PAXTA PNEVMOTRANSPORTI USKUNASIDA HAVO TEZLIGINING QUVUR KO‘NDALANG KESIMI BO‘YICHA TAQSIMLANISHINI DROSSELLAR YORDAMIDA BOSHQARISH

Maqolada paxta tozalash korxonalarining pnevmatik tizimlari uchun samarali pnevmatik quvur konstruktsiyasi ishlab chiqilgan. Pnevmatik quvur ichki Xavo oqimining optimal qiymatini ta‘lminlash va boshqarish imkonini beruvchi quvur, ventilyator va drossel qurilmalarining konstruktiv parametrlari aniqlangan.

ПАХТА ПНЕВМОТРАНСПОРТИ УСКУНАСИДА ҲАВО ТЕЗЛИГИНИНГ ҚУВУР КЎНДАЛАНГ КЕСИМИ БЎЙИЧА ТАҚСИМЛАНИШИНИ ДРОССЕЛЛАР ЁРДАМИДА БОШҚАРИШ Холбаев Дониёр Жўрабоевич “Энергетика” кафедраси ката ўқитувчи, Наманган мухандислик-технология институти, Наманган, Ўзбекистон xolbayev_doniyor@mail.ru tel.[telefon raqami yashirilgan] https://doi.org/10.5281/zenodo.7396655 Анотация: Мақолада пахта тозалаш корхоналарининг пневматик тизимлари учун самарали пневматик қувур конструкцияси ишлаб чиқилган. Пневматик қувур ички Хаво оқимининг оптимал қийматини таълминлаш ва бошқариш имконини берувчи қувур, вентилятор ва дроссел қурилмаларининг конструктив параметрлари аниқланган. Калит сўзлар: пахта, линт, пневматик, хаво, қувур, дроссел, паррак, босим, зичлик, бошқариш. ХЛОПОК ПНЕВМОТРАНСПОРТ ОБОРУДОВАННЫЙ ВОЗДУХ УСКОРИТЕЛЬНАЯ ТРУБА СЕЧЕНИЕ РАСПРЕДЕЛИТЕЛЬНАЯ ДРОССЕЛЬНАЯ СИСТЕМА УПРАВЛЕНИЯ Аннотация: В статье разработана эффективная конструкция пневмотрубы для пневмосистем хлопкоочистительных предприятий. Определены конструктивные параметры трубы, вентилятора и дроссельных устройств, позволяющие определять и управлять оптимальной величиной расхода воздуха внутри пневмотрубы. Ключевые слова: хлопок, ворс, пневматика, воздух, труба, дроссель, перо, давление, плотность, контроль.

A b s t Кириш r Пахта тозалаш заводларида чигитли пахта, линт, чигит ва турли хил ахлатларни aташиш хаво ёрдамида қувурлар орқали амалга оширилади. Корхонанинг чигитли пахта cсақланувчи омборидан қуритиш-тозалаш бўлимига ва қуритиш тозалашг бўлмидан жинлаш tбўлимига хом ашё пнемоқувурлар ёрдамида ташилади. Бундан ташқари, пахтани қуритиш ёки намликни сақлашда маҳсулотни ташувчи ҳаво иситилиши ёки намлик миқдорини керакли тарзда ошириш учун ҳам пневмо тизимдан фойдаланиш мумкин. Шунинг учун пахтани тозалаш корхонлари учун пневатик тизимларнинг аҳамияти катта. ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛЛАРИ ВА МЕТОДОЛОГИЯСИ Бугунги кунда пахта тозалаш корхоналарида пневматик тизим орқали катта миқдорда хаво сарф бўлаётганлигини кўришимиз мумкин. Қуйида 1-жадвалда хаво зичлигининг температурага боғлиқ равишдаги қийматлари келтирилган.

