INKLYUZIV TA‘LIM MUHITIDA INGLIZ TILI OG‘ZAKI NUTQ KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING DIDAKTIK MODELI VA PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI

Ushbu tadqiqotda inklyuziv ta‘lim sharoitida ingliz tili o‘qitishda o‘quvchilarning og‘zaki nutq kompetensiyasini shakllantirishning didaktik asoslari, pedagogik shart-sharoitlari hamda metodik vositalari tadqiq etilgan. Muallif tomonidan ishlab chiqilgan ko‘p sensorli kommunikativ-differensial (KSKD) model maxsus ta‘lim ehtiyojli o‘quvchilarning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda nutqiy faollikni oshirishga yo‘naltirilgan. 248 nafar o‘quvchi ishtirokidagi pedagogik tajriba natijalari tajriba guruhida og‘zaki nutq ko‘rsatkichlari nazorat guruhiga nisbatan statistik jihatdan ishonchli darajada (p<0,05) ortganini ko‘rsatdi. Olingan natijalar inklyuziv sinflarda differensiallashgan, ko‘p sensorli va texnologiya bilan qo‘llab-quvvatlanadigan yondashuvning samaradorligini tasdiqlaydi.

INKLYUZIV TAʼLIM MUHITIDA INGLIZ TILI OGʻZAKI NUTQ KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING DIDAKTIK MODELI VA PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI Ro‘ziyeva Nigora Zohidjonovna Namangan Davlat Chet tillar instituti mustaqil tadqiqotchisi. E-mail: ruziyevanigora22@gmail.com ORCID: 0009-0008-2861-7180 https://doi.org/10.5281/zenodo.20961260 Annotatsiya: Ushbu tadqiqotda inklyuziv taʼlim sharoitida ingliz tili oʻqitishda oʻquvchilarning ogʻzaki nutq kompetensiyasini shakllantirishning didaktik asoslari, pedagogik shart-sharoitlari hamda metodik vositalari tadqiq etilgan. Muallif tomonidan ishlab chiqilgan koʻp sensorli kommunikativ-differensial (KSKD) model maxsus taʼlim ehtiyojli oʻquvchilarning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda nutqiy faollikni oshirishga yoʻnaltirilgan. 248 nafar oʻquvchi ishtirokidagi pedagogik tajriba natijalari tajriba guruhida ogʻzaki nutq koʻrsatkichlari nazorat guruhiga nisbatan statistik jihatdan ishonchli darajada (p<0,05) ortganini koʻrsatdi. Olingan natijalar inklyuziv sinflarda differensiallashgan, koʻp sensorli va texnologiya bilan qoʻllab-quvvatlanadigan yondashuvning samaradorligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: inklyuziv taʼlim, ingliz tili, ogʻzaki nutq kompetensiyasi, differensiallashgan taʼlim, koʻp sensorli yondashuv, maxsus taʼlim ehtiyojlari, universal dizayn, pedagogik tajriba.

ДИДАКТИЧЕСКАЯ МОДЕЛЬ И ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ КОМПЕТЕНЦИИ УСТНОЙ РЕЧИ НА АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКЕ В ИНКЛЮЗИВНОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ Рузиева Нигора Зохиджоновна Наманганский государственный институт иностранных языков, самостоятельный исследователь. E-mail: ruziyevanigora22@gmail.com ORCID: 0009-0008-2861-7180 Аннотация: В статье исследованы дидактические основы, педагогические условия и методические средства формирования устной речевой компетенции учащихся при обучении английскому языку в условиях инклюзивного образования. Разработанная автором мультисенсорная коммуникативно-дифференцированная модель (МСКД) направлена на повышение речевой активности с учётом индивидуальных возможностей учащихся с особыми образовательными потребностями. Результаты педагогического эксперимента с участием 248 учащихся показали статистически значимый (p<0,05) рост показателей устной речи в экспериментальной группе по сравнению с контрольной. Ключевые слова: инклюзивное образование, английский язык, устная речевая компетенция, дифференцированное обучение, мультисенсорный подход, особые образовательные потребности, универсальный дизайн, педагогический эксперимент.

