KO‘P YILLIK TAYYORGARLIK DAVRIDA YUGURUVCHILAR O‘QUV-MASHG‘ULOT JARAYONINI TAKOMILLASHTIRISH

Maqolada, yengil atletikachilarning ko‘p yillik tayyorgarlik davrida mashg‘ulotlar jarayonini takomillashtirish orqali 10-16 yoshli o‘smirlarning chidamlilik sifatlarini rivojlantirish hamda charchoqni oldini olish bo‘yicha ma‘lumotlar keltirilgan.

УЎК: 796.015:001.89 КЎП ЙИЛЛИК ТАЙЁРГАРЛИК ДАВРИДА ЮГУРУВЧИЛАР ЎҚУВ-МАШҒУЛОТ ЖАРАЁНИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ Педагогика фанлари доктори (DSc) профессор в.б. Д.Н.Рахматова Ўзбекистон давлат жисмоний тарбия ва спорт университети Чирчиқ шаҳри, Ўзбекистон dilnozara1982@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo. 7606069 Аннотация: Мақолада, енгил атлетикачиларнинг кўп йиллик тайёргарлик даврида машғулотлар жараёнини такомиллаштириш орқали 10-16 ёшли ўсмирларнинг чидамлилик сифатларини ривожлантириш ҳамда чарчоқни олдини олиш бўйича маълумотлар келтирилган. Калит сўзлар: Енгил атлетика, чидамлилик сифати, кўп йиллик тайёргарлик даври, машғулот жараёнини такомиллаштириш, чарчоқни олдини олиш, ўқув-машғулот. МНОГОЛЕТНИЙ ЦИКЛ ПОДГОТОВКИ БЕГУНОВ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОТРЕНИРОВОЧНЫЙ ПРОЦЕСС СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ Аннотация: В статье приведены сведения о развитии качеств выносливости и профилактике утомления подростков 10-16 лет путем совершенствования тренировочного процесса в процессе многолетней подготовки легкоатлетов. Ключевые слова: легкая атлетика, качество выносливости, многолетний тренировочный период, совершенствование тренировочного процесса, профилактика утомления, учебная-тренировка. MULTI-YEAR PREPARATION CYCLE OF RUNNERS EDUCATION-TRAINING PROCESS OF IMPROVEMENT Abstract: The article is provided information on the development of endurance qualities and prevention of fatigue of 10-16-year-old teenagers by improving the training process during the long-term preparation of track and field athletes. Key words: Athletics, endurance quality, multi-year training period, training process improvement, fatigue prevention, training.

КИРИШ Долзарблиги. Жаҳоннинг кўплаб мамлакатларида енгил атлетика билан шуғулланувчи спортчиларни тайёрлаш тизимини замон талабларига мослаштириш юзасидан илмий-тадқиқот ишлари амалга оширилмоқда. Хусусан, ўсмирларда чидамлилик сифатини шакллантиришга йўналтирилган ўқув-машғулот жараёнини ҳамда машғулот юкламаларини режалаштиришда юкламаларнинг шиддат зоналари бўйича тақсимланиши, ташкилий-услубий кўрсатмалар самарадорлигини ошириш йўлларини излаб топиш билан боғлиқ тадқиқот ишлари бажарилмоқда. Шу билан бирга, кўп йиллик тайёргарлик босқичларида ўсмирларда чидамлиликни ривожлантиришга қаратилган модел тавсифларни ишлаб чиқишга деярли эътибор берилмаган, ўсмир шуғулланувчиларнинг чидамлилик сифатини кўп йиллик тайёргарлик тизимида шакллантиришга илмий асосланган ёндашувларни амалга ошириш долзарблигича қолмоқда. Тадқиқот мақсади: енгил атлетикачи ўсмир спортчиларда махсус жисмоний қобилиятларни ривожлантириш воситалари ва усулларидан фойдаланиш самарадорлигини назарий асослаш ҳамда тажрибада текширишдан иборат.

