Asosiy mazmunga o‘tish
MaqolaOchiq kirish

СУВ ОМБОРЛАРИДА ФИЛЬТРАЦИЯ СУВЛАРИ МОНИТОРИНГИНИ ЮРИТИШДА ЮПҚА ДЕВОРЛИ НОВЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ

Жамол КАМОЛОВ, Жахонгир АХРОНҚУЛОВ2024

Jurnal“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnalJild 6Son 3Sahifa 115–117

Annotatsiya

Мақолада дарё, сой, сув омборлари ва бошқа ирригациятармоқларида сув ресурслари ҳисобини юритишда сув ўлчаш гидропостлари,асосан юпқа деворли сув ўлчаш новларидан фойдаланиш бўйича маълумотларкелтирилган.

Boshqa tillarda

ruschaИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТОНКОСТЕННЫХ ЛОТКОВ ПРИ ПРОВЕДЕНИИ МОНИТОРИНГА ФИЛЬТРАЦИОННЫХ ВОД В ВОДОХРАНИЛИЩАХ

В статье приведены сведения об использовании водоизмерительныхгидропостов, в основном тонкостенныхводомерных лотков, при ведении учетаводных ресурсов в реках, ручьях, водохранилищах и других ирригационных сетях.

inglizchaTHE USE OF THIN-WALLED TRAYS FOR MONITORING SEEPAGE IN RESERVOIRS

The article provides informationon the use of water measurement hydroposts, mainly thin-walled water measuringflumes, in managing water resources inrivers, streams, reservoirs, and other irrigationnetworks.

Kalit so‘zlar

  • сув омбори
  • тўғон
  • гидропост
  • сув сатҳи
  • сув сарфи
  • стандарт сув ўлчаш новлари
  • Томсон нови
  • Чиполетти нови
  • фильтрация сувлари

To‘liq matn

To‘liq matn Zenodo repozitoriysidagi ochiq nusxadan olingan: Zenodo nusxasi

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

СУВ ОМБОРЛАРИДА ФИЛЬТРАЦИЯ СУВЛАРИ МОНИТОРИНГИНИ ЮРИТИШДА ЮПҚА ДЕВОРЛИ НОВЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ “Ўзбекгидроэнерго” АЖ Сув Жамол КАМОЛОВ ресурсларини бошқариш бўлими бошлиғи “Ўзбекгидроэнерго” АЖ Сув Жахонгир АХРОНҚУЛОВ ресурсларини бошқариш бўлими етакчи мутахассиси

Аннотация: Мақолада дарё, сой, сув омборлари ва бошқа ирригация тармоқларида сув ресурслари ҳисобини юритишда сув ўлчаш гидропостлари, асосан юпқа деворли сув ўлчаш новларидан фойдаланиш бўйича маълумотлар келтирилган.

Калит сўзлар: сув омбори, тўғон, гидропост, сув сатҳи, сув сарфи, стандарт сув ўлчаш новлари, Томсон нови, Чиполетти нови, фильтрация сувлари.

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТОНКОСТЕННЫХ ЛОТКОВ ПРИ ПРОВЕДЕНИИ МОНИТОРИНГА ФИЛЬТРАЦИОННЫХ ВОД В ВОДОХРАНИЛИЩАХ

Жамол КАМОЛОВ Начальник отдела управления водными ресурсами АО «Узбекгидроэнерго»

Жахонгир АХРОНКУЛОВ Ведущий специалист отдела управления водными ресурсами АО «Узбекгидроэнерго»

ния об использовании водоизмерительных гидропостов, в основном тонкостенных водомерных лотков, при ведении учета водных ресурсов в реках, ручьях, водох­ ранилищах и других ирригационных сетях.

Ключевые слова: водохранилище, пло­ тина, гидропост, уровень воды, расход воды, стандартные водомерные лотки, лоток Томсона, лоток Чиполетти, фильтрационные воды.

THE USE OF THIN-WALLED TRAYS FOR MONITORING SEEPAGE IN RESERVOIRS Jamol KAMOLOV The head of the Water management department JSC “Uzbekhydroenergo” Jakhongir AKHRONKULOV Leading specialist of water resources management department JSC “Uzbekhydroenergo” Abstract: The article provides information on the use of water measurement hydro posts, mainly thin-walled water measuring flumes, in managing water resources in rivers, streams, reservoirs, and other irrigation networks.

Keywords: reservoir, dam, gauging station, water level, water discharge, standard water metering flumes, Thomson flume, Cipolletti flume, seepage water.

Амалиётда сув ресурслари ҳисобини юритишда бир қатор қурилмалардан фойдаланилади. Сув ўлчаш қурилмалари (гидропост) сув ўлчаш жойининг нишаблиги, сув таркибидаги лойқа-оқизиқлар ҳамда сув сарфининг миқдорига қараб танлаб олинади. Сув сарфи миқдори катта бўлган ирригация тармоқларида асосан ўзгармас ва белгиланган ўзан туридаги гидропостлардан фойдаланилади. Амалиётда сув сарфи миқдори кам бўлган манбаларда асосан стандарт турдаги САНИИРИ, паршал ва юпқа деворли новлардан фойдаланилади. Сув хўжалигимиз тизимида юпқа деворли новлар орқали асосан сув

ЦИФРОВИЗАЦИЯ И МОДЕЛИРОВАНИЕ В ОТРАСЛИ DIGITALIZATION AND MODELING IN THE FIELD

омборларидаги фильтрация сувларини ўлчаш, хўжаликлараро ирригация тармоқларида истеъмолчиларга сувни тақсимлашда фойдаланиб келинади. Республикамиз сув хўжалиги тизими сув манбалари бўйича бир-бирига боғланган мураккаб қудратли мажмуа ҳисобланиб, унинг таркибида умумий сув сарфи секундига 2 500 кубометрдан ортиқ сув ресурсларини ўтказа олиш қобилиятига эга бўлган 75 та йирик каналлар, 19,4 млрд. кубометр ҳажмга эга 55 та сув ва 25 та сел омборлари мавжуд бўлиб, ушбу гидротехник иншоотларнинг кўп қисми йирик ва тоифаланган гидротехник иншоотлар ҳисобланади. Гидротехника иншоотларидан 40-60 йиллар давомида фойдаланиб келинаётган бўлиб, уларнинг хавфсиз ва барқарор ишлашини таъминлаш учун доимий равишда эксплуатация тартиб-қоидалари ва йўриқномалар талаблари ўз вақтида сифатли ва тўлиқ бажарилиши шартдир. Ўз навбатида, сув омборлари тўғонлари ва бошқа барча турдаги гидротехник иншоотлар техник ҳолатини мониторинг қилиб бориш учун назорат-ўлчов қурилмаларининг соз ва ишончли ишлаши катта аҳамият касб этади. Сув омборларидан ишончли ва хавфсиз фойдаланишнинг асосий мезонларидан бири тўғон танасидаги фильтрация сувлари миқдорини доимий кузатиб, таҳлил қилиб боришдир. Сув омборларидаги очиқ дренаж тармоқлари ва тўғон танасидан чиқувчи фильтрация сувлари миқдори асосан юпқа деворли новлар орқали ўлчаб борилади. Юпқа деворли новларнинг Томсон, Чиполетти, Иванов турлари мавжуд. Ушбу новлар стандарт сув ўлчаш қурилмалари ҳисобланиб, асосан 500 л/сек. гача бўлган сув сарфларини ўлчаш учун мўлжалланган. Сув сарфи (Q, л/сек) новдаги сув сатҳининг ўлчанадиган қийматига (H, м) асосан аниқланади.

Томсон нови учбурчаксимон бўлиб, 3-4 мм қалинликдаги металлдан, бурчаклари 60°, 90° ва 120° қилиб ясалади. Q = 1,41∙H2 Томсон новидаги сув сарфи ушбу формула орқали ҳисобланади. Бунда: H – сатҳи баландлиги, метр Юпқа деворли “Чиполетти” нови – юпқа деворли, ён томондаги қиялиги 1:4 бўлган трапеция шаклидаги нов ҳисобланади ва қалинлиги 3-4 мм бўлган ясси темир ҳамда маҳкамлаш учун металл бурчаклардан ясалади. Чиполетти нови сув ўтказгич қисми тубининг кенглиги (b) 25, 50, 75 см катталикда

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 116 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 тайёрланиши мумкин ва улар турли сарфдаги сувни ўлчашга, масалан “ЧВ- 50” нови - 5 л/с дан 82 л/с гача, “ЧВ-75” нови эса - 16 л/с дан 225 л/с гача сув сарфини ўлчаш учун қўлланилади. “ЧВ–50” нови остонасининг ўлчами 2-3 мм, қолган ўлчамлари 5-10 мм, “ЧВ–75” нови остонасининг ўлчами 5 мм, қолган қисмлари ўлчамлари ± 5 мм аниқликда ясалади. Чиполетти нови трапециясимон бўлиб, 3-4 мм қалинликдаги металлдан, ясалади. Q = 1,86 * b * H2/3, (tgà = 0,25) Чиполетти новидаги сув сарфи ушбу формула орқали ҳисобланади. Бунда: H – сатҳи баландлиги, метр, b – қурилма остонасининг кенглиги, метр.

Юпқа деворли новлар орқали сув сарфи ўлчанганда, аниқлик даражаси бошқа сув ўлчаш қурилмаларига нисбатан юқори бўлади. “Ўзбекгидроэнерго” АЖ тасарруфидаги сув омборларида жами 40 дона Томсон ва Чиполетти туридаги юпқа деворли новлардан фойдаланилиб, фильтрация сувлари юқори аниқликда ўлчаб борилмоқда. Сув омборларида олиб борилган рақамлаштириш ва автоматлаштириш тадбирлари доирасида барча фильтрация сувларини ўлчашга мўлжалланган юпқа деворли новлар ва мавжуд барча сув ўлчаш гидропостларига замонавий рақамли сув ўлчаш қурилмалари ўрнатилиб, маълумотлар онлайн олиниб, таҳлил қилиб борилмоқда.

3-расм. Гидропостларга ўрнатилган рақамли сув ўлчаш воситалари.

Ушбу турдаги новларни 3 йилда бир маротаба метрологик аттестациядан ўтказилиши белгиланган бўлиб, сув омборларидаги барча новлар аттестациядан (тарировка) ўтказилиб, тўлиқ соз ҳолатда ишлаши таъминлаб келинмоқда. Фойдаланилган манбалар: 1. Фатхуллоев А., Назаралиев Д. Эксплуатационная гидрометрия. 2023 г. 2. Ахмеджанов Д., Ибрагимова Х. Амалий гидрометрия. 2018 й. 3. Карасев И., Речная гидрометрия и учет водных ресурсов. 1980 г.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar0 ta adabiyot

Ma’lumot topilmadi

ma’lumot kutilmoqda

Metama’lumot

Identifikator
REL-A-014073
Nashr sanasi
2024-01-01
Til
o‘zbek
Jurnal
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Jild
6
Son
3
DOI
10.5281/zenodo.14675702
ISSN
3060-4672
Nashriyot
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Sahifa
115–117
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Metadata manbasi
“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
Oxirgi yangilanish
2025-08-29