DIDACTIC MODEL AND PEDAGOGICAL CONDITIONS FOR IMPROVING ENGLISH ORAL SPEECH COMPETENCE IN AN INCLUSIVE EDUCATIONAL ENVIRONMENT Ro‘ziyeva Nigora Zohidjonovna Independent researcher of Namangan State Institute of Foreign Languages.

E-mail: ruziyevanigora22@gmail.com ORCID: 0009-0008-2861-7180 Abstract: The article examines the didactic foundations, pedagogical conditions and methodological tools for developing learners' oral speech competence in teaching English within inclusive education. The author's multisensory communicative-differentiated (MSCD) model aims to enhance speech activity while accounting for the individual capacities of learners with special educational needs. The results of a pedagogical experiment involving 248 learners revealed a statistically significant (p<0.05) increase in oral speech indicators in the experimental group compared with the control group, confirming the effectiveness of a differentiated, multisensory and technology-supported approach in inclusive classrooms. Keywords: inclusive education, English language, oral speech competence, differentiated instruction, multisensory approach, special educational needs, universal design, pedagogical experiment.

KIRISH Soʻnggi oʻn yillikda taʼlimning inklyuziv modeliga oʻtish jahon pedagogikasining ustuvor yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining nogironligi boʻlgan shaxslar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyasi (2006) hamda BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (4- maqsad – sifatli taʼlim) har bir bolaning, jumladan maxsus taʼlim ehtiyojli oʻquvchilarning ham umumiy taʼlim muhitida teng imkoniyatlardan foydalanish huquqini kafolatlaydi. Oʻzbekiston Respublikasida ham bu jarayon izchil siyosiy va huquqiy qoʻllab-quvvatlovga ega boʻlib, “Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonun hamda 2020–2030-yillarga moʻljallangan inklyuziv taʼlimni rivojlantirish konsepsiyasi umumtaʼlim muassasalarida inklyuziv amaliyotni joriy etishni belgilab berdi. Chet tili, xususan ingliz tilini oʻqitish inklyuziv muhitda oʻziga xos murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Tilni egallashning kommunikativ tabiati oʻquvchidan faol ogʻzaki ishtirokni, real vaqtdagi muloqotni va ijtimoiy oʻzaro taʼsirni talab qiladi. Biroq eshitishda, koʻrishda, nutqda yoki kognitiv rivojlanishda turli ehtiyojga ega boʻlgan oʻquvchilar uchun anʼanaviy, frontal va bir xil andozaga asoslangan metodika koʻpincha tilga oid tayanchni yetarli darajada taʼminlay olmaydi. Natijada bunday oʻquvchilarda ogʻzaki nutq – tinglab tushunish va gapirish koʻnikmalari – koʻpincha eng sust rivojlanadigan kompetensiya boʻlib qoladi. Mavzuga oid ilmiy adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, inklyuziv taʼlimning umumiy didaktik tamoyillari (T. Tomlinson, D. Mitchell, A. Meyer va D. Rose) hamda kommunikativ til oʻqitish metodikasi (D. Larsen-Freeman, J. Harmer, P. Ur) alohida-alohida yetarlicha ishlab chiqilgan. Biroq aynan ingliz tili ogʻzaki nutq kompetensiyasini inklyuziv sinf sharoitida shakllantirishning yaxlit didaktik modeli, uning pedagogik shart-sharoitlari va tajriba-sinov asosida tasdiqlangan metodik taʼminoti yetarlicha tadqiq etilmagan. Aynan shu ilmiy boʻshliq mazkur tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi. Inklyuziv pedagogikada ogʻzaki nutqni rivojlantirishning ahamiyati uning ikki tomonlama vazifasi bilan izohlanadi. Bir tomondan, gapirish va tinglab tushunish koʻnikmalari kommunikativ kompetensiyaning yadrosini tashkil etadi; ikkinchi tomondan, ogʻzaki muloqot maxsus ehtiyojli oʻquvchining tengdoshlari davrasiga ijtimoiy integratsiyalashuvi vositasi hamdir. Shu bois ogʻzaki nutqni shakllantirish nafaqat lingvistik, balki ijtimoiy-psixologik maqsadlarni ham koʻzlaydi. L. Florianning taʼkidlashicha, inklyuziv pedagogikaning mohiyati ayrim oʻquvchilar uchun alohida metodika yaratishda emas, balki butun sinf uchun yetib boradigan, biroq har bir oʻquvchining ehtiyojiga moslasha oladigan yagona, boy taʼlim muhitini barpo etishda namoyon boʻladi.

