SHAMOL ENERGETIKASINI O‘ZBEKISTON SHAROITIDA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

Maqolada O‘zbekiston sharoitida shamol energetikasining resurs bazasi, amaldagi loyihalari, iqtisodiy samaradorligi, elektr tarmog‘iga integratsiyasi hamda ekologikijtimoiy ta‘siri tahlil qilinadi. IRENA ma‘lumotiga ko‘ra, 2025-yil oxirida mamlakatdagi shamol elektr stansiyalarining jami quvvati 1 652 MW, barcha qayta tiklanuvchi elektr quvvatlari esa 10 027 MW ga yetgan [1]. Rasmiy ma‘lumotlarda 2025-yilda “yashil” energiyaning ishlab chiqarishdagi ulushi qariyb 30 foizga chiqqani va 2030-yilda 54 foizga yetkazilishi rejalashtirilgani qayd etiladi [2], [3]. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, shamol salohiyatini ro‘yobga chiqarish faqat turbinalar o‘rnatish bilan cheklanmaydi: yangi 500 kV liniyalar, akkumulyatorli saqlash tizimlari, aniq prognozlash, bankka maqbul PPA shartnomalari, bioxilma-xillikni himoya qilish va mahalliy kadrlar tayyorlash bir butun siyosat sifatida yuritilishi kerak.

SHAMOL ENERGETIKASINI OʻZBEKISTON SHAROITIDA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI Rahmonov Majidbek Zavqiy oʻgʻli Jizzax politexnika instituti, Energetika muhandisligi fakulteti, 401-23 EE guruh talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.21716146 Annotatsiya: Maqolada Oʻzbekiston sharoitida shamol energetikasining resurs bazasi, amaldagi loyihalari, iqtisodiy samaradorligi, elektr tarmogʻiga integratsiyasi hamda ekologikijtimoiy ta’siri tahlil qilinadi. IRENA ma’lumotiga koʻra, 2025-yil oxirida mamlakatdagi shamol elektr stansiyalarining jami quvvati 1 652 MW, barcha qayta tiklanuvchi elektr quvvatlari esa 10 027 MW ga yetgan [1]. Rasmiy ma’lumotlarda 2025-yilda “yashil” energiyaning ishlab chiqarishdagi ulushi qariyb 30 foizga chiqqani va 2030-yilda 54 foizga yetkazilishi rejalashtirilgani qayd etiladi [2], [3]. Tahlil shuni koʻrsatadiki, shamol salohiyatini roʻyobga chiqarish faqat turbinalar oʻrnatish bilan cheklanmaydi: yangi 500 kV liniyalar, akkumulyatorli saqlash tizimlari, aniq prognozlash, bankka maqbul PPA shartnomalari, bioxilma-xillikni himoya qilish va mahalliy kadrlar tayyorlash bir butun siyosat sifatida yuritilishi kerak. Kalit soʻzlar: shamol elektr stansiyasi, qayta tiklanuvchi energiya, Oʻzbekiston, elektr tarmogʻi, BESS, PPA, LCOE, ekologik monitoring.

ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ВЕТРОЭНЕРГЕТИКИ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА Рахмонов Мажидбек Завқий ўғли Джизакский политехнический институт, факультет энергетического инжиниринга, студент группы 401-23 EE Аннотация: В статье анализируются ресурсная база, действующие проекты, экономическая эффективность, интеграция в электрическую сеть, а также экологическое и социальное воздействие ветроэнергетики в Узбекистане. По данным IRENA, к концу 2025 года суммарная установленная мощность ветровых электростанций страны достигла 1652 МВт, а всех возобновляемых источников электроэнергии — 10 027 МВт [1]. Согласно официальным данным, в 2025 году доля «зелёной» энергии в выработке электроэнергии достигла почти 30%, а к 2030 году планируется довести её до 54% [2], [3]. Анализ показывает, что реализация ветропотенциала не ограничивается установкой турбин: необходимо проводить единую политику, включающую строительство новых линий 500 кВ, системы аккумуляторного накопления энергии, точное прогнозирование, приемлемые для банков договоры PPA, защиту биоразнообразия и подготовку местных кадров. Ключевые слова: ветровая электростанция, возобновляемая энергия, Узбекистан, электрическая сеть, BESS, PPA, LCOE, экологический мониторинг.

