filtratsiya oqimini shakllanishi­ ning mahalliy sharoitlarini hisobga olgan holda suv omborlari va suv olish joylari uchun nobarqaror filtratsiya muammolarini hal qilish masalalaridir [13,15].

Suv omborlari va kanallarning qirg‘oqlari qiyaliklarining barqarorligini baholashda suv omboridagi suv sathining tez pasayishi natijasida yuzaga keladigan filtratsiya rejimi alohida ahamiyatga ega, bu toshqinlar va favqulodda vaziyatlar oldida inshootlarning ishlashi tabiati bilan belgilanadi.

Yuqori suv sathining o‘zgarishi depressiya chizig‘ining holatini va qirg‘oq massividagi filtratsiya oqimi parametrlarini (bosim gradiyentlari, filtratsiya tez­ligi va sarfi) o‘zgartirishga olib keladi. Shu bilan birga, qirg‘oq massivida aniqlan­ma­ gan filtratsiya paydo bo‘ladi va qiyalikka yo‘naltirilgan gidrodinamik kuchlar­ning ta’siri tufayli qiyaliklarning barqarorligi sezilarli darajada kamayadi [13,14].

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Analitik va gidravlik usullar bilan hal qilingan nobarqaror filtratsiya muammolarini hal qilishni tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, ular ko‘p hollarda to‘g‘onlarning eng oddiy turlarini ko‘rib chiqadilar yoki har bir holatda suv sathining pasayishini bir zumda hisobga olgan holda hisob-kitoblarni amalga oshiradilar yoki barqaror holatdagi ketma-ket o‘zgarish sifatida beqaror oqimni ko‘rib chiqadilar. Tabiiyki, bu usullar bir-biriga teng emas. Ularning har biri o‘z dastur chegaralariga ega va faqat ularning chegaralarida kerakli aniqlikni ta’minlaydi. Shuning uchun, umumiy holatlarda, ular faqat birinchi taxmindagi holatlar uchun xizmat qiladi. Ulardan ba’zilari aniqroq yechimlar beradi, natijada bog‘liqliklarning murakkabligi tufayli deyarli kam ishlatiladi [9,10,12].

Metod va materiallar. Nobarqaror filtratsiya muammosi filtratsiya nazariyasi sohasidagi eng qiyin vazifalardan biridir. Birinchi marta nobarqaror filtratsiyaning umumiy tenglamalari N.E.Jukovskiy tomonidan taklif qilingan. Biroq, yechimning murakkabligi tufayli bu tenglamalar ancha keyinroq ishlatilgan.

Nobarqaror filtratsiya tenglamasining soddalashtirilgan ko‘rinishi Y. Bussinesk tomonidan taklif etilgan. Uning fikriga ko‘ra, filtratsiya oqimining gorizontal tezligi vertikal bo‘yicha doimiy bo‘lib, u nobarqaror filtratsiyaning gidravlik nazariyasining asosini tashkil etdi. Nobarqaror filtratsiyaning hisobi P.Y.Polubarinova – Kochina, V.I.Aravin va S.N.Numerov, S.K.Abramov, N.N.Verigin, V.S.Lukyanov, V.M.Shestakov, L.N.Raskazov, N.A.Aniskin, K.N.Anaxayev, X. Fayziyev, S.N.Bobokayev, I. Xadjiyev, Sh.A.Rahimov va boshqalarning ishlarida takomillashtirildi [3,4,5,6,7].

Bilamizki, gorizontal suv o‘tkazmaydigan va doimiy muhit filtratsiya koeffitsiyenti bilan bir o‘lchovli muammo uchun chiziqli bo‘lmagan Bussinesk tenglamasi quyidagi shaklni oladi [10,11].

Bizga ma’lumki [8, 9], gorizontal suv o‘tkazmaydigan va muhitning doimiy filtratsiya koeffitsiyenti uchun bir o‘lchovli masalada chiziqli bo‘lmagan Bussinesk tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oladi [10,11].

x – depressiya egri chizig‘ining absissa nuqtalari;

k, μ – filtratsiya koeffitsiyenti va gruntning suv o‘tkazuvchanligi.

(1) tenglamani yechish uchun bir qancha taxminiy usullar taklif qilingan, jumladan linearizatsiya usuli.

Suv omborlari va kanallarning qirg‘oq massivini hisoblash sxemasi 1-rasmda ko‘rsatilgan. Birinchi taxmin sifatida biz ASD klinining qarshiligini hisobga olmaymiz. Bunday holda (1) tenglamalar quyidagi boshlang‘ich va chegaraviy shartlar bilan birgalikda ko‘rib chiqiladi:

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 28 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Keyin chegara shartlari quyidagicha yoziladi:

t=0, h=h0; x = –mvt bo‘lganda h=h1=H1-υt (2)

h0 qiymati boshlang‘ich momentdagi barqaror oqimning chuqurligini ifodalaydi. (1) tenglamani yechish uchun bir qancha taxminiy usullar taklif qilingan, jumladan linearizatsiya usuli [9].

