MODELING OF DYNAMIC CHARACTERISTICS OF PHASE ROTOR ASYNCHRONOUS GENERATOR

Ushbu maqolada faza rotorli asinxron generatorning dinamikxarakteristikalari Matlab Simulink yordamida modellashtirilgan, ya‘ni faza rotorliasinxron generatorni ishga tushirish va generator rejimiga o‘tish jarayonlarimodellashtirilgan. Modellashtirish jarayoniga faza rotorli asinxron generatorning rotoriaylanish tezligi, elektromagnit momenti, stator va rotor toklari o‘zgarishi, aktiv va reaktivenergiyalarning o‘zgarishlari qamrab olingan.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.14675534

FAZA ROTORLI ASINXRON GENERATORNING DINAMIK XARAKTERISTIKALARINI MODELLASHTIRISH

Toshkent davlat texnika universiteti Elektr Allabergen BEKISHEV mashinalari kafedrasi katta o‘qituvchisi, PhD Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti Najmiddin KURBONOV Elektr energetikasi kafedrasi dotsenti “TIQXMMI” Milliy tadqiqot universitetining Qarshi irrigatsiya va agrotexnologiyalar O‘tkir XUDOYNAZAROV instituti Avtomatlashtirish va texnologik jarayonlarni boshqarish kafedrasi mudiri

Annotatsiya: Ushbu maqolada faza rotorli asinxron generatorning dinamik xarakteristikalari Matlab Simulink yordamida modellashtirilgan, ya’ni faza rotorli asinxron generatorni ishga tushirish va generator rejimiga o‘tish jarayonlari modellashtirilgan. Modellashtirish jarayoniga faza rotorli asinxron generatorning rotori aylanish tezligi, elektromagnit momenti, stator va rotor toklari o‘zgarishi, aktiv va reaktiv energiyalarning o‘zgarishlari qamrab olingan.

Kalit so‘zlar: faza rotorli asinxron generator, modellashtirish, ishga tushirish, generator rejimi, motor rejimi, elektromagnit momenti.

МОДЕЛИРОВАНИЕ ДИНАМИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК АСИНХРОННОГО ГЕНЕРАТОРА С ФАЗНЫМ РОТОРОМ Аллаберген БЕКИШЕВ Старший преподаватель кафедры электрических машин Ташкентского государственного технического университета, к.т.н.

Нажмиддин КУРБАНОВ Доцент кафедры электроэнергетики Каршинского инженерно-экономического института

Уткир ХУДОЙНАЗАРОВ Заведующий кафедрой Автоматизации и управления технологическими процессами Каршинского института ирригации и агротехнологий при Национального исследовательского университета «ТИИИМСХ»

MODELING OF DYNAMIC CHARACTERISTICS OF PHASE ROTOR ASYNCHRONOUS GENERATOR Allabergen BEKISHEV Senior teacher of the Department of Electrical Machines, Tashkent State Technical University, PhD

Najmiddin KURBONOV Associate Professor of the Electric Power Engineering Department of Karshi Institute of Engineering and Economics

Utkir KHUDOYNAZAROV Head of the Department of Automation and Control of Technological Processes at the Karshi Institute of Irrigation and Agrotechnologies, affiliated with the National Research University «TIIIАМЕ»

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

Аннотация: В данной статье с помощью Matlab Simulink моделируются динамические характеристики асинхронного генератора с фазным ротором, то есть моделируются процессы запуска асинхронного генератора с фазным ротором и перехода в генераторный режим. Процесс моделирования включает в себя скорость вращения ротора, электромагнитный момент, изменения тока статора и ротора, активную и реактивную энергию фазного ротора асинхронного генератора. Ключевые слова: асинхронный генератор с фазным ротором, моделирование, пуск, режим генератора, режим двигателя, электромагнитный момент.

Abstract: In this article, dynamic characteristics of a wound-rotor induction generator are modeled using Matlab Simulink. Specifically, the processes of starting the wound-rotor induction generator and transitioning to the generator mode are simulated. The modeling process includes rotor speed, electromagnetic torque, changes in stator and rotor currents, as well as the active and reactive power of the wound-rotor induction generator. Keywords: asynchronous generator with a wound rotor, modeling, startup, generator mode, engine mode, electromagnetic torque.

Simulink – dinamik sistemalarni modellashtirish, imitatsiya va tahlil qilish uchun interaktiv vositadir. U grafik blok-diagrammalarni qurish, dinamik tizimlarni imitatsiya qilish, tizimlarning ishlashini tekshirish va loyihalarni mukammallashtirish imkoniyatlarini beradi. Simulink MATLAB bilan to‘la integrallashgan.

Asinxron mashinaning Matlab Simulink imitatsion modelini yaratish uchun Matlabda quyidagi piktogrammadan foydalaniladi.

Asynchronous Machine Asynchronous Machine SI Units pu Units 1-rasm. Asinxron mashinaning Matlab programmasidagi piktogrammasi

Piktogrammaning vazifasi quyidagicha: Motor va generator rejimlarida ishlaydigan asinxron elektr mashinasini modellashtiradi.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 26 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓 1𝛼𝛼𝛼𝛼 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛼𝛼𝛼𝛼 = 𝑟𝑟𝑟𝑟1 𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛼𝛼𝛼𝛼 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 ⎫ 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛼𝛼𝛼𝛼 = 𝑟𝑟𝑟𝑟1 𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛽𝛽𝛽𝛽 ⎫⎪ 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛽𝛽𝛽𝛽 = 𝑟𝑟𝑟𝑟1 𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛽𝛽𝛽𝛽 + 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛽𝛽𝛽𝛽𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 ⎪⎪ 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛽𝛽𝛽𝛽 = 𝑟𝑟𝑟𝑟1 𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛽𝛽𝛽𝛽𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓+2𝛼𝛼𝛼𝛼 0 = 𝑟𝑟𝑟𝑟2 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 + 𝜔𝜔𝜔𝜔𝑝𝑝𝑝𝑝 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛽𝛽𝛽𝛽 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 ⎪⎪ 0 = 𝑟𝑟𝑟𝑟2 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝜔𝜔𝜔𝜔𝑝𝑝𝑝𝑝 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛽𝛽𝛽𝛽 ⎪⎪ 2𝛽𝛽𝛽𝛽 0 = 𝑟𝑟𝑟𝑟2 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛽𝛽𝛽𝛽 +𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 + 𝜔𝜔𝜔𝜔𝑝𝑝𝑝𝑝 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛼𝛼𝛼𝛼 ⎪⎪ 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛽𝛽𝛽𝛽 0 = 𝑟𝑟𝑟𝑟2 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛽𝛽𝛽𝛽𝑑𝑑𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖+𝛼𝛼𝛼𝛼 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛼𝛼𝛼𝛼+ −𝑟𝑟𝑟𝑟𝑖𝑖𝑖𝑖𝜔𝜔𝜔𝜔 𝛼𝛼𝛼𝛼 𝑝𝑝𝑝𝑝 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛼𝛼𝛼𝛼 ⎪ (1) = 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 ⎬ (1) 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖𝛼𝛼𝛼𝛼 𝐿𝐿𝐿𝐿 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛼𝛼𝛼𝛼 −𝑟𝑟𝑟𝑟𝑖𝑖𝑖𝑖𝛼𝛼𝛼𝛼 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖= 𝛽𝛽𝛽𝛽 𝑢𝑢𝑢𝑢1𝛽𝛽𝛽𝛽 −𝑟𝑟𝑟𝑟𝑖𝑖𝑖𝑖𝛽𝛽𝛽𝛽 ⎬⎪ = 𝐿𝐿𝐿𝐿 ⎪⎪ 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 𝑢𝑢𝑢𝑢 −𝑟𝑟𝑟𝑟𝑖𝑖𝑖𝑖 𝐿𝐿𝐿𝐿 𝑚𝑚𝑚𝑚𝑝𝑝𝑝𝑝𝑚𝑚𝑚𝑚𝛽𝛽𝛽𝛽 = 1𝛽𝛽𝛽𝛽 ⎪⎪ 𝛽𝛽𝛽𝛽 𝑀𝑀𝑀𝑀 = �𝜓𝜓𝜓𝜓 𝜓𝜓𝜓𝜓 − 𝜓𝜓𝜓𝜓 𝜓𝜓𝜓𝜓 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 𝐿𝐿𝐿𝐿 2𝛼𝛼𝛼𝛼 1𝛽𝛽𝛽𝛽 1𝛼𝛼𝛼𝛼 2𝛽𝛽𝛽𝛽 �⎪ 2(𝐿𝐿𝐿𝐿1 𝐿𝐿𝐿𝐿2 −𝑚𝑚𝑚𝑚2 ) ⎪ 𝑚𝑚𝑚𝑚𝑝𝑝𝑝𝑝𝑚𝑚𝑚𝑚 𝑀𝑀𝑀𝑀 = ( 𝐿𝐿𝐿𝐿 −𝑚𝑚𝑚𝑚 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜔𝜔𝜔𝜔𝑝𝑝𝑝𝑝 �𝜓𝜓𝜓𝜓𝑝𝑝𝑝𝑝1𝛽𝛽𝛽𝛽 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛼𝛼𝛼𝛼 − 𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛼𝛼𝛼𝛼 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛽𝛽𝛽𝛽 � ⎪ 2 𝐿𝐿𝐿𝐿1 2 2 ) = (𝑀𝑀𝑀𝑀 − 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑐𝑐𝑐𝑐 ) ⎪ 𝑑𝑑𝑑𝑑𝜔𝜔𝜔𝜔𝑝𝑝𝑝𝑝 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 𝑝𝑝𝑝𝑝 𝐽𝐽𝐽𝐽 ⎪⎭ 𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑𝑑 = 𝐽𝐽𝐽𝐽 (𝑀𝑀𝑀𝑀 − 𝑀𝑀𝑀𝑀 𝑐𝑐𝑐𝑐 ) ⎭ bu yerda u1α=Umcos(ωt), u1β=Umssin(ωt) - α, β o‘qlari bo‘ylab stator chiqish kuchlanishi; 𝑖𝑖𝑖𝑖bu , 𝑖𝑖𝑖𝑖𝛽𝛽𝛽𝛽yerda 𝑖𝑖𝑖𝑖 ,𝑖𝑖𝑖𝑖 u1αα, =Uβmo‘qlaricos(ωt), bo‘ylab u1β=Ustator sin(ωt) va rotor– α,chulg‘amining β o‘qlari bo‘ylab toki; stator chiqish bu yerda u𝛼𝛼𝛼𝛼1α1=U 1,cos(ωt), m 𝛼𝛼𝛼𝛼2 𝛽𝛽𝛽𝛽2 u1β=Umssin(ωt) - α, β o‘qlari bo‘ylab stator chiqish ms kuchlanishi; 𝜓𝜓𝜓𝜓𝛽𝛽𝛽𝛽1 , 𝜓𝜓𝜓𝜓𝛼𝛼𝛼𝛼1 , 𝑖𝑖𝑖𝑖𝜓𝜓𝜓𝜓𝛽𝛽𝛽𝛽2, 𝑖𝑖𝑖𝑖, 𝜓𝜓𝜓𝜓𝛼𝛼𝛼𝛼2 , – stator α, β o‘qlari va rotorning bo‘ylab stator oqim va ilashimligi; rotor chulg‘amining r1, r2 – stator vatoki; – stator va kuchlanishi; rotorning 𝛼𝛼𝛼𝛼1 𝛽𝛽𝛽𝛽1, 𝑖𝑖𝑖𝑖 ,𝑖𝑖𝑖𝑖 oqim ilashimligi; α, β o‘qlari bo‘ylab r1, r2 chastotasi stator – stator va va rotor va rotor chulg‘amining rotorning aktiv toki; radqarshiliklari; ω, ωр – 𝛼𝛼𝛼𝛼 2 𝛽𝛽𝛽𝛽 2 rotorning aktiv qarshiliklari; ω, ωр – tarmoq tezligi (el. / s); 𝜓𝜓𝜓𝜓𝛽𝛽𝛽𝛽1 , 𝜓𝜓𝜓𝜓𝛼𝛼𝛼𝛼1 , 𝜓𝜓𝜓𝜓tarmoq 𝛽𝛽𝛽𝛽2 , 𝜓𝜓𝜓𝜓𝛼𝛼𝛼𝛼2 , chastotasi – stator va va rotorning rotor tezligi oqim (el. ilashimligi; rad / s); L1, L2 r–1,stator r2 – vastator rotor vachulg‘amlarining L1, L2 – stator va rotor chulg‘amlarining umumiy induktivligi; Lm – chulg‘amlar rotorningorasidagi aktiv umumiy qarshiliklari; o‘zaro induktivligi; induktivlik; ω, ωрM, –Lm tarmoqMS– –chulg‘amlar chastotasi asinxron va rotor tezligio‘zaro orasidagi mashinaning (el. radinduktivlik; / s); elektromagnit M, MS – L1, momenti L2 – stator asinxron va rotor mashinaning chulg‘amlarining va static aylantiruvchi momenti; m – fazalar soni; p – qutb juftlari soni; J elektromagnit umumiy induktivligi; momenti Lm va – chulg‘amlar statik aylantiruvchi momenti; orasidagi– asinxron mo‘zaro –mashina, fazalar induktivlik; soni; tezlikpuzatish –M, qutb M juftlari qutisi S – va asinxronsoni; J –turbinasining shamol mashinaning asinxron mashina, elektromagnit yig‘indi tezlik uzatish qutisi va inersiya momenti momenti. va static shamol aylantiruvchi turbinasining momenti; yig‘indi m – inersiya fazalar soni; momenti. p – qutb juftlari soni; J – asinxronMashinaning mashina, tezlik uzatish qutisi va ishlash rejimi elektromagnit momentning ishorasiga asosan shamol turbinasining yig‘indi inersiya momenti. Mashinaning ishlash rejimi elektromagnit momentining ishorasiga asosan aniqlanadi. Hisoblash dasturini amalga oshirishda asinxron mashinaning taniqli aniqlanadi. Mashinaning ishlash Hisoblash rejimi dasturini elektromagnit amalga oshirishda asinxron mashinaning taniqli differensial tenglamalar tizimidan foydalaniladi. momentning ishorasiga asosan aniqlanadi.Chulg‘amlarning differensial Hisoblash dasturini tenglamalar amalga tizimidan oshirishda foydalaniladi. asinxron mashinaning taniqli oqimilashimligi: differensial tenglamalar Chulg‘amlarning1𝛼𝛼𝛼𝛼 tizimidan foydalaniladi. 𝜓𝜓𝜓𝜓 = 𝐿𝐿𝐿𝐿 oqim1ilashimligi: 𝑖𝑖𝑖𝑖 1𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛼𝛼𝛼𝛼 Chulg‘amlarning oqimilashimligi: 𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛽𝛽𝛽𝛽 = 𝐿𝐿𝐿𝐿1 𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛽𝛽𝛽𝛽 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛽𝛽𝛽𝛽 ⎫ 𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛼𝛼𝛼𝛼 == 𝐿𝐿𝐿𝐿1𝐿𝐿𝐿𝐿𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛼𝛼𝛼𝛼1𝛼𝛼𝛼𝛼 (2) 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛼𝛼𝛼𝛼 2 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖 ⎬ 𝜓𝜓𝜓𝜓1𝛽𝛽𝛽𝛽 == 𝐿𝐿𝐿𝐿1𝐿𝐿𝐿𝐿𝑖𝑖𝑖𝑖12𝛽𝛽𝛽𝛽𝑖𝑖𝑖𝑖2+ ⎫ 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛽𝛽𝛽𝛽1𝛽𝛽𝛽𝛽 ⎭ 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛽𝛽𝛽𝛽 𝛽𝛽𝛽𝛽 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖 (2) Modelning A, B va S portlari 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛼𝛼𝛼𝛼 = 𝐿𝐿𝐿𝐿mashina 2 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛼𝛼𝛼𝛼 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖 stator1𝛼𝛼𝛼𝛼 ⎬ chulg‘amining chiqishlari, a, b va s portlari esa rotor chulg‘amining 𝜓𝜓𝜓𝜓2𝛽𝛽𝛽𝛽 = 𝐿𝐿𝐿𝐿2chiqishlari 𝑖𝑖𝑖𝑖2𝛽𝛽𝛽𝛽 + 𝑀𝑀𝑀𝑀𝑖𝑖𝑖𝑖1𝛽𝛽𝛽𝛽bo‘lib ⎭ hisoblanadi. Modelning m chiqish Modelning portida A, B21va elementdan S portlari mashina iborat stator vektorchulg‘amining signal shakllanadi. chiqishlari,Shamol a, b energiyasini va s portlari esa Modelning o‘zgartirish rotor chulg‘amining tizimlarida A, B va chiqishlari elektr C portlari bo‘lib energiyasini mashina asosiy ishlab stator Modelning hisoblanadi. chiqaruvchisi chulg‘amining m chiqishlari, a, chiqish asinxron b va portida mashinalar c portlari21 elementdan bo‘lganligi esa rotorsababli iboratchulg‘amining ularning signal vektor dinamik chiqishlari rejimlarini bo‘lib o‘rganish shakllanadi. hisoblanadi. Shamol Modelning ma'lum energiyasini qiziqish mo‘zgartirish chiqish portida uyg‘otadi. tizimlarida 21 elektrelementdan energiyasini iborat asosiyvektor signal shakllanadi. Shamol ishlab chiqaruvchisi asinxron Faza energiyasini mashinalar rotorli shamol bo‘lganligi o‘zgartirishgeneratorini sababli tizimlarida ishga ularning tushirish elektr dinamik vaenergiyasini uning generator rejimlarini rejimiga asosiy ishlab chiqaruvchisi o‘rganish o‘tish ma'lum qiziqish jarayoni asinxron uyg‘otadi.modellashtirilgan 2-rasmda mashinalar bo‘lganligi sababli ularning dinamik rejimlarini o‘rganish ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, rasmda valning Fazama’lum burchakshamol rotorli tezligigeneratorini qiziqish va mashinaishga uyg‘otadi. elektromagnit tushirish va momentining uning generator grafiklari rejimigaham keltirilgan. o‘tish jarayoni modellashtirilgan 2-rasmda ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, rasmda Faza rotorli shamol generatorini ishga tushirish va uning generator rejimiga valning burchak tezligi va mashina elektromagnit momentining grafiklari ham o‘tish jarayoni modellashtirilgan 2-rasmda ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, rasmda keltirilgan. valning burchak tezligi va mashina elektromagnit momentining grafiklari ham keltirilgan.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

2-rasm. Faza rotorli shamol generatorini ishga tushirish va uning generator rejimiga o‘tish jarayoni modeli.

3-rasmdagi shamol generatorining ishga tushirish jarayonidagi aylanish tezligiga qaralsa, ishga tushirish jarayoni rotor zanjiriga qo‘shimcha qarshilik ulash orqali amalga oshirishdagi tezlik o‘zgarishi keltirilgan. Bunga ko‘ra asinxron mashina rotori tezligi o‘zining nominal tezligiga 1,4 sekundda erishib, shundan so‘ng shamol tezligi ortishining evaziga mashina generator rejimiga o‘tadi va mashinaning tezligi sinxron tezlik 1000 ayl/minutdan oshib generator rejimiga o‘tadi.

3-rasm. Shamol generatorini ishga tushirish jarayonidagi aylanish tezligi.

4-rasmga ko‘ra, asinxron mashina elektromagnit momenti 2 sekunddan so‘ng o‘zining musbat qiymatidan manfiy – 25 N∙m qiymatiga o‘tadi. Demak, asinxron mashina bu paytda asinxron generator rejimiga o‘tadi.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 28 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

4-rasm. Shamol generatorini ishga tushirish jarayonidagi elektromagnit momenti.

5-rasmga ko‘ra, asinxron mashinaning rotor zanjiridagi tok 2 sekundda 0 ga erishadi, demak, bu jarayonda rotorning tezligi sinxron tezlikka erishadi, ammo stator toki o‘zining minimal qiymatiga, ya’ni ideal salt ishlash tokiga teng bo‘ladi. Shundan so‘ng, rotor tezligi sinxron tezlikdan oshgandan so‘ng yana rotor zanjirida tok paydo bo‘ladi.

5-rasm. Shamol generatorini ishga tushirish jarayonidagi a) rotor b stator toki o‘zgarishi ossillogrammasi.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

6-rasm. Shamol generatorini ishga tushirish jarayonidagi va generator rejimiga o‘tish paytidagi elektromagnit quvvati.

6-rasmga ko‘ra, shamol generatori rotor zanjiriga qo‘shimcha qarshilik ulash orqali ishga tushirilib bo‘lgandan so‘ng, 2,15 sekunddan so‘ng generator rejimiga o‘tib boshlaydi, shu vaqtda faza rotorli asinxron mashinaning elektromagnit quvvati musbat ishoradan manfiy ishoraga o‘tadi. Shundan so‘ng generator tarmoqqa aktiv quvvat uzata boshlaydi.

7-rasm. Shamol generatorining aktiv va reaktiv quvvatlarini hisoblovchi blok.

Shamol generatorining ishlab chiqarayotgan aktiv energiyasi va iste’mol qilayotgan reaktiv energiyasini hisoblash uchun 6-rasmda ko‘rsatilgan aktiv va reaktiv energiyani hisoblash blokidan foydalaniladi.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 30 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024

8-rasm. Shamol generatorining ishga tushirish jarayonidagi va generator rejimiga o‘tish paytidagi aktiv va reaktiv quvvatlar

8-rasmga ko‘ra, shamol generatorini ishga tushirish paytida tarmoqdan ham aktiv va ham reaktiv energiya olsa, generator rejimiga o‘tganda esa tarmoqqa aktiv energiya uzatadi ammo ma’lum miqdorda reaktiv energiya oladi. Bundan tashqari, usbu grafikdan anglash mumkinki, faza rotorli asinxron mashina motor rejimida ishlaganida generator rejimida ishlaganiga nisbatan birmuncha ko‘p reaktiv energiya oladi. Bunda modellashtirilgan quvvati 2.2 kW bo‘lgan faza rotorli asinxron generator tarmoqqa 2,2 kW uzatish paytida tarmoqdan, ya’ni kondensator batareyasidan 1,3 kVar reaktiv quvvatni iste’mol qilmoqda.

9-rasm. Shamol generatorini ishga tushirish jarayonida rotor zanjiriga aktiv qarshilik va sig‘im qarshilik ulashdagi aktiv va reaktiv quvvatlar o‘zgarishi.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 3 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

9-rasmning 3-pog‘onali ishga tushirish qismiga ko‘ra, shuni anglash mumkinki, faza rotorli asinxron generatorni ishga tushirish jarayonida rotor zanjiriga sig‘im qarshilik ulansa tarmoqdan reaktiv energiyani kam olishi kuzatildi. Bu holatni faza rotorli asinxron generatorni tarmoqqа ulash paytida ishlatilsa tarmoqdan oladigan reaktiv energiyaning kamayishi evaziga tarmoqning kuchlanish tushuvi kamayishiga erishish mumkin va bu holatda boshqa iste’molchilarning ishiga ta’siri kamayadi.