DEVELOPMENT OF AUTOMATED INFORMATION AND MEASUREMENT SYSTEMS OF ELECTRICAL ENERGY COMMERCIAL (For example, LLC “Tashkent City Electric Networks”, Yashnabad District Electric Networks Enterprise)

Мақолада электр энергияни ҳисобга олиш комплекс тизиминиSmаrt Metering технологияси асосида ўлчаш, электр энергия тижорат ҳисобинингавтоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими тузилиши ва иерарxияси, функционалва уланиш схемалари, умумий алгоритми ва узатиш каналлари тузилмавийсхемаларининг ҳар бир босқичи учун алоҳида тавсиф берилган. Тадқиқот юзасидан“Тошкент шаҳар электр тармоқлари” МЧЖ, Яшнобод тумани электр таъминотикорхонаси тармоқларида электр энергия истеъмоли таҳлили ўтказилган ҳамдаэнергия самарадорлиги ва энергия тежаш муаммосини ҳал қилиш масаласиишлаб чиқилган. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилганахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ) фунционал схемаси ва алгоритмининг ишлаштизими келтирилган. Электрон ҳисобга олувчи “ЕХ18” ҳисоблагичлари асосидаэлектр энергияни ҳисобга олиш комплекс тизимини татбиқ қилиш схемаси ишлабчиқилган. Тизимнинг метрологик характеристикалари, ҳар бир компонент ватизимнинг бутун ўлчаш канали бўйича хатоликлар ҳисобланган. Электр энергиятижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нингафзалликлари ва иқтисодий самараси келтирилган

ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯ ТИЖОРАТ ҲИСОБИНИНГ АВТОМАТЛАШТИРИЛГАН АХБОРОТ-ЎЛЧОВ ТИЗИМЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ (“Тошкент шаҳар электр тармоқлари” МЧЖ, Яшнобод тумани электр таъминоти корхонаси мисолида)

ЎзРФА Энергетика муаммолари Умарбой ОДАМОВ институти лаборатория мудири, катта илмий ходим, т.ф.н. ЎзРФА Энергетика муаммолари Фаррух МАХАММАДИЕВ институти катта илмий ходими, PhD “Ҳудудий электр тармоқлари” Диёрбек НИШОНОВ акциядорлик жамияти “ЦАРЭЭ” филиали директор ўринбосари

Аннотация: Мақолада электр энергияни ҳисобга олиш комплекс тизимини Smаrt Metering технологияси асосида ўлчаш, электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими тузилиши ва иерарxияси, функционал ва уланиш схемалари, умумий алгоритми ва узатиш каналлари тузилмавий схемаларининг ҳар бир босқичи учун алоҳида тавсиф берилган. Тадқиқот юзасидан “Тошкент шаҳар электр тармоқлари” МЧЖ, Яшнобод тумани электр таъминоти корхонаси тармоқларида электр энергия истеъмоли таҳлили ўтказилган ҳамда энергия самарадорлиги ва энергия тежаш муаммосини ҳал қилиш масаласи ишлаб чиқилган. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ) фунционал схемаси ва алгоритмининг ишлаш тизими келтирилган. Электрон ҳисобга олувчи “ЕХ18” ҳисоблагичлари асосида электр энергияни ҳисобга олиш комплекс тизимини татбиқ қилиш схемаси ишлаб чиқилган. Тизимнинг метрологик характеристикалари, ҳар бир компонент ва тизимнинг бутун ўлчаш канали бўйича хатоликлар ҳисобланган. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нинг афзалликлари ва иқтисодий самараси келтирилган.

Калит сўзлар: электр энергияни ҳисобга олишнинг комплекс тизими, маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ), ўлчов-ахборот комплекси (ЎАК), электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекси (ЭУАҲК), электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими

РАЗРАБОТКА АВТОМАТИЗИРОВАННЫХ ИНФОРМАЦИОННО-ИЗМЕРИТЕЛЬНЫХ СИСТЕМ КОММЕРЧЕСКОГО УЧЕТА ЭЛЕКТРИЧЕСКОЙ ЭНЕРГИИ

(На примере ООО «Ташкентские городские электрические сети», Яшнабадского районного электросетевого предприятия)

DEVELOPMENT OF AUTOMATED INFORMATION AND MEASUREMENT SYSTEMS OF ELECTRICAL ENERGY COMMERCIAL

(For example, LLC “Tashkent City Electric Networks”, Yashnabad District Electric Networks Enterprise)

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Умарбой ОДАМОВ Заведующий лабораторией Института проблем энергетики Академии наук Республики Узбекистан, старший научный сотрудник, PhD Фаррух МАХАММАДИЕВ Старший научный сотрудник Института проблем энергетики Академии наук Республики Узбекистан, PhD

Диёрбек НИШОНОВ Заместитель директора филиала «ЦАРЭЭ» акционерного общества «Территориальные электрические сети»

