MASOFAVIY TA‘LIMNING ASOSIY DIDAKTIK TAMOYILLARI

Ma‘lumki, bugun masofaviy ta‘lim, ta‘limni rivojlantirishning tarkibiy qismiga aylandi. Shu bois ta‘limning an‘anaviy didaktik tamoyillari masofaviy ta‘lim shakllari uchun ham asos bo‘lib, ta‘limning bunday texnologiyasi takomillashib boradi, ya‘ni yangi o‘quv muhiti uchun yangi shartlar va mezonlar bilan to‘ldiriladi.

МАСОФАВИЙ ТАЪЛИМНИНГ АСОСИЙ ДИДАКТИК ТАМОЙИЛЛАРИ Рахматуллаев Рахимберди, ўқитувчи, Фарғона давлат университети https://doi.org/10.5281/zenodo. 7529908 Аннотация: Маълумки, бугун масофавий таълим, таълимни ривожлантиришнинг таркибий қисмига айланди. Шу боис таълимнинг анъанавий дидактик тамойиллари масофавий таълим шакллари учун ҳам асос бўлиб, таълимнинг бундай технологияси такомиллашиб боради, яъни янги ўқув муҳити учун янги шартлар ва мезонлар билан тўлдирилади. Калит сўзлар: таълим, масофавий таълим, модернизация, таълим самарадорлиги, инновация. ОСНОВНЫЕ ДИДАКТИЧЕСКИЕ ПРИНЦИПЫ ДИСТАНЦИОННОГО ОБУЧЕНИЯ Аннотация: как известно, дистанционное обучение сегодня стало составной частью развития образования. Поэтому традиционные дидактические принципы обучения являются основой и для дистанционных форм обучения, и такая технология обучения совершенствуется, т. е. дополняется новыми условиями и критериями для новой учебной среды. Ключевые слова: образование, дистанционное обучение, модернизация, эффективность обучения, инновации. BASIC DIDACTIC PRINCIPLES OF DISTANCE LEARNING Annotation: as you know, distance learning has become an integral part of the development of education today. Therefore, the traditional didactic principles of teaching are the basis for distance learning, and such learning technology is being improved, i.e. supplemented with new conditions and criteria for a new learning environment. Keywords: education, distance learning, modernization, learning efficiency, innovation.

КИРИШ Маълумки, ўқитишда. таълимнинг тарбиявий ва ривожлантирувчи вазифаларга йуналтирилганлик тамойилига кўра, ўқитувчи томонидан талабаларда маълум билим, куникма ва малакаларни шакллантираётиб, аниқ бир мавзу бўйича дарснинг тарбияловчи ва ривожлантирувчи салоҳиятини унутмаслик назарда тутилади. Масофавий таълимда бу тамойил, тингловчини билиш фаолиятининг креатив тавсифи тамойили кўринишида талқин қилинади. Креатив ахборот технологияси интерфаол бўлиб, тингловчидан ташки дунё ахборотини уз тавсифи, интилиши билан хусусий холга алмаштиришни талаб қилади, яъни масофавий таълимнинг креатив тавсифи, масофавий-ижодий фаолияти асосидагина амалга оширилиши мумкинлигини маълум қилади. ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛЛАРИ ВА МЕТОДОЛОГИЯ Ўқитишнинг илмийлик тамойилини масофавий таълим жараёнида амалга ошириш тингловчиларни маълум фан буйича ўқитишнинг мазмуни буйича илмий далиллар, тушунча ва конуниятлари хамда назариялар билан куроллантиришни назарда тутади. Илмийлик тамойили тингловчилардан илмий изланишнинг билим ва малакаларини ривожлантиришни талаб қилади. Бунинг учун уқитишда, лаборатория ва амалий машғулотларини бажаришда тадкикотнинг муаммоли элементларини жорий килишни талаб қилади. Мазкур тамойилни масофавий таълимда кайта шакллантириш яна хам фундаментал тус олади.

