МИКРО ГЭСЛАР ҚУРИЛИШИ – ҲУДУДЛАРДА ЭНЕРГИЯ ТАНҚИСЛИГИНИ ЕЧИШНИНГ МУҲИМ ЙЎНАЛИШИ

Замонавий гидроэнергетикада микро ГЭСлардан фойдаланишкўлами кенгайиб бормоқда. Микро ГЭСлар қурилиши, ўз навбатида, энергиятанқислигини ечишда самарали аҳамият касб этади. Босимли ва эркин оқимлисув ҳавзаларида барпо этилаётган микро ГЭСлар маҳаллий аҳолини яшил энергиябилан таъминлашнинг асосий манбаи бўлиб қолади.

МИКРО ГЭСЛАР ҚУРИЛИШИ – ҲУДУДЛАРДА ЭНЕРГИЯ ТАНҚИСЛИГИНИ ЕЧИШНИНГ МУҲИМ ЙЎНАЛИШИ “Ўзбекгидроэнерго” АЖ Мурод РАФИҚОВ Хорижий инвестициялар бош бошқармаси бош мутахассиси “Ўзбекгидроэнерго” АЖ Дилшод АҲМЕДОВ Ахборот-таҳлил бўлими бош мутахассиси

Аннотация: Замонавий гидроэнергетикада микро ГЭСлардан фойдаланиш кўлами кенгайиб бормоқда. Микро ГЭСлар қурилиши, ўз навбатида, энергия танқислигини ечишда самарали аҳамият касб этади. Босимли ва эркин оқимли сув ҳавзаларида барпо этилаётган микро ГЭСлар маҳаллий аҳолини яшил энергия билан таъминлашнинг асосий манбаи бўлиб қолади.

Калит сўзлар: гидроэнергетик салоҳият, микро ГЭС, энергия истеъмоли, яшил энергия, қайта тикланувчи энергия манбалари.

СТРОИТЕЛЬСТВО МИКРОГЭС – ВАЖНОЕ НАПРАВЛЕНИЕ РЕШЕНИЯ ЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО ДЕФИЦИТА В РЕГИОНАХ Мурод РАФИКОВ главный специалист Главного управления иностранных инвестиций АО «Узбекгидроэнерго» Дилшод АХМЕДОВ Главный специалист Информационноаналитического отдела АО «Узбекгидроэнерго» Аннотация: Расширяются масштабы использования микроГЭС в современной гидроэнергетике. Строительство микроГЭС, в свою очередь, играет важную роль в решении энергетического дефицита. Строительство микроГЭС в водоемах с напором и свободным течением станет основным источником зеленой энергии для местного населения. Ключевые слова: гидроэнергетический потенциал, микро ГЭС, энергопотребление, зеленая энергетика, возобновляемые источники энергии.

THE CONSTRUCTION OF MICRO-HPP IS AN IMPORTANT DIRECTION TO SOLVE THE ENERGY SHORTAGE IN THE REGIONS Murod RAFIKOV Chief Specialist of the Foreign Investments Department of JSC “Uzbekhydroenergo” Dilshod AKHMEDOV Chief Specialist of the Information and Analytical Department JSC “Uzbekhydroenergo” Abstract: The scale of using micro-hydroelectric power plants in modern hydropower is expanding. The construction of micro-hydroelectric power stations, in turn, plays an important role in solving the energy shortage. The construction of micro-hydroelectric power stations in reservoirs with head and free flow will become the main source of green energy for the local population. Keywords: hydropower potential, micro hydro power plants, energy consumption, green energy, renewable energy sources.

Инсоният ўзининг ривожланиш жараёнида доимо энергия билан таъминлаш билан боғлиқ муаммоларни ҳал этишга уринади. Замонавий шароитда айнан электр энергия таъминоти масаласи биринчи ўринга қўйилмоқда. Бу масаланинг қай даражада самарали ҳамда сифатли ечилиши

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 126 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

МАЛЫЕ И МИКРОГЭС – ТРЕБОВАНИЕ ВРЕМЕНИ SMALL AND MICROHPP – THE DEMAND OF THE TIME

аҳоли ҳаёт фаолияти даражаси ва албатта, атроф-муҳитнинг аҳволи билан аниқланади. Энергия истеъмолининг ошиши – аҳоли сонининг ошиши ва унинг яшаш шароити яхшиланиши маҳсулидир.