Аннотация: В статье описаны структура и иерархия автоматизированной инфор­ мационно-измерительной системы коммер­ ческого учета электроэнергии, функ­

циональные и измерительные схемы, общий алгоритм и каждый этап структурных схем каналов передачи на основе технологии Smart Metering. Проведен анализ потребления электроэнергии в компании ООО «Электрические сети города Ташкента», в сетях предприятия электроснабжения Яшнабадского района, и разработаны вопросы решения проблемы энергоэффективности и энергосбережения. Представлены функциональная схема и рабочая система алгоритма авто­ матизированной информационно-измери­ тельной системы коммерческого учета электрической энергии (АИИСКУЭ). На базе электронных счетчиков учета «ЕХ18» разработана схема реализации комплексной системы учета электроэнергии. Рассчитаны метрологические характеристики системы, погрешности каждого компонента и всего измерительного канала системы. Предс­ тавлены преимущества и экономическая эффективность автоматизированной инфор­ мационно-измерительной системы коммер­ ческого учета электрической энергии (АИИСКУЭ).

Ключевые слова: комплексная система учета электроэнергии, устройство сбора и передачи данных (УСПД), измерительноинформационный комплекс (ИИК), инфор­ мационно-вычислительный комп­лекс элек­ трооборудования (ИВКЭ), автома­тизированная информационно-изме­рительная система коммерческого учета электрической энергии (АИИСКУЭ), погрешности измерительного канала.

Umarboy ОDAMOV Senior researcher of the Institute of Energy Problems of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, candidate of technical sciences Farrukh MAKHAMMADIEV Senior scientific researcher of the Institute of Energy Problems of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan, PhD

Diyorbek NISHONOV Deputy Director of the “TSAREE” Branch of the Joint-Stock Company “Territorial Electric Networks”

Abstract: At the article the structure and hierarchy of an automated information-measuring system for commercial electricity metering, functional and measuring diagrams, a general algorithm and block diagrams of collection and transmission channels based on Smart Metering technology are shown. An analysis of electricity consumption in the networks of the Yashnabad district power supply enterprise Tashkent City Electric Networks LLC was carried out and problems were developed to solve the problem of energy efficiency and energy saving. The functional diagram and algorithm of the automated information-measuring system for commercial metering of electrical energy (IMSCMEE) are presented. Based on electronic metering meters “EX18”, the scheme for implementing a comprehensive electricity metering system has been developed. The metrological characteristics of the system, the errors of each component and the entire measuring channel of the system are calculated. The advantages and economic efficiency of the automated information-measuring system for commercial metering of electrical energy (IMSCME) are presented.

Keywords: integrated electricity metering system, data collection and transmission device (DSTD), measuring and information complex (MIC), information and computing complex of electrical equipment (ICCEE), automated information and measuring system for commercial metering of electrical energy (IMSCME), measuring channel errors.

Кириш Ҳозирги кунда энергия ресурсларини тежаш муаммоси ишлаб чиқариш корхоналарининг олдида турган энг муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Айниқса, бозор иқтисодиёти шароитларида ҳар бир ортиқча сарфланган

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 52 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

киловатт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилган маҳсулотлар нархига тушади ва охир-оқибатда унинг рақобатбардошлигини пасайтиришга олиб келади. Бу муаммоларни ҳал қилиш учун энергия тежаш бўйича бир қатор босқичларни амалга ошириш зарур. Булар: электр энергияси истеъмолини ҳисобга олиш ва таҳлил қилиш; назорат қилиш; энергия тежамкор технологиялар, замонавий алоқа каналлари ва ускуналарни татбиқ қилишдир. Юқорида келтирилган масалаларни ҳал қилишда, электр энергия тижорат ҳисобини олиш учун автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими жуда қўл келади. Бу тизимда электр тармоқларида энергия оқимлари тўғрисидаги маълумотларни масофадан йиғиш, сақлаш ва қайта ишлашни таъминловчи аппарат ва дастурий таъминотлар комплекси мавжуд. Ушбу тизим саноат корхоналари, электр энергиясини ишлаб чиқа­ рувчи ва таъминловчи станцияларига татбиқ қилиш мақсадида ишлаб чиқилган. Одатдаги электр энергиясини ҳисобга олиш ҳисоблагичлари ойлик маълумотларини оддий йиғишни ташкил этиш, фақат ҳисоб-китоб даврини ҳисобга олиш муаммосини ҳал қилишга имкон беради, бироқ кунлик истеъмол графигини ва истеъмол характерини қуриш имкониятини бермайди, масалан, кун давомида, технологик ускуналар ва маиший жиҳозларнинг ишлашини оптималлаштириш имкониятларини чегаралайди [1-3]. Маҳаллий (локал) электр энергиясини ўлчашда, барча энергия ресусларидан самарали фойдаланиш билан ишлаш режимларини тўғри танлаш ва ҳисоблашда қийинчиликлар пайдо бўлади, ишлаб чиқариш ва истеъмол соҳасида жалб қилинган технологик жараёнларда режалаштириш имкониятлари бўлмайди. Ушбу автоматлаштирилган тизимни Тошкент шаҳар Яшнобод тумани электр таъминоти корхонасида татбиқ қилиш мақсадида қуйидаги маълумотлар тўпланди. Тизимда электр ҳисоби учун бир фазали EX- 18 турдаги ва уч фазали EX-518 турдаги электрон ҳисоблагичлар ўрнатилган. Трансформаторлар сони 907 та, аҳоли истеъмолчилар сони 91807 ва улгуржи истеъмолчилар сони 3453 тани ташкил қилади. Бир йиллик электр энергия истеъмоли 2023 йил учун 832 млн. кВт·соатни ташкил қилади.