PROSPECTS FOR WIND ENERGY DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN Rahmonov Majidbek Zavqiy oʻgʻli Jizzakh Polytechnic Institute, Faculty of Energy Engineering, student of group 401-23 EE Abstract: The article analyzes the resource base, current projects, economic efficiency, grid integration, and environmental-social impact of wind power in Uzbekistan. According to IRENA data, by the end of 2025 the country's total installed wind capacity reached 1,652 MW, while total renewable electricity capacity reached 10,027 MW [1]. Official data note that in 2025 the share of “green” energy in generation reached nearly 30%, with a target of 54% by 2030 [2],

[3]. The analysis shows that realizing wind potential is not limited to installing turbines: new 500 kV transmission lines, battery storage systems, accurate forecasting, bankable PPA contracts, biodiversity protection, and local workforce training must all be pursued as a single coherent policy. Keywords: wind power plant, renewable energy, Uzbekistan, power grid, BESS, PPA, LCOE, environmental monitoring.

KIRISH Oʻzbekiston elektr energetikasida tarixiy burilish yuz bermoqda. Aholi soni, sanoat, xizmatlar va elektrlashtirish sur’ati oshgani sayin talab tez oʻsmoqda. Shu bilan birga, gazga haddan tashqari tayanish yoqilgʻi ta’minoti, narx va qishki pik yuklamalar boʻyicha xatarlarni kuchaytiradi. Shamol energiyasi quyosh energetikasiga raqib emas, balki uning vaqt boʻyicha profilini toʻldiruvchi manbadir. Muayyan maydonlarda shamol kechasi yoki sovuq mavsumda kuchliroq boʻlishi mumkin, biroq bu ustunlik har bir loyiha uchun uzoq muddatli oʻlchovlar bilan tasdiqlanishi shart. Demak, masala “qancha turbina qurish”da emas, balki ishonchli, moslashuvchan va tabiatga ehtiyotkor energetika tizimini yaratishdadir. MATERIALLAR VA METODLAR Rasmiy ma’lumotlarga koʻra, Oʻzbekistonda elektr energiyasi ishlab chiqarish 2017- yildagi qariyb 60 mlrd kVt·soatdan 2025-yilda 85 mlrd kVt·soatga yetdi. Biroq iqtisodiyotning elektrlashtirilishi va yangi sanoat quvvatlari hisobiga ehtiyoj 2030-yilda 117 mlrd, 2035-yilda esa 135 mlrd kVt·soatga chiqishi kutilmoqda [2], [4]. Bu oʻsishni faqat mavjud issiqlik stansiyalarini koʻproq ishlatish hisobiga qoplash qimmat, resurs talabchan va uzoq muddatda barqaror emas. Shamol stansiyalari yoqilgʻi xarid qilmaydi; ular qurilgach, asosiy xarajat kapital, qarzga xizmat koʻrsatish, tarmoq ulanishi va texnik xizmat bilan belgilanadi.

1-rasm. Elektr energiyasi ishlab chiqarish va prognoz ehtiyoj, mlrd kVt·soat. (Manba: Prezident.uz [2], [4]. 2030 va 2035-yil qiymatlari — prognoz.) Shamolning tizim qiymati faqat yiliga nechta kilovatt-soat ishlab chiqarishi bilan oʻlchanmaydi. Muhim savol — u qaysi soatda, qaysi mavsumda va tarmoqning qaysi nuqtasida energiya beradi. Quyosh ishlab chiqarishi kunduzgi soatlarda yuqori boʻlsa, sifatli shamol maydonlari kechki yoki tungi yuklamani qisman qoplab, gaz bloklarining yoqilgʻi sarfini va ishga

