TOWARDS THE DEVELOPMENT OF SMALL AND MICRO HPP
Avazbek ZOKIROV, Laziz MAMADIYAROV2024
Jurnal“O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnalJild 6Son 2Sahifa 106–110
Annotatsiya
Мақолада республикамиз гидроэнергетик салоҳиятидансамарали фойдаланиш, кичик ва микроГЭСларни ривожлантириш, бу борадахусусий тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш, қурилиш ва модернизацияишларини жадаллаштириш, гидроэлектр станцияларни ишга тушириш орқалиэлектр энергия ишлаб чиқариш кўрсаткичларини ошириш масалалари ёритилади
Boshqa tillarda
inglizchaTOWARDS THE DEVELOPMENT OF SMALL AND MICRO HPP
The article addresses theeffective utilization of our republic›shydropower potential, the developmentof small and micro-hydro plants, supportfor private business activities in thiscontext, the acceleration of constructionand modernization efforts, and theimprovement of electricity productionindicators through the commissioning ofhydropower plants.
o‘zbekКИЧИК ВА МИКРО ГЭСЛАРНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ЙЎЛИДА
Мақолада республикамиз гидроэнергетик салоҳиятидансамарали фойдаланиш, кичик ва микроГЭСларни ривожлантириш, бу борадахусусий тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш, қурилиш ва модернизацияишларини жадаллаштириш, гидроэлектр станцияларни ишга тушириш орқалиэлектр энергия ишлаб чиқариш кўрсаткичларини ошириш масалалари ёритилади
ruschaНА ПУТИ РАЗВИТИЯ МАЛОЙ И МИКРОГЭС
В статье освещенывопросы эффективного использованиягидроэнергетического потенциаланашей республики, развития малых имикро-ГЭС, поддержки деятельностичастного бизнеса в этой связи, ускорениястроительных и модернизирующих работ,повышения показателей производстваэлектроэнергии за счет ввода в эксплуатациюгидроэлектростанции
Kalit so‘zlar
- small HPP
- micro HPP
- hydroelectric unit
- floating kinetic turbine unit
- alternative energy
- private enterprise
- project
- designing
To‘liq matn
To‘liq matn Zenodo repozitoriysidagi ochiq nusxadan olingan: Zenodo nusxasi
Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni
Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.13996792
КИЧИК ВА МИКРО ГЭСЛАРНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ЙЎЛИДА
“Ўзбекгидроэнерго” АЖ Хусусий инвестор-Авазбек ЗОКИРОВ лар томонидан амалга ошириладиган лойиҳаларни мувофиқлаштириш бошқармаси бошлиғи “Ўзбекгидроэнерго” АЖ Хусусий инвестор-Лазиз МАМАДИЯРОВ лар томонидан амалга ошириладиган лойиҳаларни мувофиқлаштириш бошқармаси бош мутахассиси
Аннотация: Мақолада республикамиз гидроэнергетик салоҳиятидан самарали фойдаланиш, кичик ва микроГЭСларни ривожлантириш, бу борада хусусий тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш, қурилиш ва модернизация ишларини жадаллаштириш, гидроэлектр станцияларни ишга тушириш орқали электр энергия ишлаб чиқариш кўрсаткичларини ошириш масалалари ёритилади.
Калит сўзлар: кичик ГЭС, микроГЭС, гидроагрегат, сув юзасида сузиб турувчи кинетик турбинали агрегат, муқобил энергия, хусусий тадбиркор, лойиҳа, лойиҳалаштириш.
Авазбек ЗОКИРОВ Начальник отдела координации проектов, реализуемых частными инвесторами АО «Узбекгидроэнерго»
Лазиз МАМАДИЯРОВ Главный специалист отдела координации проектов, реализуемых частными инвесторами АО «Узбекгидроэнерго»
Аннотация: В статье освещены вопросы эффективного использования гидроэнергетического потенциала нашей республики, развития малых и микро-ГЭС, поддержки деятельности частного бизнеса в этой связи, ускорения строительных и модернизирующих работ, повышения показателей производства электроэнергии за счет ввода в эксплуатацию гидроэлектростанции.