Тадқиқот усули Юқоридаги келтирилган муаммоларни ҳал қилувчи тизимни яратишда, истеъмолчилар учун ақлли ҳисоблагичлар ўрнатилганлиги, энергия ресурсларини истеъмол қилиш, уларнинг юкламалари ва бошқа кўрсаткичларини масофадан туриб сифатли бошқариш назарда тутилган. Маълумотларни тўплаш ягона маълумотларни йиғиш ва қайта ишлаш марказида (МЙҚИМ) амалга оширилади, у ерда биллинг ва тегишли тизимлар бирлаштирилган. Замонавий технологиялардан фойдаланган ҳолда энергия ресурслари ҳисоб-китобини автоматлаштириш “ақлли” ҳисоб ғоясининг асосидир. Интеллектуал электр тармоғи ўлчаш тизимининг энг муҳим элементи, бу юқори босқичдаги ихтисослашган дастурий таъминот тизимининг имкон берувчи кўп функциялилиги ҳисобланади. Электр энергиясини ҳисобга олишнинг комплекс тизими жорий этилиши билан электр энергиясининг йўқотишлари ва электр таъминоти корхоналарининг операцион харажатлари камаяди, узлуксиз таъминот, истеъмол ва сарфлар ҳақидаги маълумотлар оптимал бошқарилади. Электр энергиясини ҳисобга олишнинг комплекс тизими қуйидаги маълумотларни узатади ва қабул қилиб олади: электр энергиясининг барча турлари, шу

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

жумладан, тарифлар кўрсаткичлари; маълумотларни йиғиш ва узатиш мосламасининг (МЙУМ) конфигурация параметрлари; ҳисоблагичларнинг нотўғри ишлаши, маълумотларни йиғиш ва узатиш алоқа каналлари; ҳисоблагични алмаштириш журнали; маълумотлар кўрсаткичлари, интервалли қувватлар (харажатлар), ҳисобланган ҳисоблагичлардан ҳар қандай элемент ҳодисалари. Ушбу тизим қуйидагиларни таъминлайди: маълумот­лар базасида маълум вақт давомида кунлик захира билан неча йиллар давомида ташқи маълумотларни сақлагичларда сақлаш; барча бошқариладиган ҳисоблагичлардан электр энергия кўрсаткичларини ўлчов-ахборот комплекслари (ЎАК)дан кузатилаётган ва белгиланган вақт оралиғида бир вақтнинг ўзида олиш; аппарат ва дастурий таъминотнинг ишлашини диагностика қилиш; ўлчовлар ва бошқа ҳаракатларни бажариш учун параметрларни созлаш ва шакллантириш (конфигурация) имконияти; ягона вақт тизимини киритиш, ташқи қувват мавжуд бўлганда ҳам, қурилма тўлиқ қувватсизланганда ҳам (камида бир ой давомида) кунига 5 сониядан кўп бўлмаган хатолик билан жорий вақтни ишлаб чиқариш; чакана савдо бозорининг биллинг тизимлари орқали ўлчаш натижаларини автоматик таъминлаш, шунингдек, субъектлар учун ўлчовларни оператив-диспетчерлик бошқаруви (агар тегишли бўлса шартномалар ёки битимлардаги умумий шартлар асосида). Бундан ташқари, тизимда электр энергиянинг қуйидаги сифат кўрсаткичларини ўлчаш имконияти мавжуд: кучланишнинг жорий қиймати, кучланиш тушишининг давомийлиги, частота, кучланиш тушишининг чуқурлиги, кучланиш ошишининг давомийлиги; энергия истеъмолининг барча зарур кўрсаткичларини ҳисоблаш, иш жараёнида ҳисобга олинган параметрларнинг таркиби ва сонини ўзгартириш имконияти, шунингдек, уларни ҳисоблаш механизмлари; энергиянинг истеъмол марказларига бириктирилган шин ва линиялари балансларини шакллантириш ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) даражасида илова қилинади. Масъул шахсларга кўрсатилган маълумотлар ўртасидаги номуво­ фиқликлар ҳақида хабар бериш имконияти билан электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимлари (ЭЭТҲААЎТ) га тегишли маълумотларни алмаштириш, параметрлари ва носоз ҳисоблагичлар тўғрисидаги маълумотларни автоматик ва қўлда таққослаш кўзда тутилган. Мос келмайдиган ҳисоблагич маълумотлари кўриш ва таҳлил қилиш учун электр энергияни тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимлари (ЭЭТҲААЎТ) маълумотлар базасига киритилади ва сақланади. Тизимга дастур ўрнатиш ва кейинчалик ҳар бир ҳисоблагич учун маълумотларни узатиш дастурини ўзгартириш мумкин. Ушбу тизим истеъмолчиларнинг максимал юклама қувватини чеклаш, ёқиш ва ўчириш имкониятларини таъминлайди, шу билан бирга, тизим ҳисоблагичлар гуруҳларини оммавий бошқариш қулайлиги учун мослаштирилган бўлиши керак. Тизим чекланган ҳуқуқларга эга фойдаланувчиларга масофадан туриб уланиш ва кўриш имконини беради (ҳар қандай жойдан, шу жумладан паст тезликдаги алоқа каналларидан), шунингдек, маълумотларни сохталаштиришдан ва рухсатсиз аралашувидан ҳимоя қилишни таъминлайди.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 54 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимлари (ЭЭТҲААЎТ) тузилиши ва иерархияси замонавий электр энергетика соҳасида бошқарув структурасига мос келади ва ўз ичига 3 та босқични олади: 1-босқич – ўлчов-ахборот комплекслари (ЎАК). Уларнинг таркибига электр энергия ҳисоблагичлари, иккинчи даражали ўлчаш схемалари, ўлчовчи ток трансформаторлари киради. 2-босқич – электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК). Уларнинг таркибига маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмалари, контроллерлар, концентраторлар, маршрутизаторлар киради. 3-босқич – ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК). Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимлари (ЭЭТҲААЎТ) структуравий схемаси 1-расмда келтирилган.

1-расм. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимлари (ЭЭТҲААЎТ) структуравий схемаси.

Ўлчов-ахборот комплекслари (ЎАК) 1-босқичида ўлчаш пунктида дастлабки маълумотларни йиғишни амалга оширади. Ушбу 1-бос­қичда ускунада истеъмол қилинган электр энергия тўғри­сидаги маълумотлар тўпланади ва сақланади, кейинчалик уни 2-босқи­­чига яъни электр уску­ наларининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК)га ўтказади. Электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК) 2-босқичида (концентраторлар, маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмалари (МЙУҚ)) бирламчи маълумотлар PLC алоқа канали орқали тўпланади, қайта ишланади ва кейинчалик (Internet, GSM) алоқа каналлари орқали узатилади [4-7]. Ахборот-ҳисоблаш комплекслари (АҲК) 2-босқичида автоматик равишда берилган дискретлик билан ўлчанган ва ҳисобланган

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

ҳисоблагич маълумотлари йиғилади, бунда ягона вақт тизимига боғланган бўлиб, алоқа каналини сўроқ қилиш йўли орқали электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК) модемига уланиш таъминланади. Қабул қилинган маълумотларнинг тўлиқлиги ва яхлитлиги текширилиши керак ва кейин 3-босқич ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК)да маълумотлар базасида архивланади. Ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) тизимининг дастурий таъминоти барча фойдаланувчиларга маълумотларни визуал форматда тақдим этишини таъминлаши (график ва жадвал) ва ҳисобот шаклларини шакллантириши керак. Тизимда ўлчовларнинг бир хиллигини таъминлаш учун ягона календарь вақтидан фойдаланиш керак, уни сақлаш учун ягона вақтни таъминлаш тизими (ЯВТТ) ишлаб чиқилган. Ягона вақтни таъминлаш тизими (ЯВТТ) электр энергия ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимларининг (ЭЭТҲААЎТ) барча босқичларини қамраб олади. Манба синхронизацияси сунъий йўлдош радио-навигация тизимларининг сигналларидан амалга оширилади, бу вақтни белгилашнинг аниқлигини оширади ва хорижий навигация тизимларига қарамликни камайтиради. Электр энергиясини ўлчашнинг кенг қамровли тизимини ишлаб чиқишда “ЕХ18” туридаги “ақлли” ҳисоблагич ускунаси танланди (“Электронҳисоблагич” МЧЖ қўшма корхонаси томонидан ишлаб чиқарилган). Ушбу ишлаб чиқарувчининг “ЕХ18” туридаги ҳисоблагич ускуналари юқорида келтирилган барча талабларга ишончлилиги, электромагнит мослик ва ташқи таъсирлардан ҳимоя қилиш бўйича жавоб беради. Турли ишлаб чиқарувчилар техник ҳужжатларининг қиёсий таҳлили шуни кўрсатдики, “ЕХ18” туридаги ҳисоблагич ускунаси юқори маълумотларни узатиш тезлигига эга, носозликлар орасидаги ўртача вақт ва хизмат муддати узоқроқ. Ахборот-ўлчов комплекси (АЎК) электр энергиясини ўлчаш ҳисоблагичлари, иккиламчи ўлчаш схемалари ва ўлчаш ток трансформаторларидан иборат. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимларининг (ЭЭТҲААЎТ) функционал схемаси 2-расмда кўрсатилган.