Тадқиқот вазифалари: Югурувчиларнинг кўп йиллик тайёргарлик даврида қўлланиладиган восита ва усулларни аниқлаш ва қўллаш; - ўрта ва узоқ масофаларга югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчилар чидамлилигини ривожлантиришда машғулот восита ва усулларидан фойдаланиш механизмларини такомиллаштириш; - ўрта ва узоқ масофаларга югуришга ихтисослашган 10-16 ёшли енгил атлетикачи ўсмир спортчиларда аэроб чидамлиликни ривожлантиришнинг кўп йиллик ўсиш суръатлари динамикаси бўйича индивидуал мослашиш қобилиятлари хусусиятларини аниқлаш. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ Машғулот юкламалари тузилмасини амалга ошириш кўп йиллик машғулот жараёнида спортчиларнинг тайёргарлик самарадорлигини белгилаб берувчи асосий звенолардан бири ҳисобланади. Кўп йиллик машғулот жараёнида машғулот ва мусобақа юкламалари динамикаси бошланғич спорт ихтисослиги босқичидан спорт такомиллашуви босқичигача спортчилар томонидан бажариладиган ўрта ва узоқ масофалар ҳажмининг аҳамиятли даражада ўсиб бораётганлиги билан тавсифланади. Энергия таъминоти тавсифига кўра, машғулот юкламаларини шиддати бўйича мувофиқ равишда аэроб, аралаш аэроб-анаэроб ва анаэроб режимларда бажариладиган уч хил турга бўлиш мақсадга мувофиқ. Машғулот юкламалари ушбу зоналарда ўзининг биокимёвий, физиологик ва педагогик ҳусусиятларига эга бўлиб, тезлик ва босиб ўтилган масофа узунлигига боғлиқдир. Маълумки, юкламаларнинг аэроб ва аралаш зоналари орасидаги чегара анаэроб алмашинув остонаси (АНАО) ҳисобланади. АНАО бу ишлаб чиқарилган ва сўрилган сут кислотаси миқдори бўлиб, қон таркибидаги лактатнинг ўртача даражасига тўғри келади – 1 литр қонда 4 ммоль. Лактат остонаси – қондаги сут кислотаси даражасининг 4 ммол/л.гача етиши демакдир. Қонда лактат меъёри ортиши билан мушакларнинг кислоталаниш жараёни бошланади, бу эса чарчоққа олиб келади. Жорий АНАО даражасини аниқлаш учун газ анализаторида назорат ўтказиш энг аниқ маълумотларга эга бўлишга имкон беради. Тестлаш натижасида АНАО спортчи ва мураббийга унинг ёши ва тайёргарлиги ортган сари ўз кўрсаткичларини яхшилаб бориш имконини беради, шунингдек, АНАОда ЮҚТ пасаяди, югуриш тезлиги эса ўсади. Югуришда юкламанинг аралаш ва анаэроб зоналар орасидаги чегараси ҳавфли тезлик (ХТ) ҳисобланади, бунда югурувчи спортчи организми максимал кислород истеъмоли даражасигача кўтарилади. Ёш катталашиши билан югуришнинг ҳавфли тезлиги ўсиб боради, ЮҚТ эса пасаяди, бу, ўз навбатида, машғулот жараёни муваффақиятли кечаётганлигини ифодалайди. Назоратни ташкил этишда шиддат зоналари орасидаги чегараларни аниқлашга хизмат қилиши мумкин бўлган кўп йиллик машғулот жараёнидаги турли ёш ва тоифага эга югурувчиларда анаэроб алмашинув ва хавфли тезлик вақтидаги югуриш тезлигининг намунавий диапазони ишлаб чиқилди. 1-жадвалдан кўриниб турибдики, спортчининг ёши ва спорт маҳорати ортган сари АНАО ва ХТ кўрсаткичлари ҳам аҳамиятли даражада ўзгариб борган. Демак, бошланғич тайёргарлик чегараларида югуриш тезлиги (АНАО) 3,7-3,9 м/сни ташкил қилади.

1-жадвал Ўрта ва узоқ масофага югурувчиларнинг кўп йиллик ўқув-машғулот жараёнида АНАО ва ХТ кўрсаткичлари

Кўп йиллик машғулот жараёни гуруҳлари Кўрсаткичлар Бошланғич Спорт Олий спорт Ўқув- машғулот тайёргарлик такомиллашуви маҳорати гуруҳи гуруҳи гуруҳи гуруҳи Югуриш тезлиги 3,7-3,9 4,0-4,2 4,3-4,5 4,6-4,8 (АНАО), м/с Хавфли тезлик, 3,9-4,4 4,5-5,1 5,2-5,7 5,8-5,9 (ХТ) м/с

Хавфли тезлик (ХТ)-3,9-4,4 м/с. Ўқув-машғулот гуруҳларида шуғулланувчи болаларда АНАО кўрсаткичи 4,0-4,2 м/с, ХТ эса 4,5-5,1м/с.га тенг. Жадвалдан кўриниб турибдики, бошланғич тайёргарлик гуруҳига нисбатан ўқув-машғулот гуруҳи болаларининг тезкорлик имкониятлари сезиларли даражада ошган. Спорт такомиллашуви гуруҳларида АНАО 4,3-4,5 м/с, ХТ эса 5,2-5,7 м/сни ташкил этган. Олий спорт маҳорати гуруҳларида биз АНАО да югуриш тезлиги – 4,5-4,8 м/с.ни, ХТ эса 5,8-5,9 м/с.ни ташкил этганлигини кузатдик. Турли ёш гуруҳларига мансуб югурувчиларда анаэроб алмашинув ва хавфли тезлик остонасидаги югуриш тезлигининг тақдим этилган кўламлари шиддат зоналари орасидаги чегараларни аниқлашда қўлланилиши мумкин. Шуғулланувчиларнинг саломатлик ҳолати ва уларнинг машғулот ҳамда мусобақа юкламаларига нисбатан бардошлилигини назорат қилиш зарур профилактика чора-тадбирларини ўз вақтида ўтказишга имкон беради. Чарчоқ аломатлари (2-жадвал) ва ҳолатни (кайфият) баҳолаш (3-жадвал) бўйича ўтказилган назорат қуйидаги жадвалларда тақдим этилган. 2.-жадвал Ўқув-машғулот жараёнини ташкил этиш ва ўтказишда чарчоқнинг олий аломатлари назорати Чарчоқ даражаси Чарчоқ аломатлари Энг катта Аҳамиятли Катта Суръатининг кескин Суръатининг Суръатининг кучли Нафас ортиши, тартибсиз ортиши ортиши нафас олиш Чайқалиш, беқарор Югуриш, юришда Ҳаракат Тез юриш қадам кескин чайқалиш Унча катта Терининг оқариши, Тери ранги Аҳамиятли қизариш бўлмаган қизариш кўкимтирлиги Жуда кучли, майка, Терлаш Кучли эмас Кучли футболкада тузларнинг пайдо бўлиши

Буйруқларнинг ноаниқ Кўрсатмаларни бажарилиши, Буйруқларнинг секин Диққат бехато бажариш машқларни бажаришда бажарилиши хатолар Чарчоқ, нафас Бош оғриғи, кўкрак Ҳолати Ҳеч қандай шикоят қисилиши, юрак уриши соҳасида ачишиш, (кайфият) йўқ шикоятлари кўнгил айниши

3-жадвалда уч хил: энг катта, аҳамиятли, катта даражаларга бўлинган спортчининг асосий чарчоқ аломатлари тақдим этилган. Шунингдек, чарчоқнинг олтита аломати: нафас, ҳаракат, тери ранги, терлаш, диққат ва ҳолат (кайфият) ажратиб кўрсатилган. Чарчоқ даражалари жадвалда таклиф этилган бўлиб, ушбу даражадаги чарчоқ аломатлари ўқув-машғулот жараёнидаги машқларни бажаришда спортчи организмининг чарчаш ҳолатларини назорат қилишга имкон беради. 3-жадвал Машғулот юкламаларини ташкил этиш ва ўтказишда спортчиларнинг ҳолатини (кайфияти) назорат қилиш (балларда) Т/р Организмнинг даражаси, ҳолати Балл 1. Аъло даражада 10 2. Яхши ишчанлик, яна ишлаш истаги 9 3. Ўртача ҳолат, яна ишлаш истаги 8 4. Ўрта даражадан паст, енгил толиқиш 7 5. Машғулотдан кейин чарчаш, оёқларда оғирликни ҳис қилиш 6 6. Кучли чарчоқ 5 7. Жуда кучли чарчоқ, мушакларда оғриқ ҳисси 4 8. Ҳолсизлик 3 9. Касаллик 2 10. Касаллик, ётоқли режим (ётиб дам олиш) 1

3-жадвалда организм ҳолатининг 10 дан 1 гача балларда келтирилган ўнта даражаси тақдим этилган. Шунингдек, жадвалда организмнинг ўнта ҳолати ва ўқув-машғулот жараёнини ташкил этишда ушбу ҳолатлар мониторинги тақдим этилган, бу эса машғулот ва мусобақа юкламаларини тўғри меъёрлашга имкон беради. Машғулот юкламаларининг спортчилар организмига, айниқса уларнинг ўзларини ҳис этишларига таъсир этиши 10дан 1 балгача баҳоланиб, бунда организмнинг толиқиш даражалари белгилаб берилган. Масалан, 10 балл аъло даражадаги ҳолат этиб белгиланган бўлса, баллар пастлашиб борган сари организмдаги чарчоқ даражалари ҳам кўпайиб, спортчининг ҳолати ёмонлашиб боришини кўрсатди. Ҳулоса қилиб айтадиган бўлсак, 1;2;3-жадвалларда тақдим этилган параметрлар спортчиларнинг кўп йиллик тайёргарлик тизимида ўқув-машғулот жараёнини анча самарали олиб боришга имконият яратади.