Замонавий энергетика асосан фойдали қазилмалар – кўмир, нефть, табиий газдан фойдаланишга қаратилган. Ушбу манбалар эса доимий эмас. Анъанавий энергия ишлаб чиқарувчилар учун ягона альтернатив сифатида қайта тикланувчи энергия манбалари хизмат қилади. Булар эса туганмас ва экологик жиҳатдан тоза энергия ҳисобланади.

Қайта тикланувчи энергия манбаларига – шамол энергияси, қуёш энергияси, биомасса энергияси, гидроэнергия, геотермал энергия ва бошқалар киради. Уларнинг орасида айнан, гидроэнергетика – қайта тикланувчи энергия манбаларга асосланган соҳаларнинг энг самаралиси ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси йирик дарёларининг гидроэнергетик ресурслари қуввати 5 508 МВт бўлиб, йиллик ишлаб чиқарадиган энергияси ўртача 27 млрд. кВт-cоатга баҳоланади. Ундан ташқари республикада кичик дарёлар, ирригация каналлари ва сув омборлари қуввати 1 760 МВт йиллик ишлаб чиқиладиган энергияси 8 млрд. кВт-cоат қувватга эга.

Шундай қилиб, Ўзбекистоннинг умумий гидроэнергетик потенциали 7 258 МВтни, йиллик ишлаб чиқарадиган энергияси 27 млрд. кВт-cоатни ташкил қилиши мумкин. Бу эса 6 700 000 тонна шартли ёқилғини тежаши имконини беради.

Глобал иқлим ўзгариши ва қурғоқчилик шароитида дарёларда сув ҳажмларининг пасайиши кузатилиши катта ва ўрта ГЭСларнинг тўлиқ қувватларда ишлашини чекламоқда. Бу эса, ўз навбатида, ишлаб чиқарилаётган экологик тоза электр энергияси ҳажмига салбий таъсирини ўтказмоқда. Электр энергияси ҳажмларида юзага келадиган тафовутни қоплашда кичик сув босими ва харажатида ишловчи микро ГЭСлар муҳим аҳамият касб этади.

Шу боис, кейинги йилларда юртимизда кичик гидроэнергетиканинг интенсив ривожланиши содир бўлмоқда. Хусусан, Давлатимиз раҳбари шу йил октябрь ойида Навоий вилоятига ташрифи доирасида иқтисодиёт тармоқлари ва аҳоли сонининг ўсиши билан электр истеъмоли ортиб бораётганлиги, бу борада юзага келаётган муаммоларни бартараф этиш учун қайта тикланувчи энергия манбаларини кўпайтириш, қуёш, шамолдан электр энергияси олишга қаратилган лойиҳаларни ҳамда гидроэлектр станцияларни ишга тушириш бўйича топшириқлар берган эди.

Унга мувофиқ, Республикамизда кичик қувватли қайта тикланувчи энергия манбаларини, шу жумладан микро ГЭСларни кенг жорий этиш бўйича қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Шу қаторда, “Ўзбекгидроэнерго” АЖ томонидан республикада микроГЭСларни қуриш мумкин бўлган 1 200 та салоҳиятли майдонлар аниқланди.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Микро ГЭС Умумий Ишлаб чиқариш Вилоят номи сони қуввати, кВт млн кВт. соат Республика бўйича 1 200 43 707,1 186,3 Қорақалпоғистон 10 277,7 10,1 Республикаси Андижон 458 23 765 93,0 Бухоро 94 1 225 4,0 Жиззах 9 427,1 1,8 Қашқадарё 174 3 319,8 12,7 Навоий 140 2 000 10,8 Наманган 40 2 817,2 10,4 Самарқанд 44 2 511,3 9,9 Сурхондарё 38 1 421,5 7,2 Сирдарё 17 2 906,8 11,7 Тошкент 100 1 557,9 6,8 Фарғона 57 680,4 2,7 Хоразм 19 797,4 5,2

Бунда кўзланган мақсад - МГЭСдан фойдаланиш билан кичик дарё ва каналлар гидросалоҳиятини ўзлаштириш орқали кўп сонли кичик автоном истеъмолчиларининг энергия таъминоти билан боғлиқ кўпгина муаммоларига ечим топишдир. Бугунги кунда соҳага доир хорижий ҳамда маҳаллий малакали мутахассислар жалб этилиб, ушбу йўналишда бир қатор лойиҳалар амалга оширилмоқда. Аҳамиятли жиҳати, мазкур микроГЭСлар кинетик гидротурбиналар бўлиб, босимсиз эркин оқимда ҳам энергия олиш имконини беради.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 128 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

МАЛЫЕ И МИКРОГЭС – ТРЕБОВАНИЕ ВРЕМЕНИ SMALL AND MICROHPP – THE DEMAND OF THE TIME

Шунингдек, Давлат раҳбари соҳада маҳаллийлаштириш масаласига ҳам алоҳида тўхталиб ўтиб, микро ГЭС ускуналарини ишлаб чиқаришни тўлиқ маҳаллийлаштириш бўйича топшириқ берди. Шу ўринда, “Навоий тажрибаси” доирасида гидро агрегатлар ишлаб чиқариш имкони мавжуд маҳаллий корхоналар – “Gidro Stanko Servis” ва «NAVPROMLITMASH“ МЧЖга гидроагрегатларни ишлаб чиқариш учун ҳисоб-китоблар тақдим этилди. Ҳозирда агрегатларни лойиҳалаштириш ҳамда ишлаб чиқариш ишлари олиб борилмоқда. Шу билан бирга, мамлакатимиз сув салоҳиятидан келиб чиққан ҳолда, микроГЭСлардан фойдаланиш борасида илғор хорижий тажрибани ўрганиш ҳамда энг сараларини мамлакатимизда кенг татбиқ этиш бўйича қатор илмий-техник, илмий-амалий лойиҳалар устида қизғин иш олиб борилмоқда. Бундан ташқари, Жамият томонидан Тошкент вилоятида қуввати 40 МВтгача бўлган гидроагрегатлар ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлган “UGE-JINLUN” МЧЖ ҚК ишга туширилди. Мазкур завод ишга туширилиши натижасида кичик ва микро ГЭСларнинг тўлиқ юртимизда ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилади. Натижада лойиҳаларнинг қиймати маълум даражада қисқаришига эришилиб, хусусий сектор томонидан амалга ошириладиган лойиҳалар жозибадорлиги ортади ва замонавий энергия манбалари яратилишига эришилади. Умуман олганда, микро ГЭСларни қуришда хусусий секторни кенг жалб этиш белгиланган бўлиб, бунинг учун барча ҳуқуқий ва иқтисодий шароитлар яратилган. Бунда, микро ГЭСнинг асосий афзаллиги – олинаётган энергиянинг арзонлигидир. Электр энергиясини олиш жараёнида ёнилғидан фойдаланилмаслик тадбиркорларга ижобий иқтисодий ва ҳудудларга экологик самара беради. Таъкидлаш жоизки, микроГЭСларни қуриш орқали мавжуд сув ресурсларидан, шу жумладан, сув омборларидан ёки ирригация каналларидан, иккиламчи сувдан самарали ва оқилона фойдаланиш, қайта тикланувчи энергия қувватларини янада ошириш имкони таъминланади. Қолаверса, микроГЭСлар электр энергияси бериш билан бирга, дарё ўзанини лойқаланишдан асрайди, кўплаб экин майдонларини суғоришга имкон беради. Айтиш жоизки, амалга оширилаётган чора-тадбирлар мамлакатимизда электр энергияси ишлаб чиқариш қувватини ошириш баробарида, янги қуриладиган микроГЭСлар жойлашган ҳудудларнинг аҳолиси турмуши фаровонлигининг ошишига, хонадонларининг янада обод ва нурафшон бўлишига хизмат қилади.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER