OBJECTIVES AND RESPONSIBILITIES OF SAFETY CRITERIA IN CONTROL OF SAFE OPERATION OF LARGE AND PARTICULARLY IMPORTANT HYDRAULIC ENGINEERING FACILITIES

Йирик ва ўта муҳим гидротехника иншоотларини хавфсизлигива техник ҳолати ишончлилигини мукаммал назорат-таҳлил қилишда мазкуриншоотларнинг сифат ва миқдор ташхис кўрсаткичлари билан боғлиқ хавфсизликмезонларини ишлаб чиқиш муҳим ўрин тутади. Шунга мувофиқ мақолада йириква ўта муҳим гидротехника иншоотларининг хавфсиз эксплуатациясини назоратқилишда хавфсизлик мезонларининг асосий мазмун-моҳияти ҳамда уларнингмақсад ва вазифалари атрофлича ёритиб берилди.

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.13996794

ЙИРИК ВА ЎТА МУҲИМ ГИДРОТЕХНИКА ИНШООТЛАРИНИНГ ХАВФСИЗ ЭКСПЛУАТАЦИЯСИНИ НАЗОРАТ ҚИЛИШДА ХАВФСИЗЛИК МЕЗОНЛАРИНИНГ МАҚСАД ВА ВАЗИФАЛАРИ

“Гидротехмониторинг” МЧЖ Гидротехника иншоотларининг техник ҳолатини Ихтиёр ЮСУБАХМЕДОВ натурада кузатиш, хавфсизлик мезонлари, декларациялари ва кадастр ҳужжатларини ишлаб чиқиш бўлими бош мутахассиси

Аннотация: Йирик ва ўта муҳим гидротехника иншоотларини хавфсизлиги ва техник ҳолати ишончлилигини мукаммал назорат-таҳлил қилишда мазкур иншоотларнинг сифат ва миқдор ташхис кўрсаткичлари билан боғлиқ хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқиш муҳим ўрин тутади. Шунга мувофиқ мақолада йирик ва ўта муҳим гидротехника иншоотларининг хавфсиз эксплуатациясини назорат қилишда хавфсизлик мезонларининг асосий мазмун-моҳияти ҳамда уларнинг мақсад ва вазифалари атрофлича ёритиб берилди.

Калит сўзлар: гидротехника иншооти, хавфсизлик мезони, хавфсиз эксплуатация, потенциал хавфли ҳолат, ташхис кўрсаткичлари, визуал ва

ЦЕЛИ И ОБЯЗАННОСТИ КРИТЕРИЕВ БЕЗОПАСНОСТИ ПРИ КОНТРОЛЕ БЕЗОПАСНОЙ ЭКСПЛУАТАЦИИ КРУПНЫХ И ОСОБО ВАЖНЫХ ГИДРОТЕХНИЧЕСКИХ ОБЪЕКТОВ

Ихтиёр ЮСУБАХМЕДОВ Главный специалист отдела технического мониторинга технического состояния гидротехнических объектов, разработки критериев безопасности, деклараций и кадастровых документов ООО «Гидротехмониторинг»

Аннотация: Разработка критериев безо­ пасности, связанных с качественными и количественными диагностическими пока­ зателями этих сооружений, играет важную роль в совершенстве контроля-анализа безопасности и надежности технического состояния крупных и чрезвычайно важных гидротехнических сооружений. В соответствии с этим в статье подробно раскрыто основное содержание критериев безопасности, их цели и задачи в управлении безопасной эксплуатацией крупных и особо важных гидротехни­ческих объектов.

OBJECTIVES AND RESPONSIBILITIES OF SAFETY CRITERIA IN CONTROL OF SAFE OPERATION OF LARGE AND PARTICULARLY IMPORTANT HYDRAULIC ENGINEERING FACILITIES

Ikhtiyor YUSUBAKHMEDOV Lead Specialist in the Department of Technical Monitoring of the Condition of Hydraulic Structures, Development of Safety Criteria, Declarations, and Cadastral Documents of LLC «Gidrotexmonitoring»

Abstract: The development of safety criteria associated with the qualitative and quantitative diagnostic indicators of these structures plays an important role in improving the safety and reliability control-analysis of the technical condition of large and critically important hydraulic structures. In line with this, the article provides a detailed explanation of the main content of the safety criteria, their goals, and tasks in managing the safe operation of large and particularly significant hydraulic structures.

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

ЭКСПЛУАТАЦИЯ И БЕЗОПАСНОСТЬ EXPLOITATION AND SAFETY

Ключевые слова: гидротехнический объект, критерии безопасности, безопасная эксплуатация, потенциально опасное состояние, диагностические показатели, визуальные и инстру­ментальные наблюдения

Keywords: hydraulic engineering facility, safety criteria, safe operation, potentially dangerous condition, diagnostic indicators, visual and instrumental observations.

Ўзбекистон Республикасининг “Гидротехника иншоотлари хавф­ сизлиги тўғрисида”ги Қонуни 8, 15 ва бошқа моддаларига асосан гидротехника иншоотларидан фойдаланувчи ташкилотларга йирик ва ўта муҳим гидротехника иншоотларининг хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқиш ва уларни махсус ваколатли давлат назорат органи (Сув хўжалиги объектлари хавфсизлигини ва сувдан фойдаланишни назорат қилиш инспекцияси) томонидан тасдиқлаган ҳолда фойдаланиш учун жорий қилиш мажбуриятлари белгиланади. Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги мезонлари бу, гидротехника иншоотлари ҳолатининг ва улардан фойдаланиш шарт­ ларининг гидротехника иншоотларида авария хавфининг йўл қўйиладиган даражасига мувофиқ бўлган миқдор ва сифат кўрсаткичларининг чекланган қийматлари ҳисобланади. Халқаро нормаларга кўра, хавфсизлик мезонлари гидротехника иншоотларининг лойиҳалаш даврида ҳисобий услубда, шунингдек, қурилиш даврида лойиҳа қарорларига қўшимчалар ва ўзгартиришлар киритилиши муносабати билан, қурилишдан сўнг ва фойдаланишга қабул қилиш даврларида қўшимчалар киритилиши сабабли, шунингдек, фойдаланиш даврининг ҳар 5 йилда бир маротаба аниқликлар киритиш вазифаси белгиланади. Хавфсизлик мезонлари қуйидаги икки ҳолатларга ўтиши мумкин: Мезон 1 (М1) - бу потенциал хавфли ҳолат бўлиб, унда ташхис кўрсаткичлари қийматини бирламчи (огоҳлантирувчи) даражаси ҳисобланади-ки, унга эришган тақдирда гидротехника иншооти ва унинг заминининг устуворлиги, механикавий ва фильтрация мустаҳкамлиги, шунингдек, сув ташлаш ва сув ўтказиш иншоотларини сув ўтказиш қобилияти фойдаланишнинг нормал шароитига жавоб беради; Мезон 2 (М2) - бу авария олди ҳолати бўлиб, унда ташхис кўрсаткичлари қийматини иккиламчи (чегаравий) даражаси бўлиб, уни ошиб бориши билан гидротехника иншоотини лойиҳавий режимда фойдаланиш тақиқланади. Иншоотларни М1 хавфсизлик мезони ҳолатига ўтиш сабаблари турлича бўлиб, масалан: дренажнинг кольматацияси ва унинг натижасида депрессия эгри чизиғини лойиҳавий максимал ҳолатдан 10-20 см га баландроқ кўтарилиши, бу эса, ўз навбатида, тўғоннинг ён туташ, пастки бьеф қиялиги устуворлиги пасайишига, фильтрация сув сарфини ортиши ва ш.к.ларга олиб келиши мумкин. Бу ҳолат потенциал хавфли ҳисобланади ва маълум чора-тадбирларни кўришни талаб қилади.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 112 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024

Иншоотларни М2 хавфсизлик мезони ҳолатига ўтиш сабаблари турлича бўлиб, масалан: иншоот заминининг фильтрацияга мустаҳ­ камлигини йўқотилиши, грунтли тўғонлар ўркачи устидан сувни оқиб ўтишига йўл қўйилиши ва шу каби бошқа камчиликлар туфайли деб қараш керак. Гидротехника иншоотлари нормал ҳолатдан, потенциал хавфли М1 мезон ҳолатини четлаб, М2 хавфсизлик мезон ҳолатига ўтиши мумкин эмас, унинг содир бўлишини эса фойдаланувчи ташкилот ходими кузатувларида йўл қўйиладиган камчиликлар туфайли деб қараш керак. Фойдаланилаётган иншоот ва уни хавфсизлигига оператив баҳо бериш, ўлчанган ёки ҳисобланган ташхис кўрсаткичларининг миқдор ва сифат қийматларини уларнинг мезон катталиклари М1 ва М2 билан, шунингдек, ташхис интерваллари билан таққослаш орқали амалга оширилиши лозим, IV синфдаги иншоотлар, шунингдек III синфдаги иншоотлар учун эса махсус асослашдан сўнг битта М2 қийматдаги мезон қийматини ўрнатишга рухсат этилади. Миқдор ташхис кўрсаткичли маълумотлар, миқдор билан белгилаш орқали олинадиган маълумотлар, масалан: пьезометр қурилмасидаги сув босими, фильтрация сувлари сарфи, юқори бьеф сув сатҳининг кўтарилиши ёки тушиши ва ҳоказалар мисол бўла олади. Миқдор ташхис кўрсаткичли маълумотлар гидротехника иншоотларида жойлашган турли туркумли назорат-ўлчаш қурилмаларини (геодезия, геофизика, гидрометрия, ҳ.к.) ўлчаш ишлари орқали олинади. Сифат ташхис кўрсаткичли маълумотлар гидротехника иншоотидан миқдор кўрсаткичлари билан белгилаб бўлмайдиган ҳолатларда сифат кўрсаткичлари билан баҳолаш тушунилади. Масалан: фильтрация сувининг чиқиш жойи, металлоконструкциянинг коррозия даражаси, ён туташ қисмидаги кўчки ҳолатлари ва ҳ.к. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 4 июндаги “Сув ресурсларидан фойдаланиш соҳасида давлат бошқаруви ва назорат тизимини янада такомиллаштириш ҳамда сув хўжалиги объектлари хавфсизлигини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6200-сон Фармони билан: – сув хўжалиги объектларини хавфсизлигини хавфсизлик мезонлари орқали белгилаш; – хавф даражаси юқори бўлган сув хўжалиги объектларидан фойдаланишда хавфсизлик бўйича кўрсаткичлар ва мезонларга амал қилинмаган ҳолларда сув тўплашни чеклаш ёки тўхтатиб қўйиш; – ҳар бир лойиҳанинг иқтисодий самарадорлигини ҳамда сув хўжалиги объектининг хавфсизлигини аниқ кўрсаткич ва мезонлар асосида чуқур таҳлил қилиш орқали унинг устуворлигини аниқлаш ва амалга ошириш вазифалари белгиланган. Мазкур Фармон ва Ўзбекистон Республикасининг “Гидротехника иншоотлари хавфсизлиги тўғрисида”ги Қонуни талаблари ижросини таъминлаш мақсадида “Ўзбекгидроэнерго” АЖ тасарруфидаги Чорвоқ,

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

ЭКСПЛУАТАЦИЯ И БЕЗОПАСНОСТЬ EXPLOITATION AND SAFETY

Андижон, Тўполанг ва Ҳисорак сув омборларида жойлашган гидротехника иншоотлари учун хавфсизлик мезонлари “Гидротехника иншоотлари хавфсизлигини баҳолаш ва мониторингини юритиш маркази” МЧЖ, “Гидропроект” АЖ ва халқаро миқёсдаги Россия экспертларини жалб қилган ҳолда 2022-2023 йиллар даврида ишлаб чиқилди ва фойдаланишга жорий этилди. Ушбу хавфсизлик мезонлари қуйидаги тўрт босқичда ишлаб чиқилди: Биринчи босқич доирасида хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқиш графиги ҳамда рекогносцировкали кузатув ишлари, шунингдек, гидротехника иншоотлари ҳолатлари ва улардан фойдаланиш шароитлари, кўрикли ва инструментал кузатувлар, иншоотларни назорат қилиш кўрсаткичлари билан боғлиқ маълумотларни таҳлиллари ва шуларга кўра, мавжуд аварияларни юзага келиши мукин бўлган сценарийларни аниқлаштириш; Иккинчи босқич доирасида гидротехника иншоотларини қуриш билан боғлиқ лойиҳа, ижро ва фойдаланиш, шунингдек махсус тадқиқотлар билан боғлиқ ҳужжатлари билан танишиш, гидротехника иншоотларининг конструктив элементлари, сув чиқариш ва сув ташлаш иншоотлари, тўғонларнинг ён туташ қисмларининг мустаҳкамлиги, гидромеханика қурилмаларининг ишчи қобилиятлари ва назорат-ўлчаш тизимининг тўлиқлиги ва шу каби бошқа ишлар; Учинчи босқич доирасида гидротехника иншоотлари ҳолатларини натурада кузатув ишларининг таҳлиллари, шу жумладан фильтрация қарши элементларнинг барқарорлигини аниқлаш, иншоотларнинг ташхис кўрсаткичлари ва хавфсизлик билан боғлиқ ҳисобий сценарийларни танлаш; Тўртинчи босқич доирасида миқдор ва сифат ташхис кўрсаткичлари билан боғлиқ хавфсизлик (потенциал хавфли М1 ва авария олди М2) мезонлари белгиланди. Андижон, Чорвоқ, Тўполанг ва Ҳисорак сув омборларидаги гидротехника иншоотлари учун хавфсизлик мезонлари: • миқдор кўрсаткичлар билан боғлиқ сув омборларида сув тўплаш ва сувдан бўшатиш тезликлари, тўғон ядроларидаги градиент босимлари, цементация пардаларининг градиент босимлари, фильтрация сувларининг сарфлари, ядролардаги грунтларни чўзилишлари ва сиқилишлари оқибатида вертикал силжиш (чўкиш)лар ва горизонтал силжишлар, тўғон ядроларнинг зўриқишлари ва деформацияланишлари (ядро градиентларида статик кучланишлари), тўғон ядросидаги температура режимлари, пьезометрлардаги сув сатҳлари билан боғлиқ кўрсаткичларга; • сифат кўрсаткичлари билан боғлиқ тўғонларнинг юқори бьеф қияликларнинг қотирмалари, пастки бьеф қияликлари ва бермалари, иншоотларга ён туташ ва қирғоқ бўйи ҳудудларнинг, цементация пардаси/ потернаси, сув ўтказиш трактлари, гидромеханика қурилмаларнинг ҳолатлари билан боғлиқ кўрсаткичлар учун хавфсизлик мезонлари белгиланди.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 114 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024

Назорат-ўлчаш қурилмаларининг сезгирлик даражалари ва ишчи қобилиятларини ўрганишда унинг корреляция ҳолатлари регрессия модели орқали ўрганилди. Назорат-ўлчаш қурилмаларининг корреляция ҳолати деб, юқори бьефдаги сув сатҳига нисбатан назорат-ўлчаш қурилмалардаги кўрсаткичларнинг мувофиқлик даражаси тушинилади. Бунда назорат-ўлчаш қурилмаларининг туркумларига кўра юқори бьеф сув сатҳига нисбатан ўзгариши, иқлимнинг ўзгариши ҳолатларига боғлиқ равишда ўрганилади. Пьезометрик сатҳлар

Бунда: (R)- корреляция, R > 0,7 – корреляция даражаси юқори ва хавфсизлик мезонлари ишлаб чиқиш талабига жавоб беради; 0,7> R ≥ 0,5 – корреляция даражаси ўртача ва хавфсизлик мезонлари ишлаб чиқиш талабига жавоб беради; R≤0,3 – корреляциянинг паст даражаси ва хавфсизлик мезонлари ишлаб чиқиш талабига жавоб бермайди.

Пьезометрларнинг юқори бьеф сув сатҳига нисбатан корреляция даражасини ўрганиш модели Пьезометрик сатхлар

М1 ва М2 чегаравий мезон белгили регрессия модели

PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA

VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER

ЭКСПЛУАТАЦИЯ И БЕЗОПАСНОСТЬ EXPLOITATION AND SAFETY

Сўнгра, назорат-ўлчаш қурилмалари жойлашган створлар ёки секцияларга бўлинган ҳолда бир-бирига нисбатан боғлиқлик модели тузилади ва шу аснода гидротехника иншоотида жойлашган назорат-ўлчаш қурилмаларига миқдор кўрсаткичли хавфсизлик мезонлари ишлаб чиқилади.

Гидротехника иншоотлари хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқиш жараёнларини кенг ёритиш мақсадида: гидротехника иншоотларида содир бўлиши мумкин бўлган авария ҳолатларининг таҳлиллар услуби; миқдор-ташхис кўрсаткичлари билан боғлиқ хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқишда назорат-ўлчаш қурилмаларидан олинган маълумотларнинг ишончлилигини текшириш тартиби; сифат-ташхис кўрсаткичлари билан боғлиқ хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқиш тартиби ва иншоотлардан фойдаланиш жараёнларида юзага келиши мумкин бўлган камчиликлар ва хатолар; шунингдек, тўғоннинг фильтрация бўйича барқарорлиги ва мустаҳкамлигини аниқлаш таҳлилларида фойдаланилган махсус “PLAXIS” дастурий таъминоти билан ишлаш жараёнлари бўйича маълумотлар “Ўзбекгидроэнергетика” журналининг кейинги нашрларида ёритилиши кўзда тутилган.

O‘ZBEKGIDROENERGETIKA PRINT ISSN 3060-4672 116 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024