1-rasm. Yuqori byefdagi suv sathining to‘liq pasayishi bilan qirg‘oq massividagi depressiya egri chizig‘ini aniqlash uchun hisoblash sxemasi: 1 - boshlang‘ich depressiya egri chizig‘i t=0; 2 - hisoblangan depressiya egri chizig‘i; 3 - eksperimental depressiya egri chizig‘i.

Tenglamani N.A.Bagrova-N.N.Verigin [4] usuli yordamida chiziqli qilamiz, unga ko‘ra (1) tenglamadagi h qiymati farqlash belgisi ostida emas, ba’zi bir o‘rtacha chuqurlik hcp bilan almashtiriladi.

Keyin biz quyidagi hisoblash tenglamasini olamiz:

buning uchun (4) ni (3) ga almashtirib, quyidagi tenglamani olamiz

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Suv o‘tkazmaydigan asosga ega qirg‘oq massivi uchun (5) tenglama yuqorida keltirilgan boshlang‘ich va chegaraviy shartlar yordamida yechiladi.

(5) tenglamaning xuddi shunday chegaraviy sharoitdagi yechimlari B.Ya. Lyubov [20] tomonidan berilgan. Biroq, B.Ya.Lyubov tomonidan soddaroq qo‘llangan bo‘lsa-da, yechimi amaliy foydalanish uchun juda murakkab bo‘lib chiqadi, shuning uchun biz muammoni hal qilishga boshqa yo‘l bilan yondashishga harakat qilamiz.

Bugungi kunda bunday muammolarni yechishning sifat jihatidan yuqori darajasiga raqamli usullar yordamida va eng avvalo, chekli farqlar usuli yordamida erishiladi [4].

Tuproq to‘g‘onlari uchun bu tenglamaning umumiy yechimi chekli farq usulidan foydalangan holda bir o‘lchovli formulada bizning boshqa tadqiqot ishlarimizda keltirilgan [8].

Ularda chekli farqlar usuliga asoslanib, beqaror filtratsiya muammosini hal qilish algoritmi ishlab chiqilgan va C# tilida dastur tuzilgan.

Ushbu maqolada bir xil qirg‘oq massivi uchun nobarqaror filtratsiyani hisoblash natijalari keltirilgan.

Sohil massivining filtratsiyasini hisoblash uchun bog‘liqliklarni olishda qilingan taxminlarning to‘g‘riligini tekshirish va olingan yechimlarning to‘g‘riligini baholash uchun eksperimental tadqiqotlar o‘tkazildi.

Tuproqli novlardagi filtratsiya maydonining modellari tadqiqoti qirg‘oq massivlarining tabiiy sharoitlariga yaqinlashadi. Fizik modellashtirish eksperi­ mentga asosan hodisalarning fizik tabiatini saqlaydigan qurilmalarda o‘tkazilishiga asoslanadi. Chunki bunday modelda g‘ovak muhit haqiqiy bo‘lib qoladi, faqat filtratsiya sxemasi qisqartirilgan miqyosda qayta ishlab chiqariladi. Eksperimental ma’lumotlarni tabiiy sharoitga o‘tkazish imkoniyati o‘xshashlik mezonlarini to‘g‘ri tanlash bilan ta’minlanadi.

Geometrik jihatdan tabiiy modellarga o‘xshash tuproq novlarida modellashtirish usuli V.I.Aravin va S.N.Numerovning kitobida batafsil tavsiflangan. Uzunliklar, bosimlar, tezliklar va filtratsiya koeffitsiyentlarining o‘xshashlik mashtablariga ko‘ra novlardagi modellashtirish usuli K va m turli xil material parametrlari bilan bir xil filtrlash hududi sxemalari uchun bir xil materialdan tayyorlangan bir modelga beqaror filtrlash muammolarini hal qilish imkonini beradi.

Sohil massivining modeli chiziqli o‘lchamlar va bosimlar miqyosida shakllangan:

(7) Novdagi qirg‘oq massivining tuproq modellarining joylashishi 2-rasmda ko‘rsatilgan.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 30 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Suv omborining suv sathining kamayishi belgisi 0,0H ga o‘rnatiladi.