tushirish-toʻxtatish sikllarini kamaytirishi mumkin. Ammo shamol “kafolatlangan quvvat” oʻrnini toʻliq bosmaydi: dispetcherga prognoz, tezkor zaxira, BESS, gidroenergetika yoki moslashuvchan issiqlik bloklari baribir zarur. Energetik xavfsizlik nuqtayi nazaridan shamol uch foyda beradi. Birinchidan, tabiiy gazning elektr ishlab chiqarishdagi bosimini pasaytirib, uni yuqori qoʻshilgan qiymatli sanoat yoki eksport uchun boʻshatadi. Ikkinchidan, import qilinadigan yoqilgʻi narxiga bogʻliqlikni cheklaydi. Uchinchidan, suv tanqis hududlarda ishlash jarayonida suv sarfi juda past boʻlgan elektr manbasini yaratadi. Biroq bu foyda tarmoqda ortiqcha ishlab chiqarish sababli majburiy cheklash koʻpayib ketsa kamayadi. Shuning uchun shamol dasturi ishlab chiqarish quvvati, uzatish tarmogʻi va saqlash quvvatini parallel rejalashtirishi lozim. Osiyo taraqqiyot banki materiallarida Oʻzbekistonning shamol boʻyicha texnik salohiyati yiliga 1 366,6 TWh atrofida baholanadi [5]. Bu raqam bugungi iste’moldan bir necha baravar katta, ammo uni “qurilishi mumkin boʻlgan real elektr” deb qabul qilish notoʻgʻri. Texnik salohiyatdan iqtisodiy va amaliy salohiyatga oʻtishda yer cheklovlari, tarmoq sigʻimi, yoʻllar, biologik xilmaxillik, harbiy yoki madaniy hududlar, moliyalashtirish va energiya talabining joylashuvi inobatga olinadi. Global Wind Atlas kabi xaritalar dastlabki skrining uchun foydali, lekin investitsiya qarorini almashtirmaydi [6].

2-rasm. Amaldagi va tasdiqlangan loyihalar asosidagi hududiy yoʻnalishlar. (Manba: loyiha portfeli boʻyicha muallif sintezi [7]–[11], [18]. Diagramma geografik xarita emas.) Amaliy tajriba uchta yirik yoʻnalishni ajratib koʻrsatadi. Qoraqalpogʻistonda Nukus va Qoʻngʻirot loyihalari katta ochiq maydonlar hamda shamol-plus-BESS modelini sinash imkonini beradi. Navoiy viloyatidagi Zarafshon stansiyasi yirik parkni qurish, ekspluatatsiya qilish va choʻl sharoitida texnik xizmat koʻrsatish tajribasini shakllantirdi. Buxorodagi Bash va Jonkeldi klasterlari esa 500 kV uzatish infratuzilmasi bilan bogʻlangan yirik quvvatlarni bir hududda rivojlantirish modelini koʻrsatadi. Klasterlash podstansiya va logistika xarajatini kamaytirishi

mumkin, biroq bir xil hududda koʻp loyiha qurilishi qushlar, yaylovlar va tarmoq cheklovlari boʻyicha kumulyativ ta’sirni kuchaytiradi. 1-jadval. Investitsiya qaroridan oldingi minimal tadqiqotlar Bosqich Nima oʻlchanadi? Nega zarur? 1. Resurs Met-mast/LiDAR, yoʻnalish, Turbina turi va yillik ishlab chiqarish turbulensiya 2. Tarmoq Ulanish nuqtasi, qisqa tutashuv, N– Cheklash va barqarorlik xavfi 3. Yer- Geologiya, yoʻl, kran maydoni, CAPEX va qurilish jadvali logistika transport 4. Qush/koʻrshapalak migratsiyasi, Mikrojoylashuv va mavsumiy choralar Bioxilma- habitat xillik 5. Ijtimoiy Yaylov, yer foydalanuvchilari, Rozilik, kompensatsiya va nizolarni oldini manfaatdor tomonlar olish Eng ishonchli loyiha bir nechta “yaxshi xarita katagi”ga emas, kamida bir yillik, afzal holatda 12–24 oylik sifatli shamol oʻlchovi va bank talabiga mos energiya hisobiga tayanadi. Bash II loyihasining ochiq ma’lumotlarida ham 12–16 oylik meteorologik mast ma’lumotlari asosiy kirish parametri sifatida koʻrsatilgan [9]. Shamolning oʻrtacha tezligi bilan birga ekstremal shamol, chang, harorat, muzlash, turbulensiya va havoning zichligi ham turbinaning xavfsizligi hamda ishlab chiqarishiga ta’sir qiladi. NATIJALAR IRENA statistikasi Oʻzbekistonda qayta tiklanuvchi quvvatlarning juda tez oʻsganini koʻrsatadi. 2022-yilda jami quvvat 2 429 MW boʻlgan boʻlsa, 2025-yil oxirida 10 027 MW ga yetdi. Shu tarkibda quyosh 5 934 MW, gidroenergetika 2 441 MW va shamol 1 652 MW ni tashkil etdi [1]. Shamol quvvati 2024-yildagi 501 MW dan 2025-yilda 1 652 MW ga, ya’ni taxminan 3,3 baravar oshdi. Bu oʻsish mamlakat shamol energetikasi tajriba bosqichidan sanoat miqyosidagi bosqichga oʻtganini anglatadi.