Таълимнинг фундаменталлиги тингловчининг билиш буйича талабларга мослигини тавсифловчи дидактик тамойил, психологик талабларга нисбатан куйидаги аник мезонларни илгари суради: - таълим олувчининг юқори мотивация талаблари; - шахснинг куйилган максадга эришишга йуналтирилганлиги; - мулокотга нисбатан етарлича юкори кобилият; - ўз хатоларини тузатиб бориши, ўзини ривожлантириш буйича интилиши; -тингловчининг ташки таълимий махсулотларга нисбатан ички шахсий талабларининг мослиги.

Бу тамойилга кўра тингловчи, бир мавзу буйича, камида, иккита ижодий ишни бажариши талаб этилади. Бу тамойил ижодий русумдаги масофавий ўқитишни, таълимнинг маълум хажмдаги мазмунини узлаштиришнигина назарда тутган анъанавий русумидан кескин фарқлайди. Анъанавий ўқитишда, таълим стандартлари сифатида тингловчи махсулотларидаги диагностик узгаришларининг зарурлигини тақозо этмаслиги билан анъанавий назорат тизимининг камчиликларини кўрсатади.

Шунингдек, масофавий ўқитишда, аниқ фаолият йули билан ахборотларни кабул килишнинг эркин танлаш тамойилини хам юкоридаги тамойилнинг давоми сифатида кабул килиш мумкин.

Тизимлилик ва кетма-кетлик тамойили эса анъанавий ўқитишда билимлар, ўқув ва малакаларни маълум тизимда, аник кетма-кетликда ва ўқув материалининг хар бир янги элементини бир-бирлари билан узвий боғланишда ва мантиқий кетма-кетликда тушишини тақозо қилади.

Масофавий таълимда ўқувчининг (ёхуд тингловчининг) индивидуал таълим олиш буйича чизицли тамойили шаклланади. Ўқувчининг ўз таълимини фаоллаштириш максадида, ўқув жараёнининг барча методологик даражаларида танлаш тизими шакллантирилган бўлиб у таълим олувчининг бу сохада уз шахсий мақсадини аник куйишини, машғулотларнинг устувор йуналишларини хамда таълимнинг турли сохаларида ўқитишнинг шакл ва тезкорлигини танлаш ва таъминлашни кўзда тутади.

Ўқитишда, ўқув материалларининг ўзлаштирилиши (қийинчилигига кўра) тамойили, яъни ўқитиш ўқувчининг реал ўқув имкониятлари даражасида ташкил этилиши ва бунда ўқувчи интеллектуал, жисмоний, ортиқча ахлоқий юклама хис этмаслиги, унинг соғлигига путур етказмаслиги лозимлигини ўқтиради.

Масофавий таълимда аниқ масофавий курсларни ўқитишда, ўқувчиларнинг шахсий хусусиятларини уисобга олиш тамойили сифатида келади. Бу тамойил асосида тингловчи ёки ўқувчилар шахсининг индивидуал хусусиятларини хисобга олган ҳолда, масофавий курсларнинг модули тузилади. Бунда тингловчиларнинг шахсий хусусиятлари қуйида уч даража: психофизиологик, психологик, психосоциологик хусусиятлари буйича ҳисобга олинади.

Курсатмалилик тамойили, унинг барча хусусиятларини, яъни таълимда шахснинг барча сезги органларига таъсир килишни хисобга олган холда, таълимнинг самарадорлигига эришиш имконини яратиш тушунилади. Масофавий таълимда бу мақсадларга эришиш учун виртуаллаштириш тамойили майдонга келтирилади. Унда хусусан видеофилмлар, компьютернинг ўргатувчи дастурлари, интерфаол технологиялардан кенг фойдаланиш назарда тутилади. Кўргазмали материаллардан, мультимедиа тестлардан фойдаланишнинг кенг методикаси масофавий таълимда кургазмалилик тамойилининг шаклланган кўриниши сифатида намоён қилувчи мухим воситалар хисобланади.

Таълимда билимларнинг мустахкамлаш англашилганлик тамойили, таълимнинг тарбиявий ва ривожлантирувчи натижаларининг таъсирчанлиги тамойили, эришилган билим, малака ва кўникмаларнинг мустахкамлигини, билимларнинг амалий йуналтирилганлигини, хаётий муаммоларни хал этишга қаратилганлигини таъминлаш билан мухим.

Булардан ташкари масофавий таълимда: - масофавий таълим натижаларини бахолаш фаолияти мезонларининг ахборот олдидаги устуворли тамойили - ўқувчининг фаолиятига оид натижаларга караб белгиланади; - ўқувчи томонидан масофавий таълимда урганиладиган фан буйича таълимий махсулотларнинг яратилиш тамойили. Бунда ижодий турдаги масофавий таълим асосини ўқувчи томонидан яратиладиган таълимий махсулоти назарда тутилади; - интерфаол тамойил - масофавий таълимнинг етакчи талаблари мохиятини кўрсатади. Бу асосда ўқитувчи интерфаол метод асосида ўқувчи фаолиятини бутун ўқув курси давомида назорат килиш ва унга тузатишлар киритиш имкониятига эга бўлади.

ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ ВА МУҲОКАМА Масофавий таълимнинг асоси интернет Юз йилликлар давомида таълим инсоният фаолиятининг энг консерватив сохаси саналиб келинган, чунки билимлар хажми мунтазам ошиб келган, аммо ахборотларни узатиш технологиялари ўзгармасдан қолган. Бугунга келиб вазият ўзгарди: ахборот технологияларининг имкониятларидан самарали фойдаланиш ва интернетнинг шаклланиши туфайли замонавий таълим тизими ўз ривожланишининг янги босқичига кўтарилди, яъни ахборот-таълим мухитининг шаклланиши ва ривожланиши кузатилмокда.

Жаҳон компьютер тармоғи - интернет ва янги виртуал ўқитишнинг компьютер тизимлари асосида таълим махсулотлари ва хизматлари бозори жадал ривожланмокда. Ахборот технологиялари буйича Халкаро ассоциациянинг маълумотларига қараганда бу бозор 1995 йилда 19 миллион А^Ш долларига бахоланган булса, World Wide Web Халкаро конференциянинг (Гонконг, май 2001 йил) маълумотлари бўйича бу кўрсаткич 2005 йилга келиб 54,1 триллион АК,Ш долларига етиши кўрсатилган.

Жаҳондаги таълим жараёнининг тахлили хозирнинг узида 1 миллион талабаси бўлган Мега университетларига ўтилаётганини кўрсатмокда. Уларни ўқитишда замонавий компьютер ва телекоммуникация технологияларидан фойдаланилмокда.

Эндиликда жаҳон тадбиркорлик тизимида электрон тижорат ўз ўрнини топган вақтда, электрон таълим Интернетнинг энг истиқболли ривожланиш сохаси саналмоқда.

ХУЛОСА Масофавий ўқитиш ИНТЕРНЕТ компьютер тармоғи шаклланганга қадар таълим тизимининг шакли сифатида ривожланиб келинган. Дастлаб ўқув - методик материаллар махсус жамланиб талабаларга мустақил ўқишлари учун етказиб берилган. Машғулотлар ўтказиш ва маърузалар ўқиш учун телевидения технологияларидан фойдаланилди. Вақт утиши билан коғoздаги дарсликлар ва қўлланмалар ўрнини CD,DVD-ROM дисклар эгалламокда. интернет тизимининг пайдо булиши билимларни тарқатиш технологияларининг ривожланишига, талаба ва ўқитувчиларга электрон дарсликлар ва кутубхоналардан фойдаланишга, билимларни тестлар оркали синашга, янги ўзаро мулоқот воситасини шаклланишига асос бўлди. Шундай қилиб, интернет таълим мухитида ахборот маъданиятини ошишига замин яратилди.