Simulyatsiya vaqti va tabiiy vaqt o‘rtasidagi muvofiqlik tH = 50 va 100 kunlik ikkita hisoblash holati uchun tabiiy sharoitlarda ishlaydigan suv omborlarini bo‘shatish uchun doimiy belgilangan vaqt sharti bilan masshtablash omillari yordamida aniqlandi.

Vaqt o‘lchovi tajribalar o‘tkazilgandan so‘ng, tajriba vaqti ma’lum bo‘lganda, quyidagi nisbatdan foydalangan holda topiladi

(8) Keyin ma’lum nisbatlar bilan αμ, αt, αℓ, KM, filtratsiyani tabiiy maydoni materialining filtratsiya koeffitsiyenti quyidagi bog‘liqlikka ko‘ra aniqlandi.

(9) Geometrik va kinematik o‘xshashlikka asoslanib, filtratsiya oqimining modelini tavsiflovchi boshqa miqdorlarning shkalalari, masalan, suv oqimining shkalasi olinishi mumkin.

(10) Shu bilan birga, albatta, novdagi harakatning butun maydonida chiziqli filtratsiya qonuniga rioya qilish majburiydir. Buning uchun modeldagi Reynolds sonining qiymati kritik qiymatdan kichik ekanligini ko‘rsatish kerak, ya’ni quyidagi tengsizlikni qondirish kerak:

(11) bu yerda, ϑM - modeldagi maksimal filtratsiya tezligi; dm - namunaviy materialning o‘rtacha diametri; 𝑣 - kinematik yopishqoqlik koeffitsiyenti.

Shunday qilib, tuproqli novlarda beqaror filtratsiya jarayonlarini modellashtirishda naturadagi va modeldagi filtratsiya oqimlarining o‘xshashligi uchun quyidagi shartlarga rioya qilish kerak: 1. Modeldagi filtratsiya, xuddi naturadagi filtratsiya kabi Darsi qonuniga bo‘ysunadi. 2. Naturadagi va modeldagi filtratsiya joylari geometrik jihatdan o‘xshash. 3. Naturadagi va modeldagi vaqtning dastlabki va keyingi momentlaridagi chegara shartlari bir xil. 4. Naturadagi va modeldagi tuproqning filtratsiya va suv unumdorlik koeffitsiyentlari qiymatlari bir-biri bilan doimiy aloqada bo‘lib, birga teng [14, 15].

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Tajribalar filtratsiya novida o‘tkazildi. Novlar 0,8x0,12x4,0 m o‘lchamdagi to‘rtburchak shaklga ega bo‘lgan old devori sirlangan metall rezervuar ko‘rinishida. Suv omborlari va kanallar tanasida filtratsiya jarayonini kuzatish uchun bosimsiz pyezometrlar o‘rnatildi. Ular nov shaffof yuzasiga yopishtirilgan kvadrat orgsteklo naychalar ko‘rinishida bo‘ladi. Model tomonida pyezometrlarning yuzalarida diametri 1 mm bo‘lan tirqishlar teshilgan. Pyezometrlar perimetri bo‘ylab 0,1 mm2 katakchali latunli to‘r bilan qoplangan va barxan qumlarining kirib kelishidan himoyalangan. Massiv tanasidagi nobarqaror filtratsiyani o‘rganishda uning yuqori byefi nov yoniga o‘rnatilgan bosimli idishdan olingan suv bilan to‘ldirilgan, byef sathi sifonli suv o‘tkazgich yordamida saqlanib qolgan. Novning oxirida kranlar mavjud bo‘lib, ular sifonli suv o‘tkazgichga ulangan. Ularning ochilish darajasi poydevor bo‘ylab yer osti suvlarining chiqishiga to‘g‘ri keldi. Novning shaffof tomonida vertikal va gorizontal ravishda 10 qadam bilan teng koordinatali panjara qo‘llanildi. To‘rlar model elementlarining konfiguratsiyasi va o‘lchamlarini hamda pyezometrlarda suv sathining holatini qayd etish imkonini berdi. Eksperimental ma’lumotlarning barcha o‘lchovlari unga bog‘langan.

Novning germetikligi tekshirilib, qirg‘oq massivi profilining konturini belgisi bo‘ylab qatlam qalinligi 2 sm bo‘lan oldindan namlangan tuproq yotqizildi, har bir qatlam yog‘och blok bilan yuqoridan 1,55-1,6 t / m3 zichlikka qadar yengil teginish bilan siqilgan. Qirg‘oq massivini qurishdan so‘ng, yuqori byef sathining bir qator sinov o‘lchovlari o‘tkazildi va pyezometrlarning ishonchliligi va ularning tiqilib qolmasligi tekshirildi. Filtratsiya novini modellashtirishning kamchiliklaridan biri havo pufakchalari modelning g‘ovakli muhitida ushlanib qolish ehtimolidir. Bunga imkon qadar yo‘l qo‘ymaslik uchun novga asta-sekinlik bilan quyi tomondan suv berilgan.