Илмий тадқиқот изланишлари Наманган вилояти, Поп туманида жойлашган “Поп пахта тозалаш маскани ART SOFT TEX CLUSTER” МЧЖ корхонасида олиб борилди. Корхонада биринчи босқичда ёпиқ ғарамда сақланувчи чигитли пахта қуритиш-тозалаш бўлимига умумий узунлиги 50 метрли пневмо қувур орқали етказиб берилади. Ушбу тизим қуйидаги 1-расмда келтирилган. Ҳаво тезлиги ҳаракатланувчи ҳаво оқимининг тезлиги сифатида ҳаво оқимини текшириш жадвали 1-жадвалда келтирилган ва аниқланади одатда м/с бирликларида аниқланади. У орқали ўтадиган ҳаво ҳажми вақт бирлигида, ташиш канали одатда куб билан ифодаланадиган ҳаво оқими тезлиги сифатида аниқланади. Бир дақиқада метр, м3/мин. Дросселларни синовдан ўтказиш учун (1-расм) қуйидаги экспериментал қурилма тайёрланди.

1-расм. Экспериментал қурилма схемаси. 1-кириш қувури; 2дроссел; 3-вентилятор; 4-чиқиш қувури; 5-электрон микроманометр Пито трубкаси билан. Барча турдаги дроссел конструкциялари 400 mmли қувурга мослаб, 2 mm қалинликдаги руҳланган пўлатдан тайёрланди. Қурилма горизонтал қувур 1, дроссел 2, вентилятор 3 ва чиқиш қувури 4дан иборат бўлиб, қувур диаметри 400 mm, вентилятор ВЦ-12 электромотори 75 kVt қувватга эга. Қувур 1 узунлиги 50 м. Дросселдан 1.2 метр олдинда ветилятор ва 1.2 метр кейин қувурга Пито трубкаси киритилган ва у электрон микроманометрга уланган. Ўлчовлар қуйидагича амалга оширилди: Вентилятор 3 ишга туширилгач, ҳаво оқими стабиллашгандан кейин, дроссел 2 парраги керакли С0 ҳолатга келтирилди ва дросселдан олдинги ва кейинги динамик, статик ва тўлиқ босим ўлчанди ва натижалар жадвалга киритилди. Кейин, дроссел 2 парраклари навбатдаги ҳолатга ўтказилди ва ўлчовлар такрорланди. Ўлчов маълумотлари жадвалга киритилди.

Зарур ўлчовлар олиб бўлингач, дроссел 2 кейинги турдаги дросселга алмаштирилди ва ўлчовлар қилиниб, олинган натижалар тегишли жадвалларга киритилди. Аэродинамик қаршилик коэффициенти қуйидаги тенглама ёрдамида аниқланди ва жадвалга жойланди: λ= Ўлчовлар дроссел 2 парракларининг дастлабки ҳолати – у вертикал ўққа параллел бўлган, яъни қувур кесими тўлиқ ёпиқ бўлган ҳолатга нисбатан 20 градус бурилган ҳолатдан бошланди ва ҳар 10 градусга бурилган ҳолат учун амалга оширилди. ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ Натижаларга қаралса, барча ҳолатларда икки ва уч парракли дросселлар энг кам аэродинамик қаршилик кўрсатишини кузатиш мумкин. Натижаларни яққолроқ кўриш учун улар график кўринишида 1-расмда келтирилган.

2-жадвал. Илмий тадқиқотдан олинган натижалар

3-график. Статик ва динамик босимларни тезликка нисбати кўрсаткичлари Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, дроссел парраклари тўлиқ очилган ҳолатда ҳам муайян даражадаги қаршилик мавжуд. Бу қаршилик, горизонтал ҳолатда турган клапаннинг вертикал текисликдаги проекциясига боғлиқ. Шунинг учун, паррак сони ошиб борган сари бу проекция миқдори ва унга мос равишда қаршилик коэффициенти ҳам ортиб бораверади.

Парраклар тўлиқ ёпилган ҳолатда барча дорсселларда бир ҳил натижа бўлиши керак. Аммо, бир хил шароит бўлишига қарамай, кўп парракли дросселларда парраклар тўлиқ ёпиқ ҳолатида босим нисбатан паст. Бу ҳолат парраклар сони ошиб борган сари улар орасидаги тирқишлар миқдори кўпайгани учун содир бўлади. Шунинг учун, парраклар тўлиқ ёпиқ бўлган ҳолда ҳам парраклар орасидан муайян миқдорда ҳаво ўтади ва бу ҳолат умумий босимнинг бироз пасайишига сабаб бўлади. Аммо, бу ҳаво оқими ўлчов асбоблари сезгирлик чегарасидан паст бўлгани учун, унинг кўрсаткичларини аниқлаб бўлмайди. Бу ҳолат кўп парракли дросселларнинг пневмотранспорт ускунаси герметиклигини тўлиқ таъминлаб бера олмасликлари сабабли юз беради. Аммо, парраклар тўлиқ ёпилган ҳолат, пневмотранспорт ускуналари иш режимига кирмайди. Шунинг учун дросселнинг ёпиқ ҳолатда герметикликни тўлиқ таъминлай олмаслиги катта амалий аҳамиятга эга эмас. Лекин, парраклар сони қанчалик кўп бўлса, механик система ишончлилиги шунчалик паст бўлади. Шу нуқтаи назардан қараганда, ҳар қандай тизим учун, шу ўринда, ҳаво оқимини бошқарувчи механизмларда ҳам ишчи элементлар сони имкон қадар кам бўлиши мақсадга мувофиқдир.

МУҲОКАМА Пневмотранспорт ва аспирация тизимларида бундай оралиқ ҳолатлар тизимнинг иш режимига тўғри келади. Шунинг учун, бу сифат кўп парракли дросселларнинг ижобий ҳусусияти саналади. Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб, айтиш мумкинки, бир парракли ва кўп парракли дросселларнинг ҳам ижобий, ҳам салбий томонлари борлигини ҳисобга олиб, уларни танлашда амалдаги ҳолат учун қайси жиҳат аҳамиятлироқ бўлса, шу жиҳати устун бўлган дроссел конструкциясини танлаш керак бўлади.

Шу ўринда, экспериментлар давомида, энг содда ва кўп қўлланадиган айлана шаклдаги бир парракли дроссел ишчи ҳолатларда зарур бўлган ҳаво босими ва тезлигини юқори аниқликда таъминлаб бера олмаслиги ҳамда шу ҳолатга мос келадиган аэродинамик қаршилиги юқори экани кузатилди. Шунинг учун, бу конструкциядаги дросселлардан энг иложсиз ҳолатлардагина, масалан, дроссел ўрнайдиган масофа ўта қисқа ва жой тор бўлган ҳолатлардагина қўллаш мақсадга мувофиқ.

ХУЛОСА Юқоридаги таҳлилларга кўра хулоса қилиш мумкинки, пневмотранспорт тизимлари учун энг самарали бўлган дроссел конструкциялар ҳисобланади. Шунга кўра, пахта пневмотранспортида амалда қўллаш учун, катта босимли (6-8 минг Ра) тизимлар учун, пастроқ (4-6 минг Ра) босимли тизимлар учун янги дросселни тавсия этамиз. 1 парракли дроссел 2 парраклига нисбатан ишчи ҳолатларда камроқ аэродинамик қаршилик кўрсатади. Аммо, 2 парракли дросселнинг конструкцияси нисбатан мураккаб ва мустаҳкамлиги ҳам нисбатан пастроқ бўлади. Фойдаланилган адабиетлар: 1. «Ўзпахтасаноат» АБ, “Пахтани дастлабки қайта ишлаш” (Первичная обработка хлопка),Т.,«Мехнат», 2002г. 2. Саримсаков О. Пахтани пневмотранспортга узатиш ва ҳаво ёрдамида ташиш жараёнини такомиллаштириш. Монография. «Наврўз» нашриёти, Наманган, 2019й. 3. Саримсаков О. Д.Турғунов, А.Исакжанов. Пахта хомашёсини пневмо-транспортга узатиш жараёнини амалий ўрганиш// НамМТИ илмий-техника журнали, №3-4, 2018, 37-41 бет 4. Мурадов Р., Саримсаков О., Хусанов С. Внутризаводская пневмотранспортировка хлопка-сырца: состояние, проблемы и перспективы. Журнал «Механика муаммолари», 2014, 5. Саримсаков О. Хусанов С. Абдуллаев Ш. ―Пневмотранспорт қувури ичида ҳавонинг ҳаракатини ўрганиш‖ НамМТИ республика конференцияси тезислари.