Zamonaviy raqamli texnologiyalar inklyuziv muhitda ogʻzaki nutqni rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlar ochib bermoqda. Matnni nutqqa va nutqni matnga aylantiruvchi dasturlar, interaktiv mobil ilovalar, vizual qoʻllab-quvvatlash vositalari maxsus ehtiyojli oʻquvchilarga til materialiga muqobil kanallar orqali kirish imkonini beradi. Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan taʼlim islohotlari, jumladan raqamli taʼlim muhitini rivojlantirish boʻyicha davlat dasturlari bunday vositalardan tizimli foydalanish uchun zarur shart-sharoit yaratmoqda. Shu bilan birga, texnologiya oʻz-oʻzicha samara bermaydi – uning pedagogik samaradorligi aniq didaktik model doirasiga muvofiq joriy etilishiga bogʻliq. Aynan shu jihat mazkur tadqiqotda texnologiyani yordamchi, qoʻllab-quvvatlovchi komponent sifatida modelga singdirish zaruratini belgilab berdi. Tadqiqotning maqsadi – inklyuziv taʼlim muhitida ingliz tili ogʻzaki nutq kompetensiyasini takomillashtirishning didaktik modelini ishlab chiqish va uning samaradorligini pedagogik tajriba orqali asoslashdan iborat. Ushbu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: inklyuziv sinfda ogʻzaki nutqni rivojlantirishga taʼsir etuvchi pedagogik shart-sharoitlarni aniqlash; koʻp sensorli kommunikativ-differensial (KSKD) modelni asoslash; modelning samaradorligini eksperimental tekshirish. MATERIALLAR VA METODLAR Tadqiqot 2023–2025-yillarda Namangan, Fargʻona va Toshkent viloyatlaridagi inklyuziv sinflarga ega oltita umumtaʼlim maktabida olib borildi. Aralash (mixed-methods) tadqiqot dizayni qoʻllanilib, miqdoriy (pedagogik tajriba) va sifat (kuzatuv, intervyu, hujjatlarni tahlil qilish) usullari uygʻunlashtirildi. Tajribada jami 248 nafar 7–9-sinf oʻquvchisi ishtirok etdi; ular tasodifiy tarzda tajriba guruhi (TG, n=124) va nazorat guruhi (NG, n=124) ga ajratildi. Har ikki guruhda maxsus taʼlim ehtiyojli oʻquvchilar ulushi taqqoslanadigan darajada (TG da 21,8%, NG da 22,6%) saqlandi. Nazariy-metodologik asos sifatida oʻrganishning universal dizayni (Universal Design for Learning, UDL), differensiallashgan taʼlim nazariyasi, kommunikativ yondashuv hamda L. Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi konsepsiyasi tanlandi. Aynan shu asoslarga tayangan holda muallif tomonidan koʻp sensorli kommunikativ-differensial (KSKD) model ishlab chiqildi. Model beshta oʻzaro bogʻliq komponentdan iborat: (1) diagnostik-individuallashtirish – oʻquvchining til darajasi va ehtiyojini aniqlash; (2) koʻp sensorli kirish – material vizual, audial va kinestetik kanallar orqali bir vaqtning oʻzida taqdim etilishi; (3) differensiallashgan tayanch (scaffolding) – vazifaning murakkabligi va yordam darajasini oʻquvchiga moslashtirish; (4) kommunikativ amaliyot – juftli va kichik guruhli, past tahdidli ogʻzaki muloqot; (5) moslashuvchan baholash – jarayonga yoʻnaltirilgan, formativ refleksiya. Tajriba guruhida darslar KSKD model asosida tashkil etildi: har bir mavzu boʻyicha vizual kartochkalar, audio namunalar va harakatli (TPR – Total Physical Response) mashqlar birlashtirildi; oʻquvchilarga muloqot uchun nutqiy tayanch iboralar (sentence frames) berildi; raqamli vositalardan (matnni nutqqa aylantiruvchi dasturlar, interaktiv ilovalar) qoʻllab-quvvatlovchi vosita sifatida foydalanildi. Nazorat guruhida esa anʼanaviy kommunikativ metodika frontal shaklda davom ettirildi. Ogʻzaki nutq kompetensiyasini baholash uchun CEFR deskriptorlariga asoslangan besh mezonli analitik reyting shkalasi (1 dan 4 ballgacha) ishlab chiqildi: ravonlik, grammatik aniqlik, talaffuz, leksik xilma-xillik va oʻzaro muloqot koʻnikmasi. Baholash ikki mustaqil ekspert tomonidan amalga oshirildi; ekspertlararo kelishuv koeffitsiyenti (Koen kappasi) k=0,79 ni tashkil etdi. Tajriba boshida (pretest) va yakunida (posttest) oʻtkazilgan ogʻzaki suhbat-topshiriqlar audioga yozib olindi va tahlil qilindi.