3-rasm. 2022–2025-yillarda qayta tiklanuvchi quvvatlar oʻsishi va 2025-yil tarkibi. Manba: IRENA Renewable Capacity Statistics 2026 [1].

Bu yerda muhim metodologik farq bor: 36,1 foiz — qayta tiklanuvchi manbalarning jami oʻrnatilgan elektr quvvatidagi ulushi; 30 foiz esa 2025-yil elektr ishlab chiqarishidagi “yashil” ulush boʻyicha rasmiy koʻrsatkichdir [1]–[3]. Quyosh va shamolning quvvat koeffitsiyenti issiqlik stansiyalarinikidan pastroq, yangi bloklar esa yil oʻrtasida ishga tushishi mumkin. Shu sababli oʻrnatilgan quvvat tez oʻssa ham, ishlab chiqarish ulushi biroz ortda borishi tabiiy. Shamolning 2025-yilgi 1,652 GW koʻrsatkichi quyosh quvvatidan kichik, ammo uning tizimdagi roli vaqt profili bilan belgilanadi. Agar yangi parklar quyosh ishlab chiqarishi pasayadigan soatlarda energiya bersa, ularning bir megavati tizim uchun yuqoriroq qiymat yaratadi. Aksincha, tarmoq cheklangan hududda barcha parklar bir vaqtda kuchli ishlasa, majburiy cheklash ortadi. Shuning uchun keyingi bosqichda “MW soni” bilan birga “qaysi soatda va qaysi tarmoq tugunida” degan mezon investitsiya tanlovining markaziga chiqishi kerak. Oʻzbekiston shamol bozorining oʻziga xosligi — juda qisqa davrda 100 MW tajriba loyihasidan 500 MW va 1 500 MW miqyosidagi portfelga oʻtilganidir. Nukus/Karatau loyihasi raqobatli tender va past tarifning amaliy namunasini berdi. Zarafshon, Bash I va Jonkeldi yirik turbina parklari, uzoq 500 kV liniyalar hamda xalqaro loyiha moliyalashtirishini sinovdan oʻtkazdi. Keyingi avlod loyihalarida BESS tobora standart komponentga aylanmoqda [7]–[12], [18].

4-rasm. Asosiy shamol loyihalari portfeli; BESS quvvati diagrammaga kiritilmagan.

2-jadval. Hududlar kesimida. Loyiha Hudud Shamol Holat Tizim uchun ahamiyati Nukus / Qoraqalpogʻist 100 MW Ishlaydi Birinchi raqobatli Karatau on shamol tenderi Zarafshon Navoiy 500 MW 2024-yil ochilgan Yirik park ekspluatatsiyasi tajribasi Bash I Buxoro 500 MW 03.2025 toʻliq Buxoro shamol ishga tushgan klasterining bazasi