2-расм. Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимининг (ЭЭТҲААЎТ) функционал схемаси.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 56 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

2-расмда PFK (функция блокини алмаштириш) FUK (фунционал тугун) лар келтирилган. “ЕХ18” ҳисоблагичлари билан абонентларга ўрнатилган ҳисоблагичлар орасидаги маълумот алмашишни “ТЕC70-П1” концентратори амалга оширади. Маълумотларни айирбошлаш PLC-II технология асосида амалга оширилади. Сигналларни узатиш технологиясида одатдаги 0,4 кВ ли 50 Гц бўлган тақсимлаш тармоқларидан фойдаланилади. Ўрнатилган ҳисоблагичлар ўзига хос хусусиятга PLC- модемли ҳар бир ҳисоблагичнинг серия рақамига мос келадиган манзилга эга. Концентратор ёқилгандан кейин электр тармоғини сканерлашни бошлайди, ҳисоблагичларни манзилидан, яъни “жавоб берган” ҳисоблагичлардан кўп даражали мантиқий тармоқ топологияси архивини яратади. Ушбу электр тармоқдаги оралиқ тугун 0,4 кВли ўрнатилган уч фазали “ЕХ18” ҳисоблагичдир ва бу концентратор ва ҳисоблагичлар орасидаги маълумотлар пакетлари ретрансляцияси вазифасини бажаради. Тармоқ тугунини аниқлагандан сўнг, марказдан дастурлаштирилган сўров пакетлари ундан керакли маълумотларни ва вақтни синхронлаштириш буйруқларини ўқиш учун юборилади. Ўқилган маълумотлар ҳар бир тугун учун марказ томонидан (концентратор) яратилган “почта қутиси”да сақланади. Янги тугунларни қидириш ва мавжудларини сўраш тартиблари концентратор томонидан чексиз цикл давомида бажарилади, бу эса унга ҳисоблагичлардан олинган янги маълумотларни сақлаш имконини беради. Электр тармоғининг ҳар бир фазасида маълумотларни бир зумда қабул қилиш / узатиш тезлиги 300 бит/с ни ташкил қилади. Сўров доимий равишда чексиз циклда амалга оширилади. Манзил майдонини сканерлаш жараёнида концентратор аниқланган электр ҳисоблагичлар рўйхати ва уларга кириш йўллари кўрсатилган ҳолда долзарб хизмат кўрсатиш базасини яратади ва юритади. Маълумотлар базаси марказнинг доимий хотирасида сақланади ва қувват ўчирилганда йўқолмайди. Келажакда концентраторлар вақти-вақти билан бир хил жойда тармоқ тугунларининг мавжудлигини назорат қилади, шунингдек, агар рухсат берилса, янги тугунларнинг кўринишини аниқлаш учун манзил майдонининг “бўш” қисмларини сканерлайди. Янги абонентни қўшганда ёки қўшимча ўрнатилганда подстанциядаги маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ) масофадан туриб узоқдаги ва яқиндаги ҳисоблагичларни қайта дастурлашни амалга оширади. Қайта дастурлашда маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ)даги ҳисоблагичларнинг алмаштириладиган қисмидаги маълумотлар йўқолмайди. Подстанциядаги маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ) ҳар сафар ўқиганда ўрнатилган ҳисоблагичлар ва концентраторларнинг вақтини синхронлаштиради, яъни вақтни бир хиллигини таъминлайди. Маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ) ва концентраторлар ҳам ретрансляция функцияларни бажаради, яъни ахборот–ҳисоблаш комплекси (АҲК) 1-босқичидан ҳисоблагичларидан олинган сўровлари ва буйруқлар маълумотларини ўтказади. Ушбу функциялардан фойдаланиб, сиз абонентга чеклаш режимларини ўрнатишингиз, абонентни ўчириб қўйишингиз ёки ёқишингиз мумкин. Электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК) ва ахборот-ҳисоблаш комплекслари (АҲК) босқичлари орасидаги асосий ва

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

захира алоқа каналлари GSM (GPRS) тармоғи орқали SIM-карталардан статик манзиллаш билан халқаро НTTP (Hypertext Trаnsfer Protocol) протоколи орқали ташкил этилади. Асосий канал маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ) ичига ўрнатилган модем ёрдамида ташкил этилган. Захира каналини ташкил қилиш учун маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ) шкафида қувват манбаига ва антеннага эга SIEMENS MC- 35i уяли модеми ўрнатилган. Асосий ва захира каналларидаги маълумотларни узатиш алоқа тезлиги – камида 9600 бит/с. Тизимнинг ишлаш жараёнида, нормал режимда ахборот-ҳисоблаш комплекслари (АҲК) нинг барча компонентлари ўртасида ахборот алмашинуви содир бўлади. Фойдаланувчининг тизим билан ўзаро алоқаси веб-интерфейс орқали амалга оширилади, унинг шаклланиши учун веб-сервер жавобгар бўлади, халқаро HTTP (Hypertext Trаnsfer Protocol) протоколи орқали фойдаланувчига маълумот узатади.

Тадқиқот натижалари Шундай қилиб, тизимнинг исталган фойдаланувчиси тегишли ҳуқуқ­ ларга эга бўлган ҳолда, веб-серверга уланган исталган компьютердан интернет-браузер ёрдамида тўпланган маълумотларни кўриши ва реал вақт режимида асосий қурилмалардан маълумотларни сўраши мумкин. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимларининг (ЭЭТҲААЎТ) электрон ҳисоблагич “ЕХ18” компонентлари учун уланиш схемаси 3-расмда келтирилган.

3-расм. Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимининг (ЭЭТҲААЎТ) электрон ҳисоблагич “ЕХ18” компонентлари учун уланиш схемаси. Оддий иш режимида истеъмолчиларга ўрнатилган “ЕХ18” ҳисоблагичдан маълумотларни ўқиш подстанцияга ўрнатилган PLC интерфейси ва ТЕС 70– Р1- концентратори орқали амалга оширилади. Ҳисоблагичлардан доимий равишда чексиз циклда маълумотлар сўралади, бу эса марказга энг сўнгги маълумотларга эга бўлиш имконини беради. Подстанцияда ўрнатилган “ЕХ18” ҳисоблагичда ўқиш, маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмасидаги ҳисоблагичлар ва интерфейс R485 орқали ҳар 30 дақиқада амалга оширилади. Ҳисоблагичда ўқиладиган параметрлар рўйхати (ўлчанган

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 58 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

электр ва қувват қийматлари, сифат кўрсаткичлари, ҳодисалар журналлари) концентратор ва бошқарув блоки (МЙУҚ)да дастурлаштирилган. Ҳисоблагич тўғри ишлашини ўз-ўзидан диагностика қилади ва унинг тўғри ишлашига таъсир қилиши мумкин бўлган сабабларни аниқлашда хато ёки огоҳлантириш кодларини чиқаради. Нормал бўлмаган иш режимида ҳисоблагич маълумотларни тўғридан-тўғри ҳисоблагичлардан персонал компьютерга жўнатади, бунда Counter дастури ёрдамида ҳисоблагичларни конфигурация қилиш учун қўшимча қуйидаги ускуналардан фойдаланилади: оптик порт орқали ўқиш учун – адаптер; интерфейс IrDА орқали ўқиш учун – IrDА-адаптер АCT-IR220L ва стандарт конвертор USБ-COM; RS-485 орқали ўқиш учун – конвертор “ЕХ18”. Тизимга ўрнатилган ҳисоблагичларга тармоқ юкламасини (истеъмолчиларни) узиш учун реле ўрнатилган. Тизимга ўрнатилган реленинг иш режимига қараб (режим дастурлаштирилади), истеъмолчи юкламаси белгиланган энергия ёки қувват чегараларидан ошиб кетганда ёки ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) босқичида буйруқ билан мажбурий равишда ўчирилиши мумкин. Ҳисоблагичларда учта режимда ташқи қурилмалар юкламаларини бошқариш ёқиш/ўчириш кўзда тутилган: юклама режимини “ўчириш”; юклама режимини “ёқиш”; юклама “назорат” режими. Истеъмолчининг қувватини тиклаш фақат автоматлаштирилган тарзда ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) ва электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК) босқичлари маълумотларини ҳисобга олган ҳолда операторнинг буйруғи билан ёки ҳисоблагичга тўғридан-тўғри уланиш орқали амалга оширилиши мумкин. Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимининг (ЭЭТҲААЎТ) умумий алгоритми 4-расмда келтирилган.

4-расм. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизимининг (ЭЭТҲААЎТ) умумий алгоритми.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизим (ЭЭТҲААЎТ)нинг ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) автоматик режимда ишлайди ва доимий равишда электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (ЭУАҲК) босқичидан рақамли маълумотларни йиғади ва қайта ишлайди. Ушбу тизимнинг ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) да куннинг белгиланган вақтида ва талаб бўйича сўров режими автоматик равишда ишлаши кўзда тутилган, вақти-вақти билан ҳисоблагичлар ва концентраторлардан маълумотларни тўплашдан ташқари, маълумотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ) маълумотлар пакетларини ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) ва ўлчов-ахборот комплекслари (ЎАК) босқичлари ўртасида узатиш функциясини бажаради. Муҳокама Ушбу ишлаб чиқилган тизимнинг ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК)нинг ҳисоблагичларга ёки концентраторларга мурожаати маълу­ мотларни йиғиш ва узатиш қурилмаси (МЙУҚ)даги виртуал портлар орқали бажарилади ва ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) томонидан маълумотлар пакетини ушбу портга ўтказиш бўйича кўрсатмалар орқали амалга оширилади. Маълумотлар пакети, шунингдек, маълумотлар пакети юборилган қурилманинг манзилини ҳам кўрсатади. Ҳисоблагичлар ёки концентраторлардан олинган жавоб пакетлари ахборот-ҳисоблаш комплекси (АҲК) босқичида сўровни олгандан кейин яратилган маршрутга мувофиқ қайта трансляция қилинади. Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нинг ўлчаш каналларининг хатолари электр энергияси­ ни ҳисоблагичларнинг аниқлик синфи, ўлчаш ток трансформаторлари (ТТ) ва кучланиш трансформаторлари (КТ), ўлчаш даврларининг ток трансформаторлари (ТТ)дан ҳисоблагичларга бўлган тармоқ қаршилиги, режимлар ва ўлчов шартлари билан белгиланади. Ҳисоблагичлар ва ўлчаш трансформаторларининг аниқлик синфлари, шунингдек, ҳисоблагичларнинг улаш линияларидаги кучланиш йўқотишлари куч­ ланиш трансформаторларига ҳисоблаш ва техник ҳисобга олиш учун электр техникаси қоидаларининг талабларига мувофиқ бўлиши керак [8,9,10]. Ўлчов каналининг хатолик компонентларини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, ўлчаш каналининг нормал иш шароитида ишлаши учун cоsɸ қиймати 0,8 дан катта бўлганда амалга оширилади. Бунда cоsɸ қиймати 0,5 ва ундан пастроққа тушганда, cоsɸ қийматининг таъсири сезиларли бўлади. Ўлчов комплексининг ҳақиқий иш шароитида ҳисоблагич қўшимча хатоларининг нисбий қиймати ортади. Стандартлар ноль қийматга нисбатан симметрик кўринишидаги рухсат этилган хатоларни белгилашига қарамай, ишлаб чиқарилган ток трансформаторлари (ТТ) ва кучланиш трансформаторларининг (КТ) ҳақиқий хатолари салбий қийматлар зонасида тўпланади. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ) ўлчаш каналининг структуравий схемаси 5-расмда келтирилган. Бу ерда БЎЎ-бирламчи ўлчов ўзгартиргич – ўлчов ток трансформатори; ҳисоблагич микропроцессорининг аналог-рақамли ўлчов ўзгартиргичи (ҲМ АРЎ). Ўлчов каналининг бир қисми бўлган ва маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ва узатишни таъминлайдиган

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 60 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

электр ускуналарининг ахборот-ҳисоблаш комплекслари (концентратор) элементлари, ўлчов натижаларига хатолик киритмайдиган ҳисоблаш техникаси қурилмалари ҳисобланади.

5-расм. Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)ни ўлчаш каналининг структуравий схемаси.

Ўлчов канали ва унинг таркибий қисмларининг хатоликлар қийматлари рухсат этилган қийматлардан ошмайди.

Хулоса Таклиф қилинаётган электр энергия тижорат ҳисобининг автомат­ лаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ) универсал бўлиб, унинг умумий нархи унчалик катта эмас, аммо юқори техник характеристикага эга. Бунда олдиндан белгиланган тармоқ манзили билан ҳисоблагичларни ўрнатиш ва татбиқ қилиш кам харажатли бўлади. Бу тизимда рақамли алоқа интерфейси учун қўшимча симлар йўқлиги туфайли, ташқи маълумотлар тизимга рухсатсиз киришидан мутлақ ҳимоя қилади. Бундан ташқари, абонентлар, яъни ҳисоблагичлар сонини кўпайтиришда концентратор ва дастурий таъминотни қайта конфигурация қилиш шарт эмас. Тизим кенг қамровли фойдаланиш имкониятига ва саноат тармоқлари, маишийкоммунал соҳа учун ягона структурага эгадир. Ушбу тизим “Тошкент шаҳар электр тармоқлари” МЧЖ, Яшнобод тумани электр таъминоти корхонаси тармоқлари учун ишлаб чиқилди. Бунда электр энергия истеъмоли таҳлили ўтказилди ҳамда энергия самарадорлиги ва энергия тежаш муаммосини ҳал қилиш масалалари кўрилди. Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нинг функционал схемаси ва алгоритмининг ишлаш тизими ёритилди. Электрон ҳисобга олувчи “ЕХ18” ҳисоблагичлари асосида электр энергияни ҳисобга олиш комплекс тизимини татбиқ қилиш схемаси ишлаб чиқилди. Тизимнинг метрологик характеристикалари, ҳар бир компонент ва тизимнинг бутун ўлчаш канали бўйича хатоликлар ҳисобланди. Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нинг асосий афзалликлари қуйидагилардан иборат: — электр энергия истеъмолининг чуқур таҳлили; — максимал тармоқ юкламасини бошқариш ва қувватни тўлиқ назорат қилиш имконияти;