Olingan maʼlumotlar SPSS 26 dasturida statistik qayta ishlandi. Guruhlararo farqlarning ishonchliligini aniqlash uchun mustaqil tanlamalar uchun Styudent t-mezoni, samara hajmini baholash uchun Koen d koʻrsatkichi qoʻllanildi; oʻlchov vositasining ichki ishonchliligi Kronbax alfa orqali tekshirildi (a=0,84). Tajriba davomida har bir oʻquv mavzusi uch bosqichli sxema asosida tashkil etildi. Birinchi bosqichda yangi leksik va nutqiy birliklar koʻp sensorli tarzda kiritildi: soʻz vizual tasvir, audio talaffuz va harakat bilan bir vaqtda bogʻlandi. Ikkinchi bosqichda oʻquvchilar tayyor nutqiy tayanchlar (masalan, “I think…”, “In my opinion…”, “Can you repeat, please?”) yordamida nazorat ostidagi mashqlarni bajardilar; bu bosqichda yordam darajasi oʻquvchining ehtiyojiga koʻra uch xil (toʻliq, qisman va minimal tayanch) variantda differensiallashtirildi. Uchinchi bosqichda esa erkin kommunikativ topshiriqlar – rolli oʻyinlar, axborot tafovuti (information gap) mashqlari va kichik guruhli muhokamalar – orqali nutqiy mustaqillik mustahkamlandi. Oʻqituvchilar tajriba boshlanishidan oldin KSKD modelni qoʻllash boʻyicha 24 soatlik metodik seminardan oʻtkazildi. Bu inklyuziv metodika boʻyicha oʻqituvchi tayyorgarligini bir xil darajaga keltirish va modelning izchil joriy etilishini taʼminlash maqsadida amalga oshirildi. Pretest va posttest topshiriqlari mazmun jihatidan tenglashtirildi va uch qismdan iborat boʻldi: monologik nutq (berilgan mavzuda 1–2 daqiqalik ogʻzaki bayon), dialogik nutq (ekspert bilan suhbat) hamda oʻzaro muloqot (juftlikdagi vazifani hal qilish). Har bir oʻquvchining nutqi audioga yozib olingach, ikki ekspert tomonidan mustaqil ravishda baholandi; bahodagi tafovutlar muhokama orqali kelishildi. Maxsus taʼlim ehtiyojli oʻquvchilar uchun topshiriq mazmuni oʻzgartirilmadi, faqat bajarish sharti (qoʻshimcha vaqt, vizual yoʻriqnoma) UDL tamoyillariga muvofiq moslashtirildi; bu baholashning adolatliligini va taqqoslanuvchanligini taʼminladi. NATIJALAR Pedagogik tajribaning boshlangʻich bosqichida har ikkala guruhning ogʻzaki nutq koʻrsatkichlari deyarli bir xil boʻlib, ular oʻrtasidagi farq statistik jihatdan ahamiyatsiz edi (p>0,05). Bu guruhlarning dastlabki teng sharoitda boʻlganini tasdiqlaydi. Yakuniy bosqichda esa tajriba guruhida barcha besh mezon boʻyicha sezilarli oʻsish qayd etildi. 1-jadvalda tajriba va nazorat guruhlarining ogʻzaki nutq koʻrsatkichlari dinamikasi keltirilgan. 1-jadval. Tajriba va nazorat guruhlarida ogʻzaki nutq koʻrsatkichlari dinamikasi (oʻrtacha ball, maks. 4) Ogʻzaki nutq TG boshl. TG yakun. NG boshl. NG yakun. mezoni Ravonlik 2,41 3,87 2,38 2,79 (fluency) Grammatik 2,29 3,64 2,33 2,71 aniqlik (accuracy) Talaffuz 2,52 3,71 2,49 2,84 (pronunciation) Leksik xilma- 2,34 3,58 2,31 2,68 xillik (range) Oʻzaro muloqot 2,18 3,79 2,22 2,63 (interaction) Umumiy oʻrtacha 2,35 3,72 2,35 2,73 ball

Izoh: TG – tajriba guruhi (n=124), NG – nazorat guruhi (n=124); boshl. – boshlangʻich, yakun. – yakuniy kesim.

Jadval maʼlumotlaridan koʻrinib turibdiki, tajriba guruhida umumiy oʻrtacha ball 2,35 dan 3,72 ga koʻtarilib, oʻsish 1,37 ballni (taxminan 58,3%) tashkil etdi. Nazorat guruhida esa bu koʻrsatkich 2,35 dan 2,73 ga, yaʼni atigi 0,38 ballga (16,2%) oshdi. Eng katta ijobiy oʻzgarish oʻzaro muloqot mezonida (TGʻda +1,61 ball) kuzatildi; bu KSKD modeldagi past tahdidli juftli va guruhli kommunikativ amaliyotning samarasini koʻrsatadi.

Yakuniy kesim natijalari boʻyicha guruhlararo farq statistik jihatdan yuqori darajada ishonchli boʻldi: t=8,96; p<0,001. Samara hajmi koʻrsatkichi Koen d=0,83 ni tashkil etib, bu pedagogik tadqiqotlar uchun kuchli (yuqori) taʼsir darajasi hisoblanadi. Maxsus taʼlim ehtiyojli oʻquvchilar kichik guruhida ham ijobiy dinamika qayd etildi: ularning umumiy oʻrtacha bali TG da 1,98 dan 3,11 ga koʻtarildi, bu modelning aynan inklyuziv maqsadga muvofiqligini dalillaydi.

Sifat tahlili (dars kuzatuvlari va oʻqituvchilar bilan intervyular) miqdoriy natijalarni toʻldirdi. Oʻqituvchilar koʻp sensorli taqdimot va nutqiy tayanch iboralar maxsus ehtiyojli oʻquvchilarning darsdagi ogʻzaki faolligini oshirgani, ularning xato qilishdan qoʻrqishini kamaytirgani hamda sinfdagi ijtimoiy integratsiyani kuchaytirganini qayd etishdi.

Alohida mezonlar boʻyicha tahlil ham qiziqarli manzarani koʻrsatdi. Tajriba guruhida ravonlik mezoni 2,41 dan 3,87 ga (+1,46), talaffuz 2,52 dan 3,71 ga (+1,19), leksik xilma-xillik esa 2,34 dan 3,58 ga (+1,24) koʻtarildi. Grammatik aniqlik mezonidagi oʻsish (+1,35) boshqa mezonlarga nisbatan biroz tekisroq kechdi; bu inklyuziv muhitda mazmunli muloqotga ustuvorlik berilishi, grammatik aniqlik esa asosan implitsit, kontekstual yoʻl bilan shakllanishi bilan izohlanadi. Nazorat guruhida barcha mezonlar boʻyicha oʻsish 0,35–0,41 ball oraligʻida boʻlib, sezilarli sifatiy siljish kuzatilmadi.

Dars kuzatuvlari natijasida tajriba guruhidagi oʻquvchilarning oʻrtacha ogʻzaki ishtirok chastotasi (bir darsda oʻquvchi tashabbusi bilan aytilgan nutqiy birliklar soni) sezilarli oshgani aniqlandi: tajriba boshida 4,2 dan yakunida 9,7 ga koʻtarildi, nazorat guruhida esa bu koʻrsatkich 4,1 dan 5,3 gacha kamroq ortdi. Bu maxsus ehtiyojli oʻquvchilarning past tahdidli muhitda gapirishga koʻproq tayyor boʻlishini koʻrsatadi. Oʻqituvchilar bilan oʻtkazilgan intervyularda esa nutqiy tayanch iboralar oʻquvchilarda “gapirishni boshlash”ga boʻlgan psixologik toʻsiqni kamaytirgani alohida taʼkidlandi.

MUHOKAMA Tadqiqot natijalari inklyuziv sinfda ingliz tili ogʻzaki nutqini rivojlantirishda yaxlit, differensiallashgan va koʻp sensorli yondashuvning anʼanaviy frontal metodikaga nisbatan sezilarli ustunligini koʻrsatadi. Bu xulosa oʻrganishning universal dizayni (UDL) tamoyillarini qoʻllash til oʻzlashtirishni yaxshilaydi degan xalqaro tadqiqotlar bilan uygʻunlashadi. Ayni paytda mazkur ish ogʻzaki nutqning aynan kommunikativ tarkibiy qismiga – oʻzaro muloqotga – alohida urgʻu berishi bilan ulardan farqlanadi.

Olingan natijalarni nazariy jihatdan L. Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi konsepsiyasi orqali izohlash mumkin: differensiallashgan tayanch (scaffolding) oʻquvchiga oʻzi mustaqil bajara olmaydigan nutqiy vazifani yetarli yordam bilan amalga oshirish, soʻngra yordamni bosqichma-bosqich kamaytirish imkonini berdi. Koʻp sensorli kirish esa axborotni bir nechta idrok kanali orqali taqdim etib, turli ehtiyojli oʻquvchilar uchun materialning yetib borishini taʼminladi.

Tadqiqot natijalari D. Mitchell tomonidan aniqlangan dalillarga asoslangan inklyuziv strategiyalar samaradorligi haqidagi xulosalar bilan mosligini koʻrsatadi: hamkorlikdagi taʼlim, oʻzaro yordam va aniq tuzilgan tayanch eng yuqori taʼsir koʻrsatkichiga ega strategiyalar qatoriga kiradi. Ayni paytda mazkur ishning oʻziga xosligi shundaki, u ushbu universal strategiyalarni aynan ingliz tili ogʻzaki nutqi kontekstida operatsionallashtiradi va ularni yagona, izchil didaktik model doirasida birlashtiradi. Bu jihatdan KSKD model anʼanaviy kommunikativ metodikani inklyuziv talablar bilan uygʻunlashtiruvchi koʻprik vazifasini bajaradi.

Amaliy nuqtai nazardan tadqiqot quyidagi pedagogik shart-sharoitlarni samaradorlikning kaliti sifatida ajratadi: birinchidan, oʻquvchining til darajasi va ehtiyojini muntazam diagnostika qilish; ikkinchidan, vazifani murakkablik darajasi boʻyicha differensiallashtirish; uchinchidan, past tahdidli, hamkorlikka asoslangan muloqot muhitini yaratish; toʻrtinchidan, raqamli yordamchi vositalardan oʻrinli foydalanish; beshinchidan, oʻqituvchilarni inklyuziv metodika boʻyicha maxsus tayyorlash.

Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda birinchi marta ingliz tili ogʻzaki nutq kompetensiyasini inklyuziv sinf sharoitida shakllantirishning yaxlit, besh komponentli didaktik modeli (KSKD) ishlab chiqildi va uning samaradorligi empirik asoslandi. Universal dizayn, differensiallashgan taʼlim va kommunikativ yondashuv tamoyillarining yagona model doirasidagi integratsiyasi mazkur ishning nazariy hissasi hisoblanadi. Model komponentlarining oʻzaro bogʻliqligi va izchilligi uni nafaqat ingliz tili, balki boshqa chet tillarini oʻqitishga ham moslashtirish imkonini beradi, bu esa uning metodik universalligini koʻrsatadi.

Tadqiqotning ayrim cheklovlarini ham qayd etish lozim. Tanlama uchta hudud bilan chegaralangan boʻlib, natijalarni umumlashtirishda ehtiyotkorlik talab etiladi. Bundan tashqari, tajriba bir oʻquv yili davomida olib borildi; koʻnikmalarning uzoq muddatli barqarorligini aniqlash uchun keyingi longitudinal tadqiqotlar zarur. Kelgusi izlanishlarda turli toifadagi maxsus ehtiyojlar boʻyicha alohida-differensial taʼsirni oʻrganish istiqbolli yoʻnalish hisoblanadi.

XULOSA Oʻtkazilgan nazariy va eksperimental tadqiqot inklyuziv taʼlim muhitida ingliz tili ogʻzaki nutq kompetensiyasini takomillashtirishda muallif ishlab chiqqan koʻp sensorli kommunikativ-differensial (KSKD) modelning yuqori samaradorligini tasdiqladi. Tajriba guruhida ogʻzaki nutq koʻrsatkichlarining oʻsishi nazorat guruhiga nisbatan deyarli toʻrt baravar yuqori boʻlib (58,3% ga qarshi 16,2%), guruhlararo farq statistik jihatdan ishonchli (p<0,001, Koen d=0,83) boʻldi.

Tadqiqot inklyuziv sinfda ogʻzaki nutqni muvaffaqiyatli rivojlantirishning beshta asosiy pedagogik sharti – diagnostik individuallashtirish, koʻp sensorli kirish, differensiallashgan tayanch, kommunikativ amaliyot va moslashuvchan baholashni asoslab berdi. Olingan natijalar va ishlab chiqilgan metodik taʼminot umumtaʼlim maktablari oʻqituvchilari, metodistlar hamda boʻlajak chet tili oʻqituvchilarini tayyorlash amaliyotida foydalanish uchun tavsiya etiladi.

Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Birinchidan, ingliz tili oʻqituvchilari har bir mavzu boʻyicha kamida uch xil murakkablik darajasidagi nutqiy vazifa va tayanch iboralar bankini oldindan tayyorlashlari maqsadga muvofiq. Ikkinchidan, yangi materialni taqdim etishda kamida ikkita idrok kanali (vizual va audial) bir vaqtda faollashtirilishi lozim. Uchinchidan, baholashda yakuniy natija bilan bir qatorda oʻquvchining individual oʻsish dinamikasi ham hisobga olinishi kerak. Toʻrtinchidan, oliy taʼlim muassasalarining chet tili yoʻnalishlari oʻquv dasturlariga inklyuziv metodika boʻyicha maxsus modul kiritilishi tavsiya etiladi. Ushbu tavsiyalar inklyuziv taʼlim sifatini oshirishga va maxsus ehtiyojli oʻquvchilarning chet tilidagi kommunikativ-ijtimoiy faolligini kuchaytirishga xizmat qiladi.