Jonkeldi Buxoro 500 MW 2025 portfeli 25 yillik PPA va 500 kV ulanish Nukus II Qoraqalpogʻist 200 MW + 04.2025 Shamol-saqlash gibridi on BESS tasdiqlangan Bash II Buxoro 300 MW Moliyalashtirish Mavjud klasterni tasdiqlangan kengaytirish Qoʻngʻirot Qoraqalpogʻist 1 500 MW + 01.2025 Portfeldagi eng yirik on 300 MWh tasdiqlangan loyiha BESS Portfelning geografik klasterlashuvi muhim iqtisodiy afzallik beradi: yoʻl, podstansiya, aloqa, ombor va malakali servis brigadasi bir nechta parkka xizmat qilishi mumkin. Biroq bunday modelning “koʻrinmas narxi” ham bor. Bir vaqtda kuchli shamol koʻp quvvatni bitta tarmoq yoʻlagiga chiqaradi; bitta qush migratsiya koridorida bir nechta parkning ta’siri yigʻiladi; suv, qurilish materiallari va ogʻir yuk transporti uchun raqobat kuchayadi. Shu sababli har bir loyiha alohida emas, butun hudud boʻyicha kumulyativ tarmoq va ekologik baholashdan oʻtishi kerak. Shamol energetikasining asosiy iqtisodiy ustunligi — yoqilgʻi xarajatining yoʻqligi va uzoq muddatli narxni oldindan koʻrish mumkinligidir. IRENAning 2025-yil global ma’lumotlarida quruqlikdagi yangi shamol loyihalarining oʻrtacha LCOE koʻrsatkichi 33 AQSH dollari/MWh boʻlib, quyosh PV uchun 44 dollar/MWh va dengizdagi shamol uchun 78 dollar/MWh qayd etilgan [13]. LCOE stansiyaning butun umr davridagi kapital, moliya, ekspluatatsiya va ishlab chiqarishni bitta taqqoslanadigan koʻrsatkichga keltiradi. U tender tarifi bilan aynan bir xil emas, chunki PPA narxida soliq, indeksatsiya, tarmoq mas’uliyati, kafolat va valyuta risklari turlicha boʻlishi mumkin.

5-rasm. 2025-yil global vaznli oʻrtacha LCOE, AQSH dollari/MWh.

3-jadval. Iqtisodiy baholash. Xarajat omili Loyihaga ta’siri Kamaytirish yoʻli Shamol sifati Koʻproq energiya — pastroq Uzoq oʻlchov, konservativ P50/P90 birlik tannarx hisob Kapital qiymati Foiz va risk premiyasi LCOEni Shaffof tender, barqaror PPA, DFI keskin oshiradi moliyasi

Tarmoq va Sotilmay qolgan energiya Ulanish rejasini oldindan tayyorlash, cheklash daromadni kamaytiradi kompensatsiya qoidasi Valyuta Daromad va qarz valyutasi Indeksatsiya, xedj, mahalliy moliya nomuvofiqligi bozori Logistika va Kran, yoʻl, ehtiyot qism va uzoq Klaster servis markazi, ombor va SLA servis toʻxtash Mahalliylashtirish Dastlab xarajat, keyin ta’minot Bosqichma-bosqich kabel, minora, xavfini pasaytiradi transformator va O&M Oʻzbekiston uchun eng katta iqtisodiy oʻzgaruvchi koʻpincha turbina narxi emas, balki kapitalning qiymatidir. Uzoq muddatli PPA, toʻlov intizomi, valyutani konvertatsiya qilish imkoniyati va tarmoq cheklashining kim zimmasida ekani qarz foizini belgilaydi. Raqobatli tenderlar narxni pasaytiradi, ammo “eng arzon taklif” bilan cheklanmasligi kerak: yer, oʻlchov, ESIA, tarmoq va moliya tayyorligi boʻyicha oldindan saralash bajarilmasa, past tarif keyinchalik kechikish yoki qayta muzokaraga olib kelishi mumkin. Eng sogʻlom model — narx, bajarilish ehtimoli va tizim qiymatini birgalikda baholashdir. MUHOKAMA Shamol oʻzgaruvchan manba, lekin “boshqarib boʻlmaydigan” manba emas. Zamonaviy shamol parki har bir turbina holatini soniyalar kesimida koʻrsatadigan SCADA, qisqa muddatli meteorologik prognoz, reaktiv quvvat boshqaruvi va tarmoq hodisasida uzilib ketmaslik funksiyasiga ega. Muammo park ichida emas, koʻpincha butun tizimning prognozni qabul qilish, rezervni ishga tushirish va quvvatni chekka hududdan iste’mol markaziga yetkazish qobiliyatidadir. IEA shamol va quyosh ulushi oshgan sari tarmoq, saqlash, talabni boshqarish va mintaqalararo almashinuvni yagona moslashuvchanlik portfeli sifatida koʻrishni tavsiya qiladi [14].

6-rasm. Shamol energiyasini tarmoqqa xavfsiz integratsiya qilish zanjiri. Manba: IEA yondashuvi asosidagi muallif sxemasi [14]. Texnik ustuvorliklar Kunlik va soatlik prognoz bilan birga 5–15 daqiqalik “nowcasting”ni dispetcherlikka integratsiya qilish. Grid-code’da fault ride-through, chastota javobi va reaktiv quvvat talablarini aniq sinov protokoli bilan belgilash. BESSni faqat “kechga energiya koʻchirish” uchun emas, tezkor chastota zaxirasi va tarmoq tiqilishini kamaytirish uchun ham baholash. Shamol-quyosh-BESS gibridlarini umumiy podstansiya va kelishilgan eksport limitida loyihalash. Majburiy cheklash hajmi, sababi va kompensatsiyasi boʻyicha shaffof, oʻlchanadigan bozor qoidalarini yaratish.

BESS shamolni “doimiy bazaviy stansiya”ga aylantirmaydi, lekin uning tizim qiymatini sezilarli oshiradi. Bir-ikki soatlik akkumulyator qisqa pikni siljitadi va tezkor zaxira beradi; uzoq davom etgan shamolsiz davrni esa katta hajmli gidro, talabni boshqarish, gaz bloklari yoki mintaqaviy savdo bilan qoplash kerak boʻladi. Qoʻngʻirot loyihasiga 300 MWh, Nukus II loyihasiga 100 MWh saqlash komponenti kiritilgani shamol portfeli aynan shu yoʻnalishda rivojlanayotganini koʻrsatadi [10], [11]. Tarmoq rejalashtirishida “navbat” mexanizmi ham muhim: ishlab chiquvchi ulanish uchun ariza berganidan keyin qancha sigʻim band qilinganini, qaysi loyiha moliyaviy yakunga yetganini va qaysi ulanish nuqtasi qachon tayyor boʻlishini ochiq koʻrishi kerak. Aks holda bir xil tarmoq sigʻimi bir necha loyihaga va’da qilinishi, keyin esa kechikish va nizolar yuzaga kelishi mumkin. Raqamli tarmoq modeli, real vaqtli telemetriya va ssenariyli dispetcherlik shamolning texnik xatarini boshqariladigan operatsion vazifaga aylantiradi. Shamol stansiyasi ishlash vaqtida yoqilgʻi yoqmaydi, havoga tutun chiqarmaydi va suvni juda kam iste’mol qiladi. Shu bilan birga, “yashil” degan yorliq loyiha avtomatik ravishda zararsiz degani emas. Turbinalar va 500 kV liniyalar qushlar hamda koʻrshapalaklar bilan toʻqnashuv xavfini, yoʻllar habitatning boʻlinishini, qurilish esa chang, shovqin va transport yukini oshirishi mumkin. Yaylovdan foydalanuvchilar uchun kirish yoʻllari va kompensatsiya masalasi ham hal qilinishi kerak.

7-rasm. Ta’sirni boshqarish ketma-ketligi: cheklab oʻtish → kamaytirish → tiklash → kompensatsiya.

4-jadval. Baholash. Xatar Namoyon boʻlishi Asosiy chora Monitoring Qush/koʻrsha Migratsiya va Mikrojoylashuv, Kuzatuv, kamera/radar, palak toʻqnashuv mavsumiy/tezkor toʻxtatish nobud boʻlish qidiruvi Habitat Yoʻl va kabel bilan Mavjud yoʻldan Rekultivatsiya va boʻlinish foydalanish, maydonni oʻsimlik qoplami qisqartirish Shovqin/soya Yaqin uy va ish Masofa, model, ish rejimi Shikoyat va dala oʻlchovi joylariga noqulaylik Yer/yaylov Kirish cheklovi va Kelishuv, kompensatsiya, Mustaqil audit va daromad yoʻqotishi chorva yoʻlagi shikoyat mexanizmi Qurilish Chang, trafik, Transport rejasi, HSE, Insident va pudratchi KPI chiqindi, mehnat chiqindi nazorati xavfi Kumulyativ Bir hududdagi koʻp Hududiy baholash, umumiy Klaster darajasidagi ta’sir park va liniya monitoring ochiq hisobot

Ochiq loyiha hujjatlari xatarni aniq koʻrsatadi. Zarafshon maydoni Aktau muhim qushlar hududidan taxminan 3,5 km masofada joylashgani, Bash II esa Ayakagitma koʻli muhim qushlar hududiga yaqin ekani baholashlarda qayd etilgan [9], [17]. Bu holat loyihani avtomatik rad etish sababi emas, lekin mikrositing, mavsumiy monitoring va adaptiv boshqaruvni shart qiladi. Eng samarali chora — xavfli yoʻnalishni loyiha chizmasidayoq chetlab oʻtish; keyin paydo boʻlgan zararni “kompensatsiya” bilan yopishga urinish qimmatroq va kamroq ishonchli. Ijtimoiy foyda ham oʻlchanishi kerak. Qoʻngʻirot loyihasi boʻyicha qurilish choʻqqisida qariyb 2 200 ish oʻrni kutilgani bildirilgan [10]. Biroq vaqtinchalik qurilish bandligi doimiy mahalliy rivojlanishga avtomatik aylanmaydi. Texnik kollejlar bilan turbina servisi, elektr xavfsizligi, SCADA, kran-logistika va ekologik monitoring boʻyicha dasturlar tuzilsa, loyiha hududida uzoq muddatli malaka va xizmat bozori shakllanadi. Mahalliy aholiga erta, tushunarli va oʻz tilida axborot berish ham texnik loyiha sifati kabi muhimdir. Oʻzbekistonning rasmiy maqsadi 2030-yilga borib qayta tiklanuvchi manbalardan elektr ishlab chiqarish ulushini 54 foizga yetkazish va 17 GW dan ortiq yangi “yashil” quvvatni ishga tushirishdir [2], [3]. Biroq shu umumiy maqsadda shamolning aniq ulushi ochiq manbalarda qat’iy belgilab qoʻyilmagan. Shuning uchun quyidagi 5–7 GW koridor rasmiy prognoz emas, balki mavjud 1,652 GW, nomi ma’lum 2,0 GW quvur va 2027–2030-yillarda qoʻshimcha auksionlar oʻtkazilishi faraziga asoslangan muallif ssenariysidir.

8-rasm. Shamol quvvati uchun indikativ rivojlanish koridori. Muallif hisob-kitobi. “Nomi ma’lum quvur”: Qoʻngʻirot 1,5 GW + Bash II 0,3 GW + Nukus II 0,2 GW [9]–[11]. Muddat va yakuniy quvvat kafolatlanmagan. Agar uchta loyiha toʻliq ishga tushsa, nomi ma’lum shamol portfeli arifmetik jihatdan qariyb 3,65 GW ga yetadi. 5–7 GW oraligʻiga chiqish uchun yana 1,35–3,35 GW yangi tender yoki muzokara loyihalari kerak boʻladi. Bu hajm texnik jihatdan mumkin, lekin faqat tarmoq qurilishi, BESS, moliyaviy yopilish, turbina ta’minoti va ekologik ruxsatlar jadvali bir-biriga moslashtirilsa. Aks holda quvvatni tez e’lon qilish real ishlab chiqarishga emas, “qogʻozdagi megavatt” va kechikishlarga olib keladi. 5-jadval. SWOT: Oʻzbekiston shamol energetikasi KUCHLI TOMONLAR ZAIF TOMONLAR Katta texnik resurs; 500 MW parklar tajribasi; Tarmoq sigʻimi va eskirgan aktivlar; import raqobatli tender; xalqaro moliya. turbina; valyuta va uzoq servis zanjiri.

IMKONIYATLAR TAHDIDLAR BESS, yashil vodorod, elektr eksporti; Cheklash; qushlar va ijtimoiy nizolar; ta’minot kabel/minora/transformator va O&M kechikishi; shartnoma va tarif qayta koʻrilishi. mahalliylashtirish.

6-jadval. 2026–2030-yillar uchun amaliy yoʻl xaritasi Davr Asosiy ish Oʻlchanadigan natija 2026 Resurs/tarmoq ma’lumotlarini ochish; ulanish Bankka tayyor maydonlar va navbati; joylashuvga bogʻlangan tender dizayni e’lon qilingan grid queue 2027 Yangi grid-code, prognoz bozori, BESS Cheklash va prognoz xatosi xizmatlari va kadrlar dasturi boʻyicha KPI 2028– Qoʻngʻirot, Nukus II, Bash II va liniyalarni Kamida 3,65 GW nomi 2029 bosqichma-bosqich ishga tushirish ma’lum portfelga yaqinlashish 2030 Qoʻshimcha 1,35–3,35 GW tanlovlar, regional 5–7 GW indikativ koridor; savdo va kumulyativ ekologik monitoring 54% “yashil” ishlab chiqarish maqsadiga hissa Ssenariyning eng muhim sharti — qarorlarni ketma-ket emas, parallel olib borishdir. Masalan, 1,5 GW parkning tenderi tugagachgina 843 km liniya rejalashtirilsa, loyiha yillar davomida kutadi; liniya ancha oldin qurilsa-yu, loyiha moliyasi yopilmasa, tarmoq aktivlari ishlamay turadi. Integratsiyalashgan master-reja har bir megavatt uchun ulanish sanasi, saqlash ehtiyoji, ekologik mavsumiy cheklov va investitsiya jadvalini bitta raqamli modelda bogʻlashi kerak. XULOSA Oʻzbekiston shamol energetikasi endi nazariy imkoniyat emas: 2025-yil oxiridagi 1,652 GW quvvat, ishga tushgan 500 MW klassdagi parklar va 2 GW dan ortiq nomi ma’lum quvur mamlakatni Markaziy Osiyodagi yirik shamol bozorlaridan biriga aylantirmoqda [1], [8]–[11]. Shu bilan birga, keyingi bosqich avvalgisidan murakkabroq boʻladi. Dastlabki megavattlarni qurish uchun yaxshi shamol va PPA yetarli boʻlishi mumkin; 5–7 GW tizimda esa tarmoq moslashuvchanligi, BESS, prognoz, mintaqaviy savdo, ekologik kumulyativ ta’sir va mahalliy servis iqtisodiyoti hal qiluvchi omilga aylanadi. Eng realistik yoʻl — shamolni alohida “yashil loyiha” sifatida emas, energetika xavfsizligi, sanoat siyosati va hududiy rivojlanishning bir qismi sifatida boshqarishdir. Past tender narxi muhim, lekin yakuniy maqsad — eng arzon e’lon qilingan megavatt emas, balki oʻz vaqtida ishga tushadigan, tarmoqqa foyda keltiradigan, tabiat va aholi bilan kelishilgan hamda 25 yil davomida barqaror ishlaydigan stansiyadir. Foydalanilgan manbalar 1. IRENA. Renewable Capacity Statistics 2026. Oʻzbekiston boʻyicha 2016–2025 quvvatlar jadvali. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. “Major capacities in the energy sector commissioned and construction of new facilities launched”, 05.12.2025. 3. Gov.uz. “Uzbekistan Expands Green Energy Capacity with Major Renewable Projects”, 04.05.2026. 4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. “Measures on developing the electric power industry reviewed”, 28.01.2025. 5. Asian Development Bank. Zarafshan Wind Power Project: Sector Overview; Oʻzbekistonning shamol texnik salohiyati bahosi. 6. World Bank / ESMAP. Global Wind Atlas 3.0. Dastlabki shamol resursi skriningi vositasi. 7. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti. “Six green power plants connected to the network”, 27.12.2023.

8. Masdar. President of Uzbekistan inaugurates 500 MW Zarafshan Wind Farm, 14.12.2024. 9. AIIB. Uzbekistan: Bash 2 — 300 MW Wind Power Plant. Approved project information, 2025/2026 update. 10. AIIB. Uzbekistan: ACWA Power Renewable Energy Loan — 1,500 MW wind + 300 MWh BESS, 2025. 11. AIIB. Uzbekistan: Nukus II 200 MW Wind and 100 MWh BESS Project, approval 15.04.2025. 12. EBRD. Tariffs of first competitive procurement of wind power plant in Uzbekistan, 17.09.2021. 13. IRENA. Renewable Power Generation Costs in 2025. Abu Dhabi, 2026. 14. International Energy Agency. Integrating Solar and Wind: Global experience and emerging challenges, 2024. 15. Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni OʻRQ-539. “Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish toʻgʻrisida”, 21.05.2019. 16. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-436-son qarori. “2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga oʻtish va yashil oʻsishni ta’minlash dasturi”, 02.12.2022. 17. EBRD. Zarafshan Wind Power Project — environmental and social compliance assessment materials. 18. ACWA Power. Bash va Dzhankeldy 500 MW Wind Farms — ESIA non-technical summaries and project pages.