Ключевые слова: малая ГЭС, микроГЭС, гидроагрегат, плавучая кинетическая турбоустановка, альтернативная энергетика, частное предпринимательство, проект, проектирование.
TOWARDS THE DEVELOPMENT OF SMALL AND MICRO HPP
Avazbek ZOKIROV Head of the Department for Coordination of Projects Implemented by Private Investors of JSC “Uzbekgidroenergo”
Laziz MAMADIYAROV Chief specialist of the Department for Coordination of Projects Implemented by Private Investors of JSC “Uzbekgidroenergo”
Abstract: The article addresses the effective utilization of our republic›s hydropower potential, the development of small and micro-hydro plants, support for private business activities in this context, the acceleration of construction and modernization efforts, and the improvement of electricity production indicators through the commissioning of hydropower plants.
Key words: small HPP, micro HPP, hydroelectric unit, floating kinetic turbine unit, alternative energy, private enterprise, project, designing.
МАЛЫЕ И МИКРОГЭС – ТРЕБОВАНИЕ ВРЕМЕНИ SMALL AND MICROHES – THE DEMAND OF THE TIME
Сўнгги йилларда давлатимиз раҳбари томонидан энергетика соҳасига берилаётган эътибор натижасида мамлакатимизда энергия барқарорлигини таъминлаш, қайта тикланувчи энергия манбаларини ва энергия тежовчи технологияларни жорий этиш, соҳани давлат томонидан қўллаб-қувватлаш механизмларини такомиллаштириш борасида изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Жумладан, электр энергетика соҳасида экологик тоза энергия манбаларидан кенг фойдаланишни ривожлантириш, бунда табиий сув оқимларидан фойдаланган ҳолда кичик ва микроГЭСларни ишга тушириб, электр энергияси ишлаб чиқариш ва бу орқали олис, чекка ҳудудлардаги аҳолини электр энергия билан таъминлаш муҳим вазифалардан бири этиб белгиланган. Ўз навбатида, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 10 мартдаги “Гидроэнергетика соҳасини янада ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори билан 2023–2030 йилларга мўлжалланган соҳани янада ривожлантириш дастури тасдиқланди ва 2023-2026 йилларда хусусий сектор иштирокида, яъни тадбиркорлар томонидан умумий қуввати 125,0 МВт бўлган кичик ва микроГЭСлар қурилиши ҳамда қуввати 50,0 МВтли сув юзасида сузиб турувчи кинетик турбинали агрегатларни ўрнатиш белгиланди. Юқорида белгиланган вазифалар ижросини таъминлаш мақсадида гидроэнергетика соҳасида хорижий давлатларнинг тажрибалари ўрганилиб, йирик компаниялар билан ҳамкорликлар йўлга қўйилди. Шунингдек, хусусий сектор вакиллари томонидан кичик ва микроГЭС лойиҳаларини амалга ошириш учун барча ҳуқуқий ва иқтисодий шароитлар яратиб берилди. Хусусан, Президентимиз нинг 2022 йил 9 сентябр даги “Энергия тежовчи техно логияларни жорий қилиш ва кичик қувватли қайта тикла нувчи энергия манбаларини ривожлантириш бўйича қўшим ча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони ижроси доирасида кичик ва микро ГЭСларни қуриш истагидаги тадбиркорларга ерларни 20 йил муддатга ижарага бериш, улар ишлаб чиқарган электр қувватини давлат томонидан кафолатли сотиб олиш тизими жорий қилинди. Тадбиркор аукциондан микроГЭС лойиҳасини ютиб олиб, лойиҳани ишга туширишга қадар бўлган даврда амалга ошириладиган тадбирлар белгилаб берилди.
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER
Шунингдек, тадбиркорлар белгиланган тариф бўйича ишлаб чиқарилган электр энергияси истеъмолидан ортган қисмини давлатга кафолатли тарзда 1 350 сўмдан сотиши мумкин. Бу Жамият тасарруфидаги энергия ҳосил қилувчи корхоналар томонидан ишлаб чиқилган электр энергияси таннархига нисбатан қарийб 3 (2,7) баробар қимматга сотиш имкониятини беради. Бугунги кунда хусусий инвесторлар томонидан амалга оширилиши режалаштирилган 56 та кичик ва микро ГЭСларни қуриш лойиҳалари бўйича ташаб бускорлар аниқланган, ушбу лойиҳаларнинг умумий қуввати 19,18 МВтни ташкил этади. Ҳозирда лойиҳа ғолиблари томонидан лойиҳалаштириш ва ускуналарни харид қилиш ҳамда қурилиш-монтаж ишлари амалга оширилмоқда. Бундан ташқари, “Ўзбекгидроэнерго” АЖ томонидан соҳани ривожлантириш мақсадида йирик лойиҳалардан ташқари 2018 йилдан то 2023 йилгача бўлган даврда ҳудудларда умумий қуввати 2,4 МВт бўлган 10 микро ва кичик ГЭС лойиҳалари ишга туширилган.
2023 йилда олиб борилган ўрганишлар натижасида ҳудудлардаги 20 га яқин маҳаллаларда умумий қуввати 28 МВт бўлган 28 та кичик ва микро ГЭС лойиҳалари аниқланди ва ушбу лойиҳаларни 2023-2024 йилларда амалга ошириш белгилаб олинди. 2023 йилнинг ўзида Андижон, Сурхондарё ва Тошкент вилоятларида умумий қуввати 1,33 МВт бўлган 5 та лойиҳа ишга туширилди. Ўз навбатида, амалга оширилаётган лойиҳаларнинг самарадорлигига тўхталадиган бўлсак, мазкур лойиҳаларнинг ўртача йиллик ишлаб чиқариш қуввати 124,78 млн. кВт соатни ташкил этади, шунингдек, лойиҳалар тўлиқ ишга туширилгандан кейин 44 305 та хонадонни электр энергия билан таъминлашга, 55,7 млн.м3 табиий газ ресурсларини иқтисод қилишга ва 110 га яқин доимий иш ўринларини яратишга эришилади. Шунингдек, мазкур лойиҳаларнинг қурилиш даврида битта объектга ўртача 40-50 та мавсумий
МАЛЫЕ И МИКРОГЭС – ТРЕБОВАНИЕ ВРЕМЕНИ SMALL AND MICROHES – THE DEMAND OF THE TIME
ишчи жалб қилинса, барча лойиҳалар доирасида жами 1 500 га яқин мавсумий иш ўринлари яратилади. Ўз навбатида, белгиланган вазифалар ижросини таъминлаш мақсадида жорий йилда қуввати 26,6 МВт бўлган 23 та, жумладан, 19 та сув босимидаги ва 4 та сув юзида сузиб юрувчи кинетик турбинали кичик ва микро ГЭС лойиҳалари доирасида қурилиш-монтаж ишлари давом этмоқда. Биринчи ярим йилликда 9 та, йил якуни билан барча лойиҳалар ишга туширилади.
Шунингдек, лойиҳаларнинг жозибадорлигини ошириш ва хусусий сектор вакилларига кўрсатиб тушунтириб бериш мақсадида Жамиятимиз томонидан амалга оширилаётган лойиҳалар учун ҳар хил турдаги замонавий ва ресурс тежамкор гидроагрегатлардан (Фрэнсис, Каплан, С турбина, битта генератор - иккита турбина) фойдаланишга катта эътибор қаратиб келинмоқда. Мазкур агрегатларнинг турбина қисми тизим ташкилоти ҳисобланган “Сувсаноатмаш” АЖда ишлаб чиқарилмоқда. Оҳангарон сув омбори қошида ишга туширилган микроГЭС лойиҳасига битта генератор - иккита турбина қўйилди, бу янгича технологик ечим бўлиб, Марказий Осиёда ягона ҳисобланади. Бундай ечим қабул қилиниши натижасида лойиҳа қиймати камайишига ва иқтисодий самарадорликка олиб келди.
Кинетик турбинали ГЭС янги ГЭС тури ҳисобланиб, Марказий Осиёда биринчи бўлиб Ўзбекистонда амалга оширилмоқда. Мазкур инновацион агрегатни ишлаш принципини ишлаб чиққан ва патентлаштирган
PRINT ISSN 3060-4672 O‘ZBEKGIDROENERGETIKA
VOLUME 6 | ISSUE 2 | 2024 УЗБЕKГИДРОЭНЕРГЕТИКА UZBEKHYDROPOWER ҳамкоримиз “MACLEC” компанияси мутахассислари иштирокида ушбу инновацион агрегатларни ўрнатиш мумкин бўлган сув оқимларини ўрганиш мақсадида республикамиздаги бир нечта каналларда изланиш ишлари олиб борилди ва биринчи навбатда “пилот лойиҳа”ни ишга тушириш ва агрегатни синовдан ўтказиш учун Андижон вилоятидан оқиб ўтувчи Шаҳрихонсой канали танлаб олиниб, ҳар бирининг қуввати 400 кВтдан бўлган 2 та агрегатлар моделлаштирилди.
“MACLEC” компанияси мутахассислари иштирокида гидроагре гатларнинг механик қисмлари “Сувсаноатмаш” АЖда маҳаллийлаштирилган ҳолда ишлаб чиқарилди ва объектга олиб борилиб монтаж қилинди. Электротехник ва автоматика қисмлари Ҳиндистон давлатида ишлаб чиқарилди ва Ўзбекистонга олиб келинди. 2024 йилнинг июнь ойида агрегатларни ўрнатиш ва ишга тушириш ишларини бажариш ҳамда июль ойида бир нечта босқичли синовлардан ўтказиш режалаштирилган. Мазкур лойиҳани ишга тушириш ва синовдан ўтазиш, мамлакатимиз иқлими шароитида агрегатларни ишлаш принципларини текшириш ва синовлардан муваффақиятли ўтгандан сўнг республиканинг бошқа ҳудудларида ҳам шу турдаги агрегатлар ишга туширилади. Бундан ташқари, Тошкент вилоятида қуввати 40 МВтгача бўлган гидроагрегатлар ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлган “UGE-JINLUN” МЧЖ ҚК ишга туширилмоқда. Мазкур завод ишга туширилиши натижасида кичик ва микро ГЭСлар тўлиқ юртимизда ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилади. Натижада лойиҳаларнинг қиймати маълум даражада қисқаришига эришилиб, хусусий сектор томонидан амалга ошириладиган лойиҳаларнинг жозибадорлиги ортиб боради ва истиқболли гидроэнергия манбалари яратилишига эришилади.
Iqtiboslar dinamikasi
ReLibraryTekshirilgan Metodologiya
Adabiyotlar0 ta adabiyot
Ma’lumot topilmadi
ma’lumot kutilmoqda
Metama’lumot
- Identifikator
- REL-A-014054
- Nashr sanasi
- 2024-11-02
- Til
- inglizcha
- Jurnal
- “O‘ZBEKGIDROENERGETIKA” ilmiy-texnik jurnal
- Jild
- 6
- Son
- 2
- DOI
- 10.5281/zenodo.13996792
- ISSN
- 3060-4672
- Nashriyot
- “UZBEKHYDROENERGETICS” scientific and technical journal
- Sahifa
- 106–110
- Litsenziya
- Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
- Ko‘rishlar
- 12026-10-12 dan beri o‘lchanmoqda
- Metadata manbasi
- “UZBEKHYDROENERGETICS” scientific and technical journal
- Oxirgi yangilanish
- 2024-11-03