Tajribalar quyidagicha amalga oshirildi. Modellashtirilayotgan suv ombo­ rining yuqori byefiga tegishli NDS belgisigacha suv quyildi. Depressiya egri chizig‘i o‘rnatilguncha va harakat barqaror bo‘lgunga qadar suv sathi shu belgida saqlanib qoldi. Shundan so‘ng, suv sathining qirg‘oq massivi modeli uchun filtratsiya bosimining 0% ga to‘g‘ri keladigan NPU belgisidan belgilangan O’HS holatiga tushirilishini ta’minlash uchun kranlar ochildi.

Suv omborining yuqori byefining chuqurligi vertikal ravishda bir necha qismlarga bo‘lingan. Yuqori hovuzning tushayotgan suv gorizonti O’HSning oraliq yoki oxirgi belgilariga yetganda, pyezometrlardagi suv sathining holati qayd etildi, filtratsiya oqimi sarfi va filtratning harorati o‘lchandi.

Tahlil va natijalar. Bir jinsli qirg‘oq massivi quyidagi parametrlar bilan ko‘rib chiqildi: yuqori byefning dastlabki chuqurligi H1(0)=30 m; yuqori oqim qiyalik­ning yotqizilishi m1=4; qirg‘oq massivi va asosi tuprog‘ining filtratsiya koeffitsiyenti Kt=Kosn=19.5m/kun; qirg‘oq massivi va asosi tuprog‘ining suv o‘tkazuvchanligi koeffitsiyenti μ=0,2; yuqori byefdagi suv sathining pasayish tezligi ϑ=0,3 m/kun.

Fizik modellashtirish bir tomoni shaffof shisha bo‘lgan 0,8 x 0,12 x 4,0 m o‘lchamdagi katta metall tuproqli novdagi tuproq modellaridan amalga oshirildi.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 32 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 7 | ISSUE 1 | 2025

Tajribalar natijasida m, ∇ O’HS, K, m, t parametrlarining kombinatsiyasining har bir holati uchun yuqori byefdagi suv sathining O’HS belgisiga tushirilishi vaqtida suv omborlari va kanallarning qirg‘oq massivi tanasidagi yer osti suvlarining dinamikasi suratlari olingan.

Bu statsionar bo‘lmagan masalani chekli ayirma usuli yordamida yechish natijalari va ularni tuproq tagida o‘tkazilgan tajriba ma’lumotlari bilan solishtirish 1-jadval va 1-rasmda keltirilgan.

1-jadval. Depressiya egri chizig‘ining qirg‘oq massivida h1=0 holatini aniqlash natijalari.

X (m) -54 -30 -20 -10 0 20 40 60 80 100 120 150

ICR hisobiga ko‘ra depressiya egri 18 20,7 22,0 23,6 23,8 25,4 26,5 27,6 28,2 28,8 29,2 29,5 chizig‘i ordinatlari

Tajribaga ko‘ra depressiya egri 17,5 20,1 21,1 22,2 23,1 24,6 25,8 27,0 27,8 28,5 29,3 30,0 chizig‘i ordinatlari

Og‘ish % da 2.8 2,9 4,09 5,07 3,02 3,25 2,65 2,17 1,42 1,04 0,30 1,70

Xulosa qilib shuni aytish joizki, ushbu tadqiqot ishida cheklangan farq usuli asosida bir jinsli qirg‘oq massivlarida nobarqaror filtratsiya muammosini hal qilish algoritmi va dastur uchun ko‘rsatmalar ishlab chiqilgan. Eksperimental tadqiqotlar qirg‘oq massivini fizik modellashtirish yordamida o‘tkazildi.

Eksperimental tadqiqotlar qirg‘oq massivining filtratsiyasini hisoblash uchun bog‘liqliklarni olishda qilingan taxminlarning to‘g‘riligini tekshirish va olingan natijalarning to‘g‘riligini baholash uchun o‘tkazildi.

Shunday qilib, fizik modellarda ko‘rib chiqilayotgan jarayonlarning eksperimental tadqiqotlari eksperimental ma’lumotlarning raqamli hisoblar natijalari bilan yaqinligini ko‘rsatdi.

Hisoblangan kesimlarda depressiya yuzasi belgilaridagi nomuvofiqliklar ruxsat etilgan chegaralardan oshmaydi. Bu tanlangan hisoblash sxemalari va raqamli tadqiqotlarda qabul qilingan dastlabki taxminlarning haqiqiyligini tasdiqlash imkonini beradi.