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

— ушбу тизим корхонага ўрнатилган бўлса, у ҳолда ҳар бир бўлим ва цехлар ҳамда ҳисоб-китоб даври учун электр энергия харажатларининг назорат қилиниши;

— энг кўп энергия талаб қиладиган истеъмолчиларни автоматик равишда қулай тарифларга ўтказиш функцияси мавжудлиги;

— барча ускуналар компьютер билан бирлаштирилган бўлиб, бу Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими учун мураккаб маълумотларни олиш имконини беради.

— Электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нинг туман электр таъминоти корхоналарига жорий этилиши сезиларли иқтисодий фойда келтиради, жумладан:

— электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими реал вақтда қувват йўқотишларини аниқ кузатиш ва жойларни аниқлаш имконини беради. Бу эса электр энергия исрофларини сезиларли даражада камайтиради;

— электр энергия тижорат ҳисобининг автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоб-фактура жараёнларини автоматлаштиради, ўлчаш аниқлигини оширади ва хатоликларни камайтиради. Бу, ўз навбатида, электр энергиясини сотишдан тушадиган даромадларнинг кўпайишига, ортиқча исроф ва ҳисобга олинмаган истеъмолчиларнинг камайишига ҳисса қўшади;

— бу тизим ҳисоблагичларни ўқиш, ҳисоб-китоб қилиш ва мижоз­ ларга хизмат кўрсатиш билан боғлиқ кўплаб операцияларни автоматлаштиради. Бу эса операцион хизмат харажатларини камайтиришга олиб келади.

Шундай қилиб, Электр энергия тижорат ҳисоби автоматлаштирилган ахборот-ўлчов тизими (ЭЭТҲААЎТ)нинг электр таъминоти корхоналарига жорий қилиниши корхонанинг иқтисодий ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади. Электр энергиянинг қувват йўқотишларини камайтиради, сотишдан тушган даромадларни яхшилайди, операцион харажатларни камайтиради, мижозлар билан ишлаш қулай бўлади ва уларнинг талабларини эътиборга олади.

Фойдаланилган манбалар: 1. Осика Л.К. Коммерческий и технический учет электрической энергии на оптовом и розничном рынках: Теория и практические рекомендации. – Санкт-Петербург: Издательство «Политехника», 2005. – 359 с.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 62 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

2. Шатров А.Ф. Структура активно-адаптивных электрических сетей. Учебник. – Издательство: «ИД Научная библиотека», 2022. – 126 с.

3. Максимова А.М. Автоматизированная система коммерческого учета электроэнергии на современном рынке электроэнергии / А. М. Максимова, Д. К. Емельянова. // Молодой ученый. - 2016. – № 21 (125). – 177-179 с.

4. Постановление Кабинета Министров от 28.09.2020. № 594 «О мерах по ускорению внедрения автоматизированной системы по учету и контролю электроэнергии» // www.lex.uz.

5. Оdamov U.O., Mukhammadiev F.M., Omanov O.A. Prospects of a development the intellectual power industry in Uzbekistan. International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology.Vol. 10, Issue 6, Jun 2023y. pp.20775-20780. http:// www.ijarset.com/upload/2023/june/02-umarbay-06.pdf

6. Оdamov U.O., Mukhammadiev F.M. Concept for the development of an automated dispatch control system in the power system. International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology.Vol. 10, Issue 9, , September 2023. pp.21049-21053. http://www.ijarset.com/upload/2023/september/7-umarbay-14.pdf

7. Муратов Х.М., Одамов У.О., Махаммадиев Ф.М. Особенности внедрения интеллектуальной электроэнергетической системы с активно-адаптивной сетью // Energiya va resurs tejash muammolari jurnali. – Toshkent sh., 2023-yil, Maxsus 84-son, 34-45-b.

8. Мясоедов Ю.В. Повышение точности учета электроэнергии в сетях энергосистем и предприятий: монография. – Благовещенск: Изд-во АмГУ, 2003. – 23 с.

9. Odamov U. O., Maxammadiev F. M. Prospects for the introduction and application of an automated information-measurement system for commercial electricity metering in Uzbekistan. «Ensuring Sustainable Development: Agriculture, Ecology, Energy and Earth Sciences» III International Scientific and Practical Conference (AEES-III-2023) Russia, 25-December, 2023.

10. Odamov U. O., Maxammadiev F. M. Advantages of Smart Grid over conventional integrated electrical system (IES). «Problems in the textile and light industry in the context of integration of science and industry and ways to solve them (PTLICISPWS-2)». Namangan, 3-4